(texte en préparation, mis à jour février 2007)

Auteurs transmis

Aphtonius, Progymnasmata (XVd, ms.) (2), 1537, 1540 (2), 1542, 1543, 1545, 1546, 1548 (2), 1550, 1553, 1555 (2), 1557, 1562, 1564, 1565, 1566, 1568, 1570, 1572, 1573, 1574, 1575, 1578, 1580 (3), 1581 (3), 1582, 1583 (2), 1586, 1589, 1591, 1592, 1594, 1596 (2), 1598 (2), 1599, 1600, 1602, 1603 (2), 1604, 1605, 1608, 1609 (3), 1610, 1611, 1614 (2), 1615, 1619 (3), 1620 (4), 1623, 1627, 1630, 1631, 1632, 1635, 1636 (3), 1642 (2), 1643 (2), 1644, 1645 (2), 1649 (2), 1650 (3), 1651, 1652, 1655 (2), 1657, 1659, 1660, 1665 (3), 1670, 1671, 1673, 1684, 1689. Boëthius, De consolatione philosophiae 1535, 1570 Cicero, Oratio pro lege Manilia .. . 1541 Isocrates, Paraenesis ad Demonicum (XVd, ms.) (2), s.d. (10), 1511, 1514, 1515 (2), 1516 (2), (s.d.), 1517, 1518 (3 ?4 ?), 1519 (3), 1520 (3), 1521, 1522, 1523 (4), 1524 (3), 1525 (2), 1526, 1527 (2), 1528 (2), 1529 (2), 1530 (2), 1531, 1532 (2), 1533 (3), 1534 (2), 1536, 1537 (2), 1539 (2), 1540, 1541 (3), 1543, 1544, 1545 (2), 1546 (3), 1547, 1549, 1550, 1551, 1554, 1558 (2), 1564, 1565, 1570, 1571, 1572, 1573 (2), 1573, 1574, 1577, 1583, 1584, 1586, 1591, 1606, 1614, 1643, 1646, 1647, 1652, 1660, 1676, 1689. Lucianus Samosatensis, Somnium seu Gallus (XVd, ms.), 1530. Lucianus Samosatensis, De calumnia (XVd, ms.), 1530 (2) pseudo Plato, Axiochus (XVd, ms.) (2), s.d. (3), 1511, 1515, 1516, 1518 (2 ? 3 ?), 1687. [Caius Plinius Secundus, Epistulae, ann. ms. 1530, 1542.] Priscianus, Praeexercitamenta ex Hermogene (XVd, ms.), 1539. Seneca Rhetor, Declamationes aliquot ... (1529), 1529. Valerius episcopus, Epistola ... [1487 ?]

(remarquez : La liste suivante se repose sur la bibliographie de Gerda Huisman et 1’article de Peter Mack dans Die deutsche Literatur I., p. 582-731. Mme Huisman nous a offert des descriptions en tout détail des éditions de Platon, d’Isocrate et d’Aphthone. Pour des raisons pratiques, elle n’a pas voulu incluire les commentaires chez Boèce, Quintilien et Sénèque : « The commentaries on Boethius, Quintilian and Seneca, added to several editions of works by these authors, have not been included ; these editions are difficult to trace, partly because of the lack of bibliographical surveys on these authors. » On peut les trouver dans l’article de Peter Mack)

Oeuvres transmises

(* consultation sur place, ou documentation reprographique)

[XVd, ms.]

OPUSCULA QUAEDAM

f.. 242r 249r : Lucianus Samosatensis, Calumnia sive de non facile credendis delationibus (= Opera 1539, p. 245-254) f. 250r 261v : Lucianus Samosatensis, Somnium seu Gallus (= Opera 1539, p. 276-289) f.. 261v 282r : Aphthonius Sophista, Progymnasmata (= Opera 1539, p. 1-71) f. 317v 323v : Plato, Axiochus vel de morte (= Opera 1539, p. 258- 264) f. 324r 331v : Isocrates, Ad Demonicum (= Opera 1539, p.229 236)

Stuttgart LB Cod. poet. et phil. 4° 36

(Mack 4.2.01.01)

[XVd, ms.]

[OEUVRES]

f. 150r 163v : Exercitationis modi quattuordecim [= Aphthonii Sophistae Progymnasmata] (= Opera 1539, p. 1-71) f. 164r 172v : Prisciani Caesariensis grammatici facundissimi, Praeexercitationes ex Hermogene translatae. (= Opera 1539, p. 77-89) f.176r 185r : M. Tullii Ciceronis De partitione oratoria dialogus. f 186r 191v : Paraenesis Isocratis (= Opera 1539, p. 229 236) f. 192v 197v : Platonis De non metuenda morte libellus, qui Axiochus inscribitur, in Latinum sermonem conversus (= Opera 1539, p. 258-264) f. 206v 207r : Decimi Magni Ausonii Edyllium sextum, sive Cupido cruci affixus, cum epistola ad Gregorium filium f. 208r 213v : Luciani Sophistae Graeci Gallus (= Opera 1539, p. 276 289)

Uppsala UB, C 927

(Mack 4.2.01.02)

[c. 1480]

PS. PLATO [sans page de titre]

Agricola à son ami Rudolph von Langen :

Ornatissimi doctissimique viri Rodolphi Agricolae epistola prohemii locum tenens in traductionem sequentem incipit feliciter. Rodolphus Agricola suo Rodolpho Langio salutem.

Agricola propose à son ami de juger sa traduction du ps.-Platon.

Libellum Platonis qui Axiochus inscribitur Latinum feci, tuque potissimum, cui eum dicarem, occurrebas, quod facillime sperabam posse me tuae benivolentiae imponere, ut, quum acciperes eum, amici sinum illi, non iudicis supercilium offeres. Tibi igitur atque adeo uni tibi illum dicavi. Unde namque tantum mihi fiduciae, ut audeam immensum illud divinumque Platonis dicendi flumen populo meis verbis cognoscendum proponere ? Tu itaque si probabis hunc meum laborem, erit, quod gaudeam magis pro tuo in me amore, quem ego in causa putabo, quam ut ingenio meo blandiar. Sin displicebit, hec tibi opera mea perierit. Idque vel eo aequiore animo feres, quod, quamquam mihi felicissimi laboris conscius essem, in tuis tamen auribus tuoque iudicio acquieturus eram, quem solum ego meorum studiorum abunde magnum theatrum puto. Vale. Traductio Rodolphi Agricole in Platonis Axiochum de contemnenda morte incipit.

Expl. : Finit foeliciter Platonis philosophi Axiochus de contemnenda morte per venerabilem magistrum Rodolphum Agricola de Gronyngen laudabiliter editus ac bene emendatus et Daventrae in platea episcopi impressus [Richard Pafraet , c. 1480].

Den Haag KB 170 G 9*

(Mack 3.1.01.01 ; Huisman 353)

[1483]

(ps.PLATO) [sans page de titre]

[a2r :] Ornatissimi doctissimique viri Rodolphi Agricole epistola prohemii locum tenens in traductionem sequentem incipit feliciter.

Expl. : Arte laboratum opus Rodolphi Agricole eloquentie gloria prestantis finit.

s.l. [Louvain], s. impr. [Johann von Westfalen /Paderborn], s.d. [1483]

Den Haag KB 169 G 28* (faisant partie d’un volume des ‘oeuvres’)

(Mack 4.2.01.03 ; Huisman 1)

[A2r :] Rodolphus Agricola à son ami Rudolph von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. Pafraet, c. 1480.

[B1r :] Rodolphus Agricola à Antonio Scrovegni, pas inclus ici.

[B6v :]

Rodolphus Agricola à son ami Jacques Barbireau :

Rodolphus Agricola suo Iacobo Barbiriano salutem plurimam. Reddite sunt mihi, suavissime Iacobe, in itinere simul quaterne littere tue, quarum aliis, quid a me fieri cupias, aliis, quod neque ipse veniam neque litteris, quid facturus sim, certiorem te faciam, acerbius conquereris. Eis omnibus quo apertius respondeam et tu simul, quid faciendum mihi sit, facilius cognoscas, paulo altius necesse est rationem itineris mei repetam, quod facientem me tue littere deprehenderunt.

Agricola est invité par son ami Dietrich von Plieningen de se déménager vers le Palatinat pour y chercher la compagnie de Johann von Dalberg, évêque de Worms et ancien- chancelier de l’université d’Heidelberg. Il se décide de ne pas accepter un professorat à Anvers et se met en route. Un accueil très cordial et professionel lui fait promettre d’y revenir l’année prochaine.

Est oppidum vicinum nobis, quod Campos vocant. Εο pridie decollationis Baptiste negocii cuiusdam, tum animi quoque levandi causa domo profectus eram. Illic redduntur mihi littere ex Theodrico Plinio , ornato homine et mei amantissimo, qui iuris civilis doctor imprimis eruditus in consilio est comitis Palatini . Credo vidisse te illum superiore anno in comitatu domini Augusten¬sis, quia perpetuo magistrum Adolphum nostrum assectabatur. Iuvenis decora facie et flavis crispantibusque capillis insignis. Is itaque scribebat cancellarium comitis Palatini, cui Ioanni Dalburgio nomen est, hominem nobilem apprime atque egregie eruditum et mihi longa vite consuetudine, summa benivolentia, summo studiorum consensu carum atque perinde devinctum, ad Vormacensis ecclesie episcopatum postulatum esse. Orare illum et summopere hoc a me summoque studio contendere, ut ad se venirem, quamprimum id facere possem. Acturum se mecum ea fide, ea benivolentia, quam iam pridem in eo cognovissem et experimento compertam haberem. Munificentia vero tanto propensiore futurum, quanto paratior eius nunc sibi facultas esset quam antea fuisset. Curaturum se et omni enixurum opera, ut intelligerem non sibi magis ipsum honore rebusque auctum esse quam mihi, divisurumque cuncta mecum et (que lex amicitie apud veteres sanxita est) omnia nos communia habituros. Addebat ad hec Theodricus preces suas : monere, rogare exposcere, ut venirem. Iuncturos nos rursus vetus contuberinum (nam et ipse domi domini cancellarii degit), repetituros pristina studia, omnem intermissam consuetudinem alacri¬tatemque letioris vite revocaturos. Abrumperem modo quicquid morari me posset et venirem daremque hoc vel amicitie nostre, si minus utilitate rerum, vel utilitati, si minus amicitia permoverer. Aut certe potius his utrisque concederem, quorum utrumvis crederet, ut pervincerer, suffιcere posse. Has litteras cum perlegissem, cepi dubitare mecum, ecquid statim ad eum proficiscerer. Deterrebat me itineris longitudo ; decem enim iam milas domo aberam, et fere septuaginta restabant. Quia tamen iter auspicatus eram et pedem e limine protuleram (quod vulgato proverbio maxima profectionis pars est), statui persistere in incepto et, si non aliud, adire eum et salutare hominem amicissimum et illius fortune dignitatique gratulari. Profectus ergo sum. Veni Heidelbergam. Id oppidum est studiis omnium illustrium artium, ut apud Germanos, non ignobile, illicque fere semper Palatinus stativa habet. Ibi tum cancellarium inveni. Exceptus sum ab eo humanissime et summo, ut pre se ferebat, gaudio, summa etiam multorum doctorum hominum expectatione, quibus illius predicatione nomen meum erat notum. Ipse etiam princeps, vir equitate, iustitia, moderatione, clementia, religione, omni vite morumque suavitate et (ut semel dicam) οmni principis privatique hominis laude consummatissimus meo iudicio, is quoque ea benignitate se mihi, ea humanitate prebuit, ut neque ille plus facere debuerit nec ego tantum potuerim sperare. Hortabantur multi cancellarium, curaret prorsus, ut manerem, neve quovis me pacto ab se dimitteret : futurum me magno usui studiis multorum, multos et diligentes auditores habiturum et honesta me laborum premia manere, sive auditorum profectum siue lucrum sive principis gratiam spectare vellem sive simul omnia ; quecunque modesti hominis voto sufficerent, nequaquam mihi defutura. Cancellarius itidem omnia, que Theodricus illius nomine antea ad me scripserat, coram pollicebatur. Noscere se animum meum dicebat, ut cupidus essem libertatis nec facile alieno me imperio addicerem. Victurum itaque me domi sue meo more, meo arbitrio, eque ac si in mea essem. Nihil oneris se mihi iniuncturum, nisi quo studia eius, si qua possem, iuvarem ; cui rei certum haberet me haud gravate operam prebiturum. In reliquis, ut mihi aptissimum videretur, facerem : irem, redirem, cuncta ex animo meo versarem. Quam ego maxime pro mea voluntate viverem, tam id illi gratissimum futurum. Quid multa ? Puduit tandem tam multis liberalibusque pollicitis tamque multorum desideriis claudere me aures et ultro proferenti se fortune subducere sinum. Ita quamquam nec ad id veneram nec eam spem attuleram mecum, cessi tamen et exorabilem ea in re me prebui, quam ipse sane (ut verum fatear) summo studio orare debueram. Dixi rediturum me in patriam et compositurum res meas, deinde Aprili vel Maio mense, cum aptius iam faciendo itineri tempus esset, eos me repetiturum, nisi que necessitas vel quod equam necessitati habeat excu¬sationem intervenerit. Hac condicione discedens quum in itinere essem venissemque navi ad id oppidum, quod vulgus Baccarachum vocat ([add.] ego, quia prime nobilitatis vinum Renense illic provenit, ob hoc velut Bacco sacrum, Bacci aras veteres id vocasse puto), illic ingressuro navem mihi nuncius occurrit, quem deditissimus tibi Ioannes Rinck tuus precipiti festinatione in id miserat, redditque mihi, ut predixi, quaternas litteras tuas, nuncias certe animi amorisque erga me tui, noti quidem mihi atque proinde iucundi et maximopere desiderati. Quibus litteris quantum sim permotus, hinc coniicias licebit, quod perlectis eis omnium eorum, que hactenus tibi tam verbosa molestaque narratione recensui, fuerim oblitus. Et oblitus prope eius, quod parum deest, quin facturum me spoponderim, id est rediturum me unde discessi. Quum eodem vespere ad Confluentes venissem, correpta subito charta epistolam exaravi ad Plinium meum, qua plane dubium eum incertumque animi mei reliqui, ut qui ipse non possem tam propere constituere, quid facturus essem. Addidi tamen, quum Coloniam venissem, ibi ex amici cuiusdam sententia, quem illic haberem, prudentem admodum hominem et amantem mei, consilium me sumpturum. Simulque binas litteras tuas intra illius epistolam complicui, quo planius omnia perspicere posset. Post hec ut veni Coloniam, contuli cum uno aut duobus familiaribus consilia et, quantum potui, omnia expendi elegique (an optimum nescio, fortuna viderit [manque]) certe non quod mallem, sed quod illis maxime probabatur. Qua de re has ad te litteras dedi octavo die quam tuas acceperam. Quod ergo pertinet ad id, quod ab senatu Andverpiensi mihi offertur et tu, ut accipiam, enixissime oras, vellem, suavissime Iacobe, si quid aliud in omni vita, amori certe benivolentieque tue morem gerere et quacunque possem in re animo tuo obsequi. Cuius animi mei quum possem indicia multa colligere et proferre : genus vite nostre animosque earundem artium studio concordes, officia, benivolentiam observantiamque item erga me tuam, meum etiam in te amorem, meum studium, debitum quidem cum his ipsis meritis in me tuis tum certe tibi ipsi, id est virtutibus tuis et ingenio pulcherrimarum artium ornamentis expolito. Verum ut hec missa faciam, unum hoc satis magnum testimonium mihi esse arbitror huius mee voluntatis, quod superiore anno tantopere concupivi operam meam rei publice vestre locare, et id fere preter morem meum propensius et maiore ambitu expetebam, si modo id, quod usus rerum mearum poscere videbatur, hoc est centum coronatos, voluissent de publico dare, quum tantis monitis, suasibus, impulsu et (quod superbum est dicere, sed tu verum dicere me nosti) propemodum blandimentis et promissis vir amplissimus et honestissimus cancellarius Burgundie, ut aule me Maximiliani insererem, pellicere nequierit. Quid tu ? Oppidine vestri pulcherrimum quidem illius, sed tamen qualemcunque aspectum tanti fuisse mihi putas, an iocundiorem hominum consuetudinem, que prope nulla mihi adhuc parata erat, an lucrum, quod maius etiam uberiusque neglexeram quam hic vel peterem vel sperarem ? Quid ergo ? Libera studiis quies et tu, inquam, tu studiorum sotius, quem ego in laudem meam educare et (ut illustres artifices solent) veluti prestantius quoddam diligentie mee monumentum relinquere cupiebam. Hec erant, cur tantopere habitare Andverpie desidera¬verim. Quare igitur, inquis, nunc quod datur non accipis ? Primum non est id iam liberum mihi, quum alteri promiserim. Quamquam autem fidem meam nondum eo nodo astrinxerim, quem nequeam expedire, si res poscat, ille tamen velut promiserim hanc sibi non aliter ac certam induit persuasionem. Quam frustrari me non minus mihi esset durum quam fidem fallere inhonestum. Deinde etiam non datur, quod petebam. Datur schola, res acerba, difficilis, morosa, aspectu ipso accessuque tristis et dura, ut que flagris, lacrimis, eiulatu perpetuam carceris faciem pre se ferat. Quod si cui alii rei, huic vel maxime nomen a contraria verbi interpretatione potest inditum videri. Greci enim scholam, id est ocium, dicunt ; Latini ludum litterarium vocant eam, quum nihil sit aut ociosum minus aut severum et ab omni ludo magis abhorrens. Rectius sane Grecus comicus Aristophanes, qui phrontisterium, id est curarum locum, appellat. Scholam ergo ego ? Ubi tempus impartiendum studiis, ubi ocium, ubi quies ad aliquid inveniendum vel excudendum necessaria ? Unde una aut due hore, ut scribis, explicando autori alicui impendenda, cum precipuam temporis partem cura puerorum ad se vocet et usque adeo omnem tollerantiam magistri conturbet, ut, quicquid temporis reliquum est, non tam studiis tribuere possis quam ut respires atque mentem resumas ? At possum remissiore illam solli¬citudine curare. Possum quidem, sed si ego negligens fuero, quis tandem ministrorum diligens erit ? Quasi vero, quum ego, cuius negotium geretur, curam atque operam laxavero, alius, cui licet etiam meo periculo segni esse, sit vigilantius partes suas executurus. Ego ita puto : primam prudentie partem esse etiam atque etiam videre, quid suscipias ; proximam, quod suscepisti, gnaviter administrare. Id vero, quod tu in precipua lucri parte numeras - honestorum civium munificentiam, qui explicando alicui autori unam aut duas horas sibi in diem poscerent - haud sane satis paratum illi rei futurum esset ocium, quoniam precipua diei pars cum pueris terenda esset. Quod si huic etiam spei satis fuissem ausus incumbere, maluissem eam conditionem superiore anno accipere, et nunc quoque eam solam quam schole coniunctam mallem. Sed res est fluxa, labilis, incerta. Primo enim fervore, id quod sepe in aliis expertus sum, multi se proferunt. Deinde ubi usu res parumper refrixit et ille primi ardoris impetus elanguit, quosdam alie occupationes avocant, quosdam sacietas capit, que ardentissimis plerumque desideriis proxima est. Nonnulli numerum sequuntur et quod facientes alios vident, recte fieri putant. Alium labor, alium merces gravat. Sic fit, ut ex magno sepe numero vix quartus quisque quintusve remaneat. Tandemque opera luditur, ut non unquam gravis ere domum mihi dextra rediret. Possum ego tibi iamdudum communis hominum sensus ignarus et expers omnis humanitatis videri, ut qui deberem pro munere ultro oblato mihi gratissimum ostendere me et id honestioribus verbis prosequi et laudibus ador¬nare, nunc insecter illud et propemodum contemnam. Faterer profecto et hanc culpam agnoscerem, nisi propositum esset mihi malle tibi fidem benivolentie mee probari quam laudari orationem, utque intelligeres tantum apud me valere amorem desideriumque tuum, ut, quum videres in re ipsa parum momenti esse, propter quod expetere eam tanti putarem, tu tamen unus pro omnibus facile mihi satisfaceres et quod causis negaturus essem, id tamen haud cunctanter beni¬volentie tue tribuere vellem, nisi prior ille me occupasset, qui sibi tantum iuris in pectore nostro vendicat, quantum tibi concedo. Nunc quoque, nisi itinera ubique armatis insessa essent et omnia bellum occuparet, venissem ad te coramque pro te satisfecissem his, quibus venturum me promisisti ostendis¬semque facile te et hoc et quodvis aliud apud me potuisse conficere, nisi eo tempore mihi littere tue reddite essent, quo non possem ipse iam, quod vellem, de me amplius polliceri. Quod possum autem, suavissime Iacobe, maximas tibi uberrimasque et habeo et ago gratias pro hac tam diligenti enixa cura rerum mearum, quod intelligo te omni opera, omni studio conari, ut, quacunque posses, aliquid semper velles incrementis meis astruere. Deinde nihil eque cupio quam dari aliquando tempus mihi atque facultatem, quo possim honestissimis illis viris, qui tuo de me iudicio amorique crediderunt et hoc munere auctum ornatumque me voluerunt, gratus et tanti memor beneficii videri. Quod scribis tuo more iocans, esse eas, que maiore expectatione adventus mei teneantur quam si dux Karolus domum aliquando esset rediturus, id tale est, ut magis audire me delectet quam credere libeat. Sed de Karolo, quando in eius mentionem venisti, quia omnibus locis multus est variusque de illo sermo et quidam est, qui magna vulgi persuasione Karolus esse creditur, qui Bruxelle (quod Suevie oppidulum est) genus vite supra humanum morem horridum atque asperum peragit : scito fuisse me plus octo diebus loco, qui una tantum mila ab eo distat oppido, et ivissem eo allocutusque hominem fuissem, nisi graviores viri et quibus res exactius poterat esse cognita affirmassent mihi Carolum eum non esse. Deinde rediens in navi casu in colloquium familiaritatemque cuiusdam insinuavi me, qui triginta amplius annis domus Burgundie minister fuerat. Is se dicebat apud Nancium postrema illa clade, que accepta est, ordines duxisse et captum fuisse cum multis et Caroli corpus sine ulla dubitatione certissimisque signis illic agnitum sepultumque esse. Preterea se cum hoc viro longum habuisse colloquium, sed et illum constantissime negare Carolum se esse, et neque staturam neque loquendi non dico sonum, qui mutatur multis casibus, sed habitum et formam illam verborum convenire. Deinde barbam huic modicam esse, que Carolo latissima erat. Ηunc rudes et crassas prorsusque rusticas habere manus, quum Carolo teretes atque subtiles essent. Preterea neque cicatrices neque reliqua quecunque essent signa convenire. Itaque si qui illa spe teneantur, deceptum eos iri et vanam esse exitu inventuros. Vulgus tamen (qui mos illius est libentissime incredibilia quasi comperta et loqui et credere) ; constantissime hunc Carolum esse asseverat.

L’écôle d’Anvers ne devrait pas nominer un théologue ni un médecin, parce qu’en géneral ils ne savent pas comment se mettre au diapason des jeunes élèves.

Sed ut finem aliquando faciam epistole, quia respublica vestra pueris suis et tenere illorum primeque etati preceptorem querit, suntque eis velut fundamenta tocius relique vite iacienda et instituendi molles eorum et anni et animi, qui facile dirigentis manum in omnes flexus sequuntur (utque ab inicio bene secusve formati fuerint, ita deinde omnium studiorum fere omnis future etatis spem de se prebebunt), admonebis cives et quantum poteris hortabere, ut non splendidos titulos nec grandia nomina nihilque huic cure profectura sectentur, hoc est, ut theologum aliquem vel phisicum, quem vulgo artistam vocant, huic rei preficiant. Qui quum videatur multa sibi de omnibus rebus posse dicere, dicere ipsum nescit, ut qui litterarum et loquendi rationem et leges ignoret. Quid enim theologus vel phisicus in litterario puerorum ludo ? Profecto (ut Greco deverbio utar) id ipsum, quod canis in balneo. Querant ergo ubicunque possunt aliquem, qui ut apud Homerum Phenix Achillis : ille magister docere possit, dicere et facere, eumque si inveniant, omni sibi parent mercede. Nec enim consilium est eis de re vili atque contempta, sed de filiis suis, quorum utilitati futureque vite omnis illorum labor invigilat. In quos ut bona sunt hereditate transmissuri, ita vitam, si possint, transfundere velint. Quorsum autem hec omnia eis si sic instituantur, ut fere sint his ipsis indigni ? Adde, quod ut filiorum illis, sic prime in filiis etatis exactissima est illis habenda cura. Que quemadmodum omnium, que traduntur, capacissima est, ita omni¬um, que cepit, sive profutura sive noxia sint, tenacissima. Non est autem de re ulla diligentius statuendum quam que post se facillimum penitentie locum et difficillimum ad meliora regressum relinquit. Sed finis sit. Habes magnam et molestam epistolam, cuius longitudini, antequam totam perlegas, quater irasceris, scio. Volui autem primum paria tecum facere, quum¬que tu multas ad me litteras dedisses nequiremque itidem multas ad te dare, statui multarum numerum unius huius magnitudine equare. Deinde visum est mihi quam plenissime reddere tibi rationem rerum mearum, quo ferres equiore animo, si quod tu cupis et ego, quia cupis, ob id ipsum maxime vellem, cogerer tibi negare. Postremo iuvit me fabulari tecum et omnia non dico, que in animo habebam (illis enim non libet, nedum hee littere sufficerent), sed que una epistola complecti possem, ea profundere apud te et in amici pectore collocare. Vale. Iudocum Besselium, humanissimum et ornatissimum hominem et orna¬mentum Musarum omnisque eruditionis, si quando poteris, meo nomine accuratissime saluta. Nicolao Hage plurimam item salutem ex me dicito. Festivum etiam corpusculum illud et faceciarum leporumque omnium arculam, amores tuos, scis quomodo, meo nοmine salutabis. Sed heus tu, pene hoc oblitus eram : non possis credere, quantum mihi placuerit simplex illa puritas et integritas litterarum tuarum. Studes, video. Recte facis, laudoque te et, ut insistas, moneo prorsus hortorque, et preceptorem, quem tibi occasio rerum negat, tuo studio, tua tibi diligentia te ipsum prebe. Iubeo bene te sperare. Novi enim ingenium tuum. Nihil erit, quod id diligenti cura non efficiat quodque non intento studio pervincat. Iterum atque iterum vale. Datum Colonie, Kalendis Novembris anno LXXXXII.

[C6r :]

Ode à Rudolph von Langen :

Rodolpho Langio

Formosa rerum iam facies perit Nudasque sternunt arboree come Terras et os late sonantum Conticuit volucrum per agros.

Et sol reflexos retro abigens equos Nigros revisit nunc Garamantas et Si qui iacent, qui forte Nilum Fonte bibunt modo profluentem.

Ergo omnis alte mons nivibus latet Oppressus, horret saxea candidis Moles pruinis et soluta Volvitur alpibus e supremis.

Nix montis instar, precipites quoque Silvas trahens et saxa sonantia Surdisque fundens vota divis Ipse miser rapitur viator.

Et sericarum splendida mercium Sperguntur imis scrinia vallibus Auroque multo plumbee spes Cum domino perit empta bulle.

Pendere vidi vertice moncium Amnes gelatos precipiti iugo Marmor putares atque passos Saxifice faciem Meduse.

Vidique sparsas cautibus horridis Mortes virum quas vis hiemis dedit Evique spem longam futuri In rigidis nivibus sepultam.

Duro premebat pectore ferreum Durissimis cor par adamantibus Calcare gressu quisquis ausus Primus erat glaciem labante.

Quisque celo repere rupibus Sive Hercules, seu quisquis hic extitit Cui fama fallax atque tantis Causa fuit fera gloria ausis.

Mortalium quo gens ruit improba Vicisse vel quid laudis habet bone Quicquid timetur, qui feroces Corde tamen patitur tyrannos.

Nec ferre se quem cuncta ferunt potest Quin tetra mentis comprimimus mala Qui calcat iras spem metumque Herculeos superat labores.

Est vera nostri gloria seculi Rodolphe gentis Teutonice decus, Docta valens lingua valensque Mente bona pariterque docta.

Archana rerum tu penetralia Calles, ad altam que via gloriam Ducat peritus, clara rebus Ex solidis tua nascitur laus.

Sed celsa seu te sidera detinent,

Rerum parens natura queris Sive premis ratione mores.

Huc huc fac assis cordaque tristibus Exolve curis, risibus et iocis Curvi senis sidus retundens, Vince focis hiemem meroque.

Rugasque fronti demito nubile Ioh Bache ter Ioh Bache quater sonans, Laxanda mens est namque rumpi Que nimium rigeant videmus.

[D1v :] Ode à Caspar, abbé du monastère St. Georgsberg, pas inclus ici.

[D3r :]

Ode à Jodocus Besselius :

Ad Iodocum Besselium hendecasillabi

Leto lumine lubricum renidens Et quam fronte potes nitens serena Blandam, molliculam, meram salutem Dices, Musa, viro : chorus tuarum Quem totum sibi vendicat sororum, Quem gaudens animis labore leto Finxit candidula manu lepores Aspirans Venus indiditque quicquid Est illi salis et facetarium. Iuverunt posita pharetra amores. Et blande Charites decore toto Perfudere virum simulque cuncti Dant irdere [sc. ridere], loqui, videre letum Et si dulce velit, velit modestum. Dant cantare decens et hanc calentes Que curas teneris parit puellis Et pectus miseris revolvit imum, Vox suavis tenero vibrata flexu, Fac sumat chitharam manu intente Psallet quale tuas putes sorores Vix [Vox ?], aut posse tuum sonare Phebum Cursu tam facili chelin pererrat. Tam metro modulos decente nectit, Quin et docta sinu suo Minerva Hunc fotum excoluit graves per artes, Artes quas madidas comas Thalia Nardo semper habens, rosisque fractas, Ludo et liberiore leta vino Haud est nosce tuum, sciunt sorores Artes ingenuasque nobilesque Et frontis rigide parumque letas, Quas aut Uranie gravisve Clio Facundis melius modis sonabunt, Sed pergas age perferasque iussa, Respectas ? Quid inepta ? Quid moraris ? An restas ? Dubitasque quis sit iste Quem dico ? Hic meus intimis medullis, Certa mente meus fideque certa Et totus meus est, meus Iodocus, Splendor Besselie domus decorque. Iam gaudes scio, iam tibi paratam Speras frontem hilarem manuque leta Prendet te cupidus, putas et istud Credi (qui suus est amor) licebit Sed quod vos nimium iuvat, camene, Quod semper petitis, quod ob labores Et somnos venit estque fructus unus Laudari, meliora det Deus, ne Tantum desipias, ut ipsa speres Quod te optare tuus pudor vetaret Et nulla ratione quod mereris, Solos docta iocos licente ludo Et mensas placido movere risu, Corrugas faciem caputque quassans, Hunc credis tibi perditum laborem. Haud est quod metuas, nec hoc peribit, Nec perdes operam, dabit vel ipsa Quod pluris fatearis esse, quodque Malim, quam me hedera ter obligatam Frontem cingere nobilive lauro, Quo fenus nimium rependat. At tu Mirandum esse putas, quod hoc sit atque Non laudabit, ais, quid ergo ? Amabit.

[1487 ?]

VALERIUS EPISCOPUS (sans page de titre) Epistola Valerii episcopi ad propinquum suum ex Greco in Latinum sermonem per magistrum Rodolphum Agricolam traducta incipit feliciter. s.l. [Deventer] : per me Iacobum de Breda, s.d. [1487 ?]

London BL

(Mack 3.1.03.01 ; Huisman 360)

[c. 1495]

ISOCRATES Praecepta Isocratis per eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Graeco sermone in Latinum traducta. s.l. [Heidelberg], s.impr. [Heinrich Knoblochtzer], s.d. [c. 1495]

(s. préf.)

Groningen UB Uklu INC 121a*

(Mack 3.1.02.01 ; Huisman 256)

[c. 1495]

PSEUDO PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte.

Infracto ut possis animo contemnere mortem Ad nomen cuius vulgus inane tremit. Divini Socratis verba haec lege quis morientem Axiochum monuit : ilico tutus eris. (en haut, en ms. ‘d[omi]no Caspero’) s.l. [Mainz], s. impr. [Peter von Friedberg], s.d. [c. 1495]

Deventer SAB 110 E 8 KL* (incun. 220). Recueil factice.

(Mack 3.1.01.02 ; Huisman 352)

[Alv :]

Jacobus Canter à Johannes Rinck , citoyen de Cologne :

Iacobus Canter Phrysius artium ingenuarum professor, poeta laureatus. Ioanni Rinco Agrippinae Coloniae civi optimo, amico suo primario salutem. Axiochum quem mihi ante annos aliquot dono dedisti, Ioannes suavissime, eo sane tempore (si satis memini) quo in Latium profectus sum iam mecum diu terra marique peregrinantem. Litteris me nuper ut tibi remittam orasti. Ego vero tametsi nihil que habeo omnium petenti tibi negare possum, sed nec etiam debeo. Ni ingratissimus haberi velim. Hunc tamen ipsum tibi reddere diutule mecum subdubitavi. Est enim mihi libellus in paucis charus. Cum quod disputationem continet viventi non minus ac iamiammorituro homini utilem, tum quod ab Rodolpho Agricola conterraneo meo viro nestorea, mehercule, vita dignissimo latinus est factus. Verumtamen nunc quo tibi morem geram optime Canterum moecoenas. Mitto ecce ad te Axiochum, expressum de tuo quondam exemplari. Quod equidem abs te memor tui sedulo acceptum asservo. Eo autem libentius mitto. Quae tibi opera eius opus nunc esse prohdolor autumo. Scilicet indignissima parentum (ut equidem opinor) tuoque morte male affectus. Socraticam desideras consolationem. Et poterit certe egro mirifice animo tuo Socrates mederi. Tractabilem ei te modo et obsequentem adhibeas. Qui prope ante oculos luce clarius proponit quoque misera est omnis mortalium vita. A puerilibus (ut sic loquar) fasciolis orsus. Contra vero quoque foelix illa migratio quam vulgus mortem appellat et nomine cuius audito stolidum exhorrescit. Ergo, si oratione huiusmodi persuasus est tandem Axiochus ut ne suam quidem ipse mortem timeret. Quin magno eius tenerent amore. Debebis tu quoque vel multo amplius sic te comparare, ut aequo parentis tui Hermanni Rinci mortem animo feras. Talis viri praesertim atque Axiocho haud absimilis. Sic enim ut ille Athenis. Hic Agrippine Colonie in civitate patriaque sua maximis aliquoties magistratibus functus. Summum glorie honorisque fastigium tenuit. At nunc quod eiusdem coniunx mater tua mortuum est haud multo post consequuta. Id te iterum male habet et velut recentiori animum tuum vulnere conficit. Ah, mi Ioannes, non potuit matrona pientissima non potuit acerbum nimis filioque diu viva luctum aspicere. Sed neque voluit etiam suo ipsa planctu immodico gravius quos genuit torquere. Non oculos eorundem lachrymis, non aures gemitibus et querelis cruciare. Itaque et ipsa diem suum clementissima nimirum foemina properavit claudere. Simul ne vobis per se novum ab integro luctum instrueret. Quinpotius compendio veluti quodam una omnem terminaret utque communi cum marito inclusa sepulchro. A filiis quoque adhuc lumina manantibus per erepto patre lachrymis maderent. Communiter defleretur. Ad hec voluit eadem. Quem viventem sanctissime amavit. Vita quoque functum non deserere, ut neutri suo solitudo gravis longius esset. Illic igitur nunc in ea que vere dicitur vita dulci societate iuncti iterum coniuges. Mutuo laeti profuuntur amore. Ergo tu (siqua animo tuo sedet pietas) Ioannes suavissime, iam matris quoque tue mortem desine lamentari, ne multa querens videare patri optatissimam charissimamque rerum omnium impius invidere. Vale et efficatiorem iamiam a Socrate consolationem accipe. Ex Maguncia, Sexto Idus Junii.

[A2v :]

Epigramme de Jacobus Canter pour Johannes Rinck :

Ad Ioannem Rincum eiusdem Iacobi Canteris epigramma.

Magna canunt vates alcide facta per orbem, Nempe animam exclusit anguibus ipse puer. Harpyias idem fixit, vigilante dracone et Strennuus Hesperidum poma beata tulit, Cecropiam pressit populantis cornua tauri. Foedavit Caci sanguine tecta trucis. Busirim domuit, saevi quin et Dyomedis Bistonios domini corpore pavit equos. Occidit Nemea vastum sub rupe leonem, Saevo Maenalium vulnere stravit aprum, Antaeum Lybica nec non superavit harena, Primus est monstris sed mors magis horrida, nempe hec Ergo immortalis tuto Cyrinthius istaec Monstra est aggressus, qui Iove natus erat. At tu impavidus mortem mortalis, amice, Magno animo evincas, Hercule maior eris.

[A3r :] Agricola à son ami Rudolf von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’. v. l’éd. de [c. 1480].

[s.d.]

PS. PLATO Hoc opere continentur ordine libri subscripti. Divi Hieronymi epistolae duae, haec ad Athletam, illa ad Heliodorum. Ciceronis familiarium epistolarum tres ultimi libri. Magni Basilii de institutione opusculum perelegans. Platonio de contemnenda morte qui Axiochus inscribitur. Horatii sermonum liber primus. s.l. [Deventer] s. impr. [Richard Pafraet] s.d.

Deventer SAB [manque]

(Mack 3.1.01.03 ; Huisman 354)

[c. 1497]

ISOCRATES Praecepta Isocratis per eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Graeco sermone in Latinum traducta.

s.l. [Nürnberg], s.impr. [Friedrich Creussner], s.d. [c. 1497].

Den Haag MMW 3 F 70*

(Mack 3.1.02.02 ; Huisman 258)

(à la dernière page il y a une gravure, montrant une femme sainte à genoux, au moment de sa décapitation par un chevalier en armure)

[s.d., avant 1497]

PS.-PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte.

Infracto ut possis animo contemnere mortem Ad nomen cuius vulgus inane tremit. Divini Socratis verba haec lege quis morientem Axiochum monuit, ilico tutus eris. Verundatur [sic] ab Alexandro Haliatte, Mediolanensi, sub leunculis aureis e regione collegii Italorum in monte divi Hilarii.

Lyon Bmun Rés B 49 35 20*.

(pas chez Mack, ni chez Huisman)

[A1v :] Rodolphus Agricola à son ami Rudolf von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. de ca. 1480.

Recueil factice, contenant : A. De passione Christi sermo eximii sacre theologie doctoris Guilermi de Aquisgrano. Lyon, Ioh. Trechsel, 1489. B. Carmen lugubre Philippi Beroaldi de dominicae passionis die. Eiusdem paeanes sive canticum de laudibus divae virginis et viri prudentis officia, ab Ascensio dilucide explanata. Venundantur in monte divi Hilarii sub Leunculis aureis. [suivi par :] Paeanes divae virginis, une traduction faite de l’italien de Pétrarque, impr. Josse Bade à Paris NDIII [sic]. C. Helias Capreolus Brixianus De confirmatione christianae fidei. Venundantur in monte divi Hilarii sub leunculis aereis, [s.d.] D. ps.-Platon, Axiochus, v. ci-haut.

La vignette de l’imprimeur de la page de titre est identique à celui de l’Axiochus. Au verso, la recommandation nous donne une indication de la date : Reverendissimo d[omino] d[omino] Bernardino, Fabio concivi episcopo Pharensi optimo, referendario amplifico praecipuo, d[omino] suo colendissimo, Helias Capreolus Brixianus s[alutem dicit]. (.....). Bixiae [sic], Calendas Aprilis, M XD VII, donc 1497.

[s.d.]

ISOCRATES Paranesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Greco sermone in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelii Augustini libro secundo de ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Precepta Ludovici Regis Gallorum, que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem ; de modo et cura rei familiaris, regendi se et familiam suam. s.l. [Zwolle], s.impr. [Peter van Os], s.d.

Mons BU

(Mack 3.1.02.03 ; Huisman 259)

[s.d.]

ISOCRATES Cato pro pueris optimus, gemina cum explanatione, Iodoci scilicet Badii Ascensii et Erasmi Roterodami eximii castigatoris an interpretis, cum opusculis aliquot, quibus prime etati nichil prelegi potest, neque utilius neque elegantius, imprimis ut in frontispicio. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sancta vitae communis precepta, cum brevibus interdum bone spei adiectionibus. Mimi Publiani, ab Erasmo castigati, septem sapientium celebria dicta. Institutum Christiani Hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum, ad fidei notitiam. Parenesis Isocratis, Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. Additamenta Bone Spei pro iuvenibus et nonnulla tam ab Ausonio quam Martiale de honestate mense et in calce libelli index brevis contentorum. Venendantur Cadomi in domo Michaelis Angier, in parrochia Sancti Petri iuxta Pontem commorantis. s.l. [Paris], s.impr. [Josse Bade], s.d.

Coutances BM [perdu]

(Mack 3.1.02.04 ; Huisman 264)

[pas antérieur au 30e mars 1498]

ISOCRATES Parenesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Greco sermone in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelii Augustini libro secundo. De ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Precepta Ludovici regis Gallorum que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem de modo et cura rei familiaris, regendi se et familiam suam.

s.l. [Deventer], s.impr. [Jacobus de Breda], s.d.

Gent UB Acc 19.821 (3)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.06 ; pas chez Huisman ; ISTC nr.110026200, STCN CA(XIII)-1023a)

[A1v :] Iacobus Winphelingius de modo et ordine docendi. Nec omittat preceptor Basilium magnum, precepta Isocratis, Catonem, Senecam de quattuor virtutibus etc. Exastichon [?]

Qui cupis exacte veram dignoscere normam Vivendique modum, salvus ut ipse mees. Hunc pete, tu lector, nil non laudabile cernes, Hinc conversari discis et inde loqui. Quicquid agas, isto poteris cognoscere libro Ac tandem recte vivere lege bona.

[A2r :]

Agricola à son frère Jean :

Rodolphus Agricola Ioanni Agricole fratri suo salutem dicit plurimam. Nihil habeo, mi frater, quod vel ego aptius tibi pro nostram necessitudine, ut qui frater sim tuus, afferre possim vel tu potius pro tua etate, ut qui prima iuvente spacia ingredieris , ex me expectare debeas quam ut, undecunque possim, ea tradam tibi, quibus et eruditione ornatior et vita melior evadas. Idque dignum ego studiis meis, dignum amore nostro arbitror munus : ea parare tibi, quorum usus non tempore intercidat, non casibus obnoxi[u]s sit. Sed quemadmodum natura perpetuo nos devinxit pignore, ita illa quoque, que a me accipis, solida proinde sint perpetuoque tibi adiumento futura. Quod si pulcre apud portam ille monuisse filium videtur, qui inquit ‘Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis’ (et ille quidem, cuius omnis conatus pendebat ex fortuna, omnis ad fortunam labor dirigebatur), non immerito virtutis ego tibi hortamenta colligam, quae vitam hactenus eis impendi studiis, que vera certissimaque ad virtutem ducunt via, queque in rebus humanis, quid expetendum sit, quid fugiendum, quid recte secusve fiat, velut in speculo conspiciendum nobis considerandumque proponunt. Cum sint autem permulta que ad vite pertineant institutionem Grecis Latinisque litteris conscripta, egregia in primis et admirabilis Isocratis ad Demonicum Parenesis mihi videtur. Εa enim suavitas est dicendi, is ornatus et (ut ita dicam) sculptura orationis, tanta preterea maiestas utilitas pre¬ceptorum decor, ut, si quemadmodum pugiles meditatos quosdam nodos nexusque habent quibus inter certamina subito et non cogitantes etiam utantur, ita nos quoque oporteat certa quedam et ad manum posita vite habere precepta, que omnes nostras velut ad filum dirigunt actiones. Quorumcunque tenax infixa mentibus nostris memoria recti nos limitem egredi ubique vetet, hic libellus aptus vel maxime ad hanc rem atque accommodatus mihi videtur. Eum itaque tibi in Latinum sermonem e Greco converti, rem scrupulosam conatus, ut numeros quoque, quorum ille fuit οbservantissimus, et schemata vel (ut nos dicimus) exornationes orationis, quoad possem, imitarer. Per similiter enim cadentia et desinentia et equata et contra posita et reliquos id genus ornatus volvitur oratio. Quorum ut studiosus precipue Gorgias Leontinus preceptor ipsius aliique etatis illius sophiste fuerunt, ita diligentior ipse, ut sequuta ipsum, non affectata viderentur. Ηunc ego legendum tibi e[t] litteram etiam atque etiam, sed ad verbum quoque ediscendum censeo semperque velut ante oculos tanquam regulam quandam viteque prescriptum habendum. Ita fiet, ut non instruat solum os tuum, verum animum quoque emendet. Quemadmodum enim ad doctrinam precipuum est intelligere que legas, ita ad virtutem facere que intelligas. Vale.

[s.d.]

ISOCRATES Isocratis ad Demonicum Paraenesis, per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Graeco in Latinum sermonem traducta incipit, brevissima via ostendens, quas res oporteat adolescentes desiderare et quae rursus oporteat vitare, qualibus item hominibus se coniungere et quomodo suam ipsorum vitam instituere debeant.

Kol. : Impressum in domo fratrum in Buscoducis.

Gent UB Acc 1339 (20)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.05 ; pas chez Huisman)

[A1v :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater, ... v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

1506

PS. PLATO Hoc opere continentur ordine libri subscripti. Divi Hieronymi epistolae duae . Haec ad Athletam, illa ad Heliodorum. Ciceronis familiarium epistolarum tres ultimi libri. Magni Basilii de institutione opusculum perelegans. Platonis de contemnenda morte qui Axiochus inscribitur. Horatii sermonum liber primus.

Kol. : Impressum Daventrie per me Richardum Pafraet, anno Domini M CCCCC VI in die Sancte Clare, 2/c.

London BL

(Mack 3.01.01.04 ; Huisman 355, avec une fausse date de 1516)

1508

ISOCRATES Rhodolfi Agricole Paraenesis sive admonitio qua ratione studia sunt tractanda et qui auctores sunt evolvendi una cum epistola eiusdem ad Alexandrum Hegium gymnasiarcham Daventriensem et Paraenesis Isocratis ad Demonicum Rhodolfo Agricola interprete e Greco traducta.

Hermolai barbari patriarchae Aquileiensis versus in sepulcrum Rodolphi Agricolae Grunnigensis.

Invida clauserunt hoc marmore fata Rhodolphi Agricolam Frisii spemque decusque soli. Scilicet hoc vivo meruit Germania laudis Quicquid habet Latium Graecia quicquid habet.

Kol. : Impressum Daventrie, per me Iacobum de Breda, anno Domini M CCCCC VIII, in vigilia Simonis et Iude.

Den Haag KB 226 E 40*

(Mack 3.1.02.07 ; Huisman 3)

[A2r :]

Jacobus Faber à Guillelmus Modicus :

Iacobus Faber bonarum artium professori doctissimo magistro Guillelmo Modico, concivi charissimo, salutem. Quoniam philosopho asserente, bonum quo communius eo divinius, non potui non sub tuo nomine edere hanc Rhodolfi tui lucubratiunculam de studiorum ratione, quo pacto studia sint et instituenda et tractanda, qui tibi dum in humanis erat, fuit quam conciliatissimus, tibi devinctissimus, tibi familiarissimus. Tua enim opera est, mihi hec Paraenesis ex archetypo quem ipse exaravisti, chalcographi labore formulis eneis (ut vides) est excussa. Cum hoc ipsum, tum pleraque multa ad hanc publicandam me moverunt, quorum nonnulla paucis perstringam. Quis est qui non videat mediocriter doctus, quantam bonis artibus discendis iacturam attulerit, ut vix numero subsunt qui ab eis excolendis et abhorruerunt et defecerunt ab eis si quando operam eis dare sunt aggressi ob id unum : bonas artes inquam et disciplinas non eo et ordine et modo discentibus et studiosis quibusque tradi, quo id et commode et apposite fieri par est, quibus hec provintia demandata circa vilissima queque occupatis, quibus magis facilem venam et obstruunt et precocia ingenia obtundunt et surgentem frugem in ipso et limine et vestibulo interimentes. Hac re itaque longe magis obsunt quam prosunt. Quantum malum hinc reipublice emergat, non dixerit quispiam. Facile artes bonas qui perversa traditione confundunt alienis quibusque permiscentes ad rem et ad finem quem coniectant facientibus nihil, quando artes inter sese sint strictissimo vinculo devincte, ita ut hec illam exponat, quando ordine prestantur, citra quem cum in aliis rebus, tum maxime in doctrinis fit commode nihil preter quem confusa et obscura sunt omnia. Qua re studiosis quibusque sit consultum magis ipso ordine qui observabitur strictissime, a quo nec transverso pollice, ut ita dicam, declinandum est nihil. Quibus non ipsa luce clarius longe ut illi confundant omnia cum sue quibusque disciplinis sunt et passiones et peculiares considerationes seorsum ab aliis, quibus dispescuntur et disterminantur. Vix dici queat ut soli faces ingerant, ut lucida queque obfuscant et reddant obscurissima, hinc inde altius repetitis commentarioliis a re ipsa alienissimis. Ubi enim desideratur maxime hic cecutientes hec cecutientes pretereunt, consilio ceci ea missa faciunt. Quis numerabit in Alexandrum Gallum congesta commentaria inepta, distorta, undique conflata, ipsi rei quadrantia minime, ut taceam in alios que ferenda forsitan magis. Non iniuria igitur curam disertissimi viri Rodolfi tui utriusque lingue doctissimi oportunitate oblata aeneis characteribus exprimi hanc lucubratiunculam dignissimam, que sub conspectum veniat super hac re disserentem et lucidissime et gravissime. Qua inquam via studia instituantur, ut finem petitum assequamur in eis sectandis ad bonarum artium apicem provehendi tandem. Quam et sub tua clientela et sub tuo auspicio ceteris quibusque communem facio. Tuo ductu sub ora mitto. Candidos lectores hac utilitate fraudare diutius abnuens, quibus haud ab re invidisse utique ducar si diutius fatitare passus essem. Intelligant hac editione studiosi quantum et tuo Rhodolfo debeant et tibi, cuius opera non periit ab interitu vindicata. Illius etiam De Inventione VI lib[ri] quando dabitur commoditas publicaturus, de quibus in fine Pareneseos ipse meminit opus dignissimum. Ut etiam et ipse aliquo modo et in hac et in illis edendis de studiosis bene merear. Archetypum habeo ab ipso Ruodolfo scriptum. Vale, charissime. Ex Daventria, XIII calendas Novembres.

[A2v :]

Agricola à Jacques Barbireau :

Rhodolfus Agricola Iacobo Barbiriano suo salutem plurimam dicit. Dedi Colonia discedens litteras Ioanni Rinco communi amico nostro, quas tibi redderet. Quibus litteris epistole tue paucis, ut tum tempus ferebat et festinatio mea patiebatur, respondi. Respondi vero eis, que et negocii minus habebant et te quoque certum habeo minoris fecisse. Nam quibus ego maluissem queque te magis expectasse scio prorsus, tii but responderem, id temporis non vacabat. Scribis, suavissime Iacobe, idque optas dari tibi facultatem degende mecum vite, quo posses (id quod maxime cupis) velut ductu auspiciisque meis studia tua institutem atque formare. Vellem equidem tante mihi eruditionis, tam magni in litteris doctrinisque usus conscius essem, ut istud tam iure meritoque deberes cupere quam te scio vere id atque ex animo optare. Hortarer te, ut rebus omnibus [erronément, les folios A3r à A4v sont insérés après fol. B2v] relictis, quecumque vel utilitatis specie te devinciunt vel voluptatum illecebris blandiuntur, eruditionem studiaque me duce sequerere, et incisis omnibus vel abruptis etiam vinculis, quibus alligatus teneris, prona precipitique ad optima tenderes via. Facerem id non modo tua causa, cuius maxime et deberem et vellem, sed et mea quoque, quum sperarem tantum nominis opinionisque apud multos consequi posse tantumque fuisse me persuasum iri, quantum te monitis prece¬ptioneque mea factum viderent, quantumque fieri te posse exploratum habeo et de te ingenii vis, amor studiorum natureque tue felicitas mihi promittunt. Nunc ad nullam tantam spem mei vocare te possim, que ullo incommodo rerum tuarum tibi sit redimenda, rebus quando ipsis pareamus οpportet. Utque optabile nobis esset, si unum aliquem in locum nos felicior casus contulisset, sic hoc desiderium nostrum est nobis hac commoda rerum tuarum conditione leniendum, et iucundissima putanda, que optima sunt. Ut tamen interea preceptoris apud te munere fungar et per litteras, qua datur, ostendam, qua ratione tibi putem studia tractanda, paucis et quantum epistole capit angustia, quid optimum censeam, explicabo.

Le jeune Barbireau est conseillé de bien réfléchir sa choix d’études. Agricola lui explique les critères crucials pour en tirer le plus grand profit : developper un esprit ouvert à la critique normative et morale, à la sensibilité linguistique, à la diversité des sources, à l’exercice du mémoire - des éléments qui permettent d’assimiler l’héritage intellectuel, pour s’en servir d’une manière créative et indépendente.

In studiis formandis duo precipue spectanda crediderim : prius quod studiorum maxime genus cuique sectandum sit ; deinde qua ratione quis in eo, quod elegerit, plurimum efficiat. De utroque ordine dicam. Studiorum genus alteri necessitas vel rerum vel nature sue assignat, alter voluntate sua ad id, quod optimum censet, sese adiungit. Ut enim cui augustior, res familiaris contingitur, eas fere sequitur artes, unde promtissimum putat posse necessitatibus suis presidium se parare ; ut etiam cui segnior natura, obtusior mentis acies est, si modo perdere nolit operam, ea sequi debet, non que maxime cupit, sed que rectissime potest ; sic is, cui facultatum uberior copia et felicior ingenii vis tributa est, nimirum errabit, si non totis viribus ad optima feretur, quandoque ad summa pertingere possit, malit inter secunda potius terciave subsistere. Ergo civile ius alius, alius pontificum sanctiones, alius medicine artem discendam sumit. Plerique etiam loquaces has et inane strepitu crepitantes, quas vulgo artes iam vocamus, sibi vendicant, et perplexis disputationum ambagibus vel etiam (ut verius dicam) enigmatibus diem terunt, que tot iam seculis nullum invenerunt Oedipodem, qui ea solveret, nec inventura sunt unquam. His miseras adolescentium onerant aures, hec subinde ingerunt inculcantque, et in plerisque meliorem ingenii spem atque frugem in tenerioribus adhuc annis velut in herba enecant. Laudo eas omneis tamen, plus certe laudaturus, si recte ordineque tractarentur. Nec enim tantum desipio, ut solus damnem, quas tam multi laudant. Quid ni laudem vero ? quibus videam multos summas opes, amplissimos honores, auctoritatem famam dignitatem consequutos, et quas certe vendibiliores (ut Ciceronis verbo utar) sciam et plane fatear aliis nonnullis, quas steriles illi et ieiunas vocant, ut que magis possint animum explere quam arcam. Si lucri rationem itaque ducis, habes ex illustrioribus illis aliquam, quam sequaris, ut dives fias, dum tamen scias hanc laudem, ut contingat, tibi cum feneratore fore communem. Sin rectius credis, que honesta sunt, propter se expetere et quas habes facultates suffecturas putas modestie tue (quandoquidem immodestie et quantumvis parve nimie sunt et quantumvis magne non sufficiunt), censeo, ut ad philosophiam te conferas, hoc est enitaris, ut recte de rebus omnibus censeas et, quae sentis, commode ut possis eloqui. Sentire autem recte duplex est, perinde ut duplex conditio rerum, quas inquirimus. Alie namque res ad actiones moresque nostros pertinent, quibus omnis ratio vite recte riteque degende continetur, quam philosophie pars ea, que moralis vocatur, tradit. Huius prima nobis et precipua habenda est ratio. Hec autem est petenda tibi non modo a philosophis, qui litteris eam tradidere, ut sunt Aristoteles, Cicero, Seneca et si qui sunt alii vel Latini vel Latine ita red¬diti, ut digni sint, qui legantur, sed ab historicis etiam et poetis et oratoribus ; quoniam hi et benefacta laudando et que contra facta sint vituperando non docent quidem, sed, quod efficacissimum est, exemplis propositis, que recte secusve fiant, velut in speculo ostendunt. Per hec gradus ad sacras litteras faciendus est, et ad illarum prescriptum dirigendus vite nobis ordo salu¬berrimisque illis ducibus de nostra salute credendum. Reliqua omnia aliorum tradita plus minusve erroris tamen habent admixtum aliquid. Neque enim contingere potuit eis, ut rectum et nulla aberrantem parte cursum vite instituerent, qui, quis esset vite propositus finis, aut nescirent aut veluti per nubem spectantes suspicarentur dicerentque constantius quam crederent. At sacre littere tam longe ab omni errore remote quam qui eas tradidit, Deus. He sunt, que sole nos certa, solida rectaque ducant via queque omni discussa caligine sequentem se non falli, non excidere, non usquam aberrare patiantur. Sunt et alie res, quarum cognitio magis ad ornamentum animi nostri honestamque voluptatem quam ad necessarium utique usum pertineat. Cuiusmodi est omnis disputatio de natura rerum, multiplex certe variumque negocium et multipliciter quoque a multis summo ingenio facundiaque viris tractatum. Que ut non necessaria sit ad boni viri mentem formandam effingendamque, non parum tamen contulerit vel eo, quod, ubi hec cura perquisitioque rerum bona fide sibi cuiusquam vendicaverit animum, nullum sordibus vilibusque curis locum relinquit. Deinde quod docet contemnere atque pro nihilo putare ea, ad quorum conspectum vulgus stupet, per quorum possessionem etiam eis, qui felices putantur, misereatur, quando ostendat, quam vanis omnia futilibusque constent causis, dicatque nullam rerum nature posse perniciem contingere maiorem quam si omnes eius vel sordidissime partes tales fiant, quales nunc sunt aurum gemmeque, quibus publica humani generis insania summum esse precium voluit. Postremo quia, quando intelligimus hac monstrante fragilis huius caducique corporis nostri habitum omnibus casibus obnoxium, discimus omnem curam nobis ad animam esse transferendam hancque excolendam, in qua nulla nobis opera frustra aut peritura collocatur, quippe in quam quicquid collatum sit immortale, sicut ipsa est, eternumque sit mansurum. Transeo multa, neque enim epistole esset, sed voluminis opus omnia complecti, que in hanc possent sententiam dici. Hoc satis est ostendisse, quod tute minime ignoras, dignam hanc partem esse studiorum, in qua viri boni mens elaboret. Nec ego aditum tantum primaque initia harum artium percipere te velim, quod nunc vulgo in scholis fieri videmus, quodque tu pridem cum magna laude pulchre prolixeque prestitisti, sed res ipsas attingendas censuerim. Iam terrarum marium montium fluviorum situs et naturas gentiumque in his mores terminos conditionem, imperia vel accepta vel prolata, iam arborum herba¬rumque vires, quas Theophrastus, iam animantium historiam generationem partes, quas Aristoteles litteris mandavit, perquirendum. Quid dicam, que de re rustica tractata sunt ? Quid que de medicina ? Alius rem militarem, alius architecturam, alius pingendi fingendique rationem conscripsit. Quas artes tametsi non sum nescius non intra partem eam disciplinarum claudi, que rerum naturam scrutatur, tamen quia cognate sunt illi et ab eisdem fere prodeunt fontibus, non est, quod nunc in eo magnopere sim sollicitus, quando ad eundem ordinem redigendas putem. Hec ergo omnia, que dixi et ad mores nostros et ad rerum naturam pertinere, ex eis discenda tibi sunt auctoribus, qui rebus cognitu dignis clarissimum eloquentie lumen addiderunt, ut una opera et rerum noticia tibi et, quod post eam proximum feci, commode eloquendi ratio contingat. Qua quidem de re scis multa a summis viris tradita esse precepta. Quod tamen ad corruptam institutionem loquendi emendandam pertinet, quam pueri in scholis accipimus, huius mihi admonendus videris : fac suspectum tibi sit, quicquid hactenus didicisti, damnes omnia atque abiicienda putes, nisi meliorum auctorum testimonio et velut decreto rursus in eorum mittaris possessionem. Preterea quicquid apud emendatos auctores leges, utilissimum fuerit id ipsum quam maxime propriis et idem significantibus verbis reddere vernaculo sermone. Hac enim exercitatione assequeris, ut, quoties dicendum tibi aliquid scribendumve fuerit, quando concipiendis verbis apud animum tuum sese, quo natura fert, vernaculus sermo protulerit, statim quoque Latina verba iampridem illi hoc usu accommodata sequantur. Ad hec quoque si quid scribere voles, optimum erit id ipsum quam plenissime rectissimeque patrio sermone intra animum tuum formare, deinde Latinis pure proprieque id significantibus explicare. Sic fiet, ut omnia aperte et quam maxime plene dicantur. Omnes enim, si quid in dicendo est vitii, facillime in eo perspicimus sermone, ad quem sumus nati ; et si quid vel dilucide parum vel brevius quam conveniat vel contorte nimium nec satis cum re proposita coherens dictum fuerit, in eo sermone expeditius annotabit quisque, quem notissimum habebit. Postremo ut hunc locum concludam, quicquid eris scripturus, des operam, ut quam purissime id, recte tantum Latineque inter initia eloquaris. Ornate dicendi posterior erit cura, quod contingere certe, nisi sana et integra sit oratio, non potest. Evenit enim eloquentie quod corpori, in quo si non οmnia membra sint suo quodque loco disposita, si licet a recto habitu detorta, si magnitudinis sue modum egressa, frustra illi circumdederis ornatum. Pugnabit enim cum ornamentis suis corpus et illustriorem deformitatem eius decor externus faciet illi comparatus. Sed de hac parte, que tibi studia potissimum sectanda putem, hactenus. Reliquum est, ut dicam, quo pacto plurimum in studiis fructus con¬sequuturum te credam. Alius aliter fortasse, ego ita sentio : quisquis in percipiendis doctrinis cupiet dignum aliquem laborum fructum adipisci, illi tria esse precipue prestanda : ut plane recteque percipiat, quod discit ; ut fideliter, quod percepit, contineat ; ut et ex eo aliquid ipse deinde parere proferreque valeat. Primum diligentis lectionis est opus, secundum fide memorie, tercium assidue exercitationis. In lectione id conandum in primis est, ut id, quod legimus, quam maxime fieri poterit intelligamus et penitus habeamus perspectum, nec rem tantum, que traditur, sed et verborum in disertis auctoribus vim, proprietatem, structuram ornatumque perspiciamus, quis decor, quod pondus sententiarum, que vis explicandi et res reconditas proferendi verbis et velut in lucem conspectumque protrahendi. Nec tamen istud eo pertinet, ut, si vel per se obscurior vel nobis ignotus occurrerit locus, statim resistendum illic nec progrediendum ultra putemus, aut, quod nonnulli, statim proiiciamus librum damnemusque studia et ingenium nostrum deploremus. Diligentia enim, non indignatione ad profectum est opus. Transeundum ergo si quid erit, cuius intellectus non possit erui, et in aliud reservandum tempus, donec vel homo vel liber nobis contingat, qui id aperiat, vel alia lectio, quod crebrum est, doceat. Dies enim (quod dicere soleo) diem docet. Quod si Quintilianus inter virtutes grammatici numerandum putavit aliqua nescire, quanto magis nobis, ut non dicam necessarium, saltem cum venia erit nonnulla ignorare ? Nolim tamen videri cuiusquam desidie patrocinium me his commemorandis parare. Nam contra videor mihi nulla re alia cuiusquam studium posse vehementius accendere quam si ostendam ipsam sibi lectionem aperire viam et omnem legendi laborem legendo superari. Proximum est, ut memoria firmiter, quod accepit, asservet. Constat autem memoria in primis natura. Εa tamen adiuvatur arte, quam alii quidem aliter tradidere, sed sic tamen, ut summa rerum eodem fere redeat. Eam autem duobus maxime usibus accommodam arbitror. Aut enim subito dicendum est et maior aliquis rerum numerus commemorandus, in quo periculum adeundum est, ne vel ordine vel numero destituamur ; ut quum legati apud principem aut senatum aliquem vel proponimus petita nostra vel partis adverse cogimur respondere postulatis, tunc certe ab hac [fin du fol. A-4, v. ci-haut] arte commodissime presidium petetur. Aut quando exercere memoriam volumus, id hac via facile et quam minima molestia facere licebit. Quod sane ad memoriam firmandam utilissimum esse et Quinti[lianus] auctor est et rei usus, si quis experiri volet, expedite docebit ; si quod aliud enim, memoria vel maxime est, quam creber usus auget quamque incuria negligentiaque destituit. In iis vero, que perpetuo animo nostro cupimus herere, optimum contenderim esse quam intentissima cura primum complecti ea ; deinde quam creberrime ab animo nostro reposcere et subinde admonendo eum ad fidem prestandam cogere ; postremo ut animo vacuo et, quantum datur, ab aliarum curarum turba ocioso id agamus. Quod quidem in actionibus omnibus et negociis, quicquid id est, quod ulla parte nostri fieri debet, exploratum est, ut nemo pluribus eque sufficere possit. Ingenium certe id est, quod, ubi intenderis (ut inquit Salustius), valet, quod ei in multas deducto curas contingere minime potest. Tercium est et quod proposueram postremum, quo pacto ex iis, que discendo percepimus, ipsi excudere aliquid proferreque valeamus, neve studia nostra apud animum segnia et (ut ita dicam) sterilia reponantur, sed, quod semina solent in terra condita, fructum aliquem uberiorem cum fenore profundant. Amplus copiosusque est hic locus et dignus, qui pluribus diceretur, quemque ego aliquando exactiori cura mihi puto dicendum, quando hic precipuus esse videtur longi laboris sollicitudinisque in studia collate fructus. Quod si nihil ipsi ad posteros mandare poterimus, nihil extra ea, que didicimus, ad presentes proferre, quid tandem inter librum et nos intererit ? nisi quia liber quidem ea, que semel in illum congesta sunt, bona fide semper servat redditque ; nobis, ut, quae accepimus, continere possimus, iteranda sunt toties et subinde in animum inculcanda. Complectitur sane locus hic duo, quorum utrumque per se, quando sit magnum, coniuncta certe plurimum in studiis laudis merentur. Horum alterum est, ut, que didicimus, in usum prompta habeamus et, ubicumque res postulat, parata. Plerosque enim videas, qui, quando multa didicerint, multorum habeant memoriam. Ubi proferendum tamen sit aliquid eorum, tum nihil succurrat eis, nihil queant meminisse. Adeo sciunt quidem, sed id ipsum scire se nesciunt. Alterum est, ut ex eis, que accepimus, ipsi preter hec invenire aliqua possimus et conficere, que nobis asseramus nostraque esse queamus affirmare. Duo sunt autem, que precipue huic parti profutura crediderim. Horum unum est, ut certa quedam rerum capita habeamus, cuiusmodi sunt virtus, vicium, vita, mors, doctrina, ineruditio, benivolentia, odium et reliqua id genus, quorum usus fere communis ad omnia et tamquam publicus sit ; hec crebro iteremus et omnia, que didicimus, quantum fieri potest, certe quecumque discimus, ad ea redigamus, ut repetendis capitibus illis ea quoque, que ad ea redegimus, repetantur. Sic fiet tandem, ut omnia, que discimus, certa nobis presentiaque et prope sub conspectu maneant. Poterit autem persepe vel exemplum unum vel una sententia in multa capita conferri, ut quod de vi illata Lucretie apud Livium est : primum de pudicicia, quanti scilicet ea facienda sit, cuius damnum Lucretia morte putavit pensandum ; post de pulchritudine, quantorum malorum ea sepe sit causa, quantum etiam pudicitie ab ea periculi sit ; iam de morte, ut ea mala non sit habenda, quam Lucretia impudice vitae pretulerit ; hinc de libidine, quas clades, que bella ea moverit ; utque etiam ingentia mala magnorum sepe bonorum prebeant causam, quando ex eo scelere populo Ramono sit libertas quesita. Sententia quoque itidem dividetur, ut ‘Est virtus placitis abstinuisse bonis’. Ad virtutis caput ducetur, dicit enim : virtus est placitis bonis abstinuisse ; ducetur ad caput boni : non omnia bona expetenda esse, quoniam placitis bonis abstinuisse est virtus ; ducetur ad caput abstinentie, quia abstinuisse placitis bonis est virtus. Secundum, quod huic parti adiumento erit, id est, ut in iis, que discimus, diligenter pensimque verba omnia conferamus inter se et latiori quodam tractu explicemus. Sumamus exempli gratia, quod apud Vergilium est : ’Optima queque dies miseris mortalibus evi prima fugit.’ Primum ’optima’ inquit : qualia sunt putanda bona humana, quando optima prima sint eaque nedum abeant, sed fugiant et semper peiorum expectatione torqueant, que etiam duriora videantur necesse est ex meliorum, que precesserunt, comparatione ! Sequitur ’dies evi’, id est vita nostra : ea quam parvi est facienda, si fugax est et optima protinus initio velut id in flore consumitur ! Que potest autem esse felicitas in vita, quando, qui fruuntur ea, mortales nedum, sed et miseri sint ? Hinc iam `miseris mortalibus’ : quid ni miseri, quorum talia bona sunt, talis est vita, quique morti obnoxii sunt ? Postremum est ’prima fugit’ : ’prima’, ergo nondum usu cognita, non ulla perfunctione possessa, ut semper que sequitur, quamvis forte per se bona, tamen melioris collatione dura videatur ; `fugit’ etiam, non dimittitur, non abire iubetur : quam fallax ergo, quam incerta, quam nequaquam nostri iuris aut arbitrii est ! Quod si quis latius ista et per omnes locos dialecticos fuderit, quatenus cuiusque natura capax eorum est, ingens utique copia et ad dicendum se prebebit. Quod quomodo faciendum sit, maius est quam ut epistola id capiat ; et copiose est a me ea de re in sex libris eis, quos de inventione dialectica scripsi, disputatum. Quisquis ergo prius id recte et cum cura tractaverit, presertim si rationem dialectice inventionis illi adiunxerit, ingens illi paratissimaque de omni fere proposita re disserendi facultas continget, modo ea res illa ex parte ad eas pertineat, quas didicit, artes. Hoc quoque pacto veteres illos professores artium, quos Greci sophistas, id est doctores, vocabant, exercuisse se deprehendo, quantum ex Aristotele et Platone coniicere licet, atque ad eam eruditionem promtitu¬dinemque dicendi pervenerunt, ut de qua re audire quis vellet, proponi iuberent dicerentque, quamdiu quantumque videretur de eo, quod esset propositum. Sic Gorgias Leontinus, primus tam audacis cepti auctor, sic Prodicus Chius, sic Protagoras Abderites atque Hippias Eleus et instituti sunt et alios docuere. At id, quod secundum feci, multum iudicii parabit in iis, quae discuntur, et novas argumentationes novasque sententias aut veteres, sed quibus nova facies sit, inveniet, estque eiusmodi, ut, si stilus ei addatur, statim exercere eloquentiam possit et ad bene diem cendum aditum parare. Sed hec hactenus, ut pro rerum conditione pauca, ut pro modo epistole nimis multa. Ut enim Demetrio Phalerio visum est in libro, quem peri hermenias, id est de explicatione, scripsit, epistola, que grandior facta est, non tam epistola dici debet quam liber, cuius initio sit salus asscripta. Verum id utcunque estimari poterit, haud ponam equidem in magno discrimine. Mihi statutum est aliquo modo, quocumque possum, studia tua iuvare ; quod ipsum si non potero, ostendere tamen, ut me voluisse intelligas. Quod voluisse ut in multis, que effectum exigunt, parum est, ita in amicicia, cui pro effectu est animus, tale est, ut nihil plus exigi, nihil maius prestari possit.

À Heidelberg, Agricola reprendra ses études de l’hébreu.

Veni Heidelbergam (ut de meis etiam rebus certiorem te faciam) postridie Kalendas Μaii. Excepit me episcopus dominus meus benigniter et omnibus humanitatis benivolentieque officiis cumulatissime prosequitur. Vide ineptiam meam, queso, vel, ut verius dicam, stultitiam : constitui discere Hebraice, tanquam non satis temporis et opere in pauculis iis Grecis, quas scio, mihi perierit. Consequutus sum preceptorem quendam intra paucos annos ad fidem nostram conversum, cui Hebrei etiam in omni laude eruditionis discipli¬narumque suarum primas deferebant et quem precipue solebant doctoribus nostris opponere, si quando ad disputationem de fide vocarentur. Hunc episcopus mea causa domi sue alendum suscepit. Experiar quantum potero. Spero fore, ut aliquid efficiam, et forte vel ob id ipsum efficiam aliquid, quia spero. Ioannes Rincus narravit mihi acerbiorem casum tuum, quem pertulisti ea parte, qua minime voluisses scio. Dolui nescio an vicem tuam an illius improbitatem. Dolui tamen et elegis, aptissimo talibus querelis carmine, dolorem tuum prosequutus essem, si modo tam quietus animo compositusque fuissem, ut potuissem ad scribendum aliquid coegisse manus aut mentem. Oro te, mitte ad me aliquid ex iis, que ad canendum composuisti, sed quod accuratum sit et cum laude ostendi velis. Habemus et hic cantores, apud quos crebram mentionem tui faciο. Eorum magister IX et XII etiam vocibus canendos modulos componit, sed nihil suorum audivi, quod tribus aut IIII vocibus caneretur, quod magnopere placeret mihi. Nec ego tamen animum meum iudicii loco pono. Potest enim fieri, ut meliora sint quam ego possim intelligere. Vale, et me tui amantissimum tibi persuade. Salvere iubeas meo nomine ornatissimum doctissimumque virum magistrum Ambrosium Dinter, Nicolaum item Hagam nostrum, humanissimum virum magistrum Iacobum Crabbe vicinum tuum. In primis vero toto animo deditissimum tibi Ioannem Rincum suavissimum adolescentem meis verbis saluta. Versiculos, quos ad te misi, postea recognovi deprehendique in Anna matre tres aut IIII mendas, quod vicio impressorum permutate sunt littere. Eas castigavi dedique ea gratia hunc ad te codicem, ut et huius quod apud te est emendes. Hunc autem cum litteris da operam, ut reddantur Adam Iordano canonico regulari ad sanctum Martinum Lovanii. Iterum, optatissime, vale. Date Heidelberge, VII Idus Iunii anno LXXXIIII. Diligenter me et loquacissime fac de omnibus rebus tuis certiorem per hunc ipsum, qui has tibi reddet.

[A4v :]

Agricola à Alexander Hegius :

Rhodolphus Agricola suo Alexandro Hegio salutem dicit. Dolui, suavissime Alexander, si quid mihi credis, et quam potui egerrime tuli, ut ex litteris tuis accepi fuisse te hic interea, quum ego abessem ; nec id tam, quod tu spe profectionis tuae frustratus es, congressu sermonibusque nostris, quam quod mihi usus studiorum meorum, licet brevis, exiguus, aliquis tamen ereptus est, quantuluscunque is fuisset. Putassem enim magnum eum, quando nihil mihi iam non magnum est, quicquid occasionis mihi datur ad studia, et omnibus carenti pro maximo est quodcunque contingit.

Agricola se sent isolé à Groningue. Le climat culturel du midi lui manque, surtout le coup de frain intellectuel de ses confrères humanistes.

Difficile est, ut explicem tibi, quam mihi omnia mea et ipse ante omnia displiceam. Perit mihi quottidie studiorum nescio amor an usus dicam, certe usus, et ob id fortasse paulatim et amor. Sentio quam magnum damnum fecerim litterarum, posteaquam Italia decessi, si tamen eae sunt litterae meae, in quas magnum possit damnum cadere. Iam labi memoria auctorum, iam historiae excidere, iam verborum proprietas copia decor defluere incipiunt. Si quid soluta oratione tento scribere, difficulter sententias et eas pigras inertesque et quae tantum impleant locum suppedito. Oratio ipsa horrida disiecta incomposita, qualis fortasse semper, sed nunc tamen solito magis talisque, quae rem, quam dicere cupio, designet potius quam explicet. Versum rarissime quidem, sed si tamen facio, non pedes in ordinem, non sonus carminis, non spiritus respondet, et utcunque provenere, non qualia probem, sed qualia possum, effundo aut exprimo (verius dixerim) et e reluctanti pectore evello. Cuius rei praeter alia hec mihi causa est, quam, quum aliis magnam credo, tamen mihi maximam esse intelligo : deest enim acerrimus mihi studiorum stimulus, exactor eorum et socius, quicum communicem, in cuius aures ego, ut itidem in meas ille deponat, quicquid cogitando invenerit, scribendo effecerit, legendo didicerit et vel laude dignum vel acriori iudicio annotarit, quique semper ingerat aliquid, percontetur, dubitet, disceptet, modo negligentiam liberiori reprehensione castiget, modo conatum benigniori provehat laude (utque semel sincere omnem inter studia benevolentiae fructum complectar) qui dicere verum quique audire sciat et velit. Eum quum te mihi esse persuadeam pro summo tuo studiorum amore proque candore animi tui, nihil est omnium quod malim quam posse una nos etatem degere ; quod quia per res nostras nobis non licet, facile estimabis, quod solum nobis restat congredi quandoque et colloqui, quantum mihi doluerit id proxima mea profectione nobis esse praereptum. Quia vero hunc usum amicicie veriorem nobis prospicio futurum, ad literas redeamus censeo oculorumque damna animorum voluptate resarciamus.

Henri, un frère d’Agricola, aura besoin d’un peu de conseil par rapport à ses études. Hegius est prié de s’en occuper.

Interea tamen ne qua cessare benevolentiam tuam patiar, aliud mihi pignus animi tui desposcam, quod quale sit, paucis dicam. Est mihi frater Henricus, minor quam Ioannes natu ; huic desiderium incessit descendi litteras, nescio an satis consulte, tamen quia dehortari nequeo, deterrere eum nolo. Fuit Monasterii ad Fridericum nostrum dimidio paulo amplius annum ; ibi proxima etate percepta rudimenta, quantum per id temporis potuit, recollegit. Iam Fridericus alio profectus est, datus cuidam domui pater. Henricus in patriam rediit ; orat instatque, ut rursus eum aliquo ad studia mittam. Circuntuli mentem, quorsum, visumque est potissimum ad te. Exploratum enim habeo libenter te mea causa, quicquid poteris, gratum illi facturum. Admovebis interim oculos dabisque operam, si modo vetus est amor discendi, quem praefert, ut illum praeceptoris diligentia confirmet. Victui necessaria, ut solent nostrates, secum afferet, pecunie pro tempore mittentur, diversiorum, ubi tibi commodum videbitur, prospiciet ; reliqua omnia ex tua sententia. Hoc quoque perquam velim scire, ecquis apud vos sit, qui subsicivis operis doceat adolescentes, ubi a schola publica vacant, quemadmodum scis Fridericum nostrum solere, et sit ne liberum quibusvis non capiciatis, adire datis mercedibus. Valde enim cuperem prima eum elementa quam citissime perdiscere, quoniam mea sententia longiore circa hec mora non tantum tempus amittunt pueri, sed quemadmodum a nostris scis tradi, horrore quodam barbarieque imbuuntur, ut postea non serius modo, sed difficilius meliora percipiant. De his omnibus me quamprimum poteris fac, oro, certiorem ; mittam eum proximis diebus ad te, ubi litteras tuas accepero. Plinium, quem petis a me, quanquam crebro in manibus habeam, perferendum illi ad te dabo. Possum videri transiisse, nedum implevisse iustum epistolae modum, quam Demetrius Phalereus brevem voluit esse, alioqui, si longior sit, librum potius, cui salus praescripta sit, quam epistolam videri. Mihi vero, qui facilius epistolae quam amicicie nostre leges violavero, contra magnus est auctor, qui stultum dicat esse certum epistolae finem imperari, quum pro rerum modo necesse sit magnam eam minoremve fieri. ‘Quid’, inquit, ‘necesse est sapientiam vel puerilibus cubitis vel schenis Persicis metiri ?’ Quo equiore animo in hanc legem committam. Quod et si non essent mihi multa que scriberem, abunde tamen iusta causa multa scribendi hoc ipsum esse[t], quod tibi scribo.

Agricola explique la signification d’un certain nombre d’expressions grecques. Hegius pourrait éviter quelques fautes de style.

Queris, quid inter mimum, histrionem et personam intersit. Mimum et histrionem idem crediderim esse (eum dico, qui fabulas in scena agit), nisi quod mimus a Greco [...], id est imitor, originem ducit, histrionis Tuscum verbum esse auctores affirmant. Fuit tamen et poema apud veteres, quod mimos vocarent, salibus tantum et dicacita[te] gratum et humillimi inter omnia [...] generis. Unde ego etiam mimi nomen fere humilius quam histrionis apud auctores invenio, quanquam tamen Paridem Iuvenalis histrionem vocet : ‘Quod non dant proceres, dabit histrio‘ idemque pantomimus fuerit. Persona a personando dicta est id, quo histriones faciem suam in scena tegebant alienamque preferebant ; ut est apud Iuve[nalem] ‘Personam thyrsumque tenent et sublegat Acti’ ; ut sit, quod Greci prosopion vocant vel mormolycian quanquam mormolycias nomen ad terrorem incutiendum magis pertineat. Dicitur etiam persona is, qui personam sustinet, secundum synecdochen, ut est : mulier ‘nempe ipsa videtur, non persona, loqui’. Scurre Latinum nomen esse eius, quod parasitum Greci vocant, puto nulloque distare, nisi quod parasitus parasitasthe velut honestiore parte nomen habet ; scurra a libertate licentiaque lingue dici videtur. Uterque vero is, qui victus querendi causa omnium se ludibriorum patientie addixit. De parasito Iuvena[lis] : ‘viridem thoraca iubebit afferri minimasque nuces assemque rogatum, ad mensam quotiens parasitus venerit infans’. De scurra : ‘populi frons durior huius, qui sedet et spectat triscurria patriciorum.‘ Subiicit deinde que sint ea : planipedes ‘audit Fabios’ et que sequuntur. Nebulo quid sit, idem autor docet : ‘et eodem iure natantes mergere ficedulas didicit nebulone parente.’ Quamquam nebulonis nomine, quod ex verbis Gellii significari videtur, proxime accipiebantur hi, qui hodie retia circomferunt et dicacitatis certamine victum querunt. Nepos dicitur, ut arbitror, quasi non potens gule, idem fere qui apud Grecos [...]. Leccatoris nomen Germanicum est, ut pleraque alia apud nos corrupta, quale est reisa, burgimaster, scultetus ; sicut et Gallia passagium pro expeditione bellica, guerram pro bello, treugam pro induciis accepimus. anthropon nomen unde ducatur apud Grecos, eque ineptum puto querere quam apud nos unde hominis, quasi ullius rei nominande debeat hominibus antiquior fuisse cura quam sui ipsorum ; sive ab ana et trepo sive, ut alii, secundum metathesim sive trepho dici quis velit, ingenii magis quam veritatis opus crediderim, quocumque modo dicatur. Vesper extremum diei est, Salustius in Iugurtino : ‘iam diei vesper erat’ et alio loco postquam castra locata diei vesper erat ; Catullus : Vesper ‘adest iuvenes, consurgite : Vesper Olympo expectata diu vix tandem lumina tollit.’ Nam quod tu ‘vespere’ apud Ovidium pro plaga occidentali legis, [...] dictum est, ut apud eundem Eurus ad Auroram Nabatheaque regna recessit. Auroram enim proprie celi faciem dicimus rubore propinquatis solis suffusam, deinde tempus diluculi, tamen etiam [...] orientis partem. Vespera quoque apud Plinium est in octavo libro epistolarum ; ‘Variis’ inquit ‘sermonibus vespera extenditur.’ Et ‘sub vesperum’ dicit Cesar in commentariis belli civilis ; nam quod nos vesperas pro vespertino officio, quemadmodum pro matutino, quo[modo] veteres locuti sunt, matutinas dicimus, non satis Latino dici puto. ‘Bonum sero’ sit ne Latine, quemadmodum ‘bonum mane’, addubito ; nam mane adverbium quum sit, invenimus tamen apud Persium ‘Iam clarum mane fenestras intrat, et angustas ost li ei’. Sic etiam fixerit ne ‘sero’ apud veteres [ ... ] aliquando in locum nominis, non quod sciam apud ullum auctorem, qui extet, huius locutionis esse exemplum. Illud certum est, quemadmodum ad veram loquendi legem corruptum est, ita ‘bonum serum’ non male dici ; sic enim est apud Suetonium in Augusto : Et ‘etiam diei serum erat.’ ‘Rubeus’ audio, qui putent barbare dici ; ego apud Plinium invenio, nisi tamen sit erratum in litera et u pro n positum et debeat rubens esse ; ego quum rubri nomen habeam, tutius malim quam licentius loqui. De analogia derivandorum componendorumque nominum vix mihi permiserim quicquam fingere, quod non apud auctores invenerim. Varia multiplexque res est, de qua nihil precepi perpetuum possit et in qua nihil audeam, ‘nisi sit fortasse’ (ut inquit Hora[tius]) ‘necesse indiciis monstrare recentibus abdita rerum.’ Tamen ego et ‘Socratitas’ et ‘Platonitas’ et ‘entitas’ fortasse dixerim, quamvis repugnet Vallensis noster. Quid ni tam libere, quum necesse sit quam Cicero nulla necessitate ap pietatem et lentulitatem et Pollio patavinitatem quandam dixit sonare T. Livium ? Tignum est lignum minus trabe, cui tecta domorum incumbunt, forte a tegendo dictum, quanquam dicat Cesar tigna bina sequipedalia paulum ab imo preacuta et reliqua que sequuntur. Deinde subdit ‘hac utraque insuper bipedalibus trabibus immissis,’ ut mihi videantur ista non mensura, sed usu in edificiis distare, ut tignum sit cui incumbat aliquid, trabs cui tabulata insternuntur. Asser ab asserendo, id quo gustamen aliquod aut libitinam manu asserimus, hoc est prehendimus, nomen habet ; nam quod vulgo asserem vocamus, tabula dicitur proprie. Contignatio conclavatio tignorum est. In Pandectis est titulus De tigno iniuncto ; eum legas censeo. Diocesis diocoume diocesis, id est administratio vel procuratio, dicitur, quo nomine et Cicero usus est ad Atticum : ‘Mihi Campanie diocesis attributum est ;‘ debetque Latino sono pronunciari circumflexo in penultima accentu, quemadmodum et paracletus dicere, quod Grece [...] est, debemus. Scribis cupere te, ut dialectica mea edatur. Dialectica feminio genere ars ipsa est dialectice ; hec dialectica, hec arithmetica quemadmodum Georgica Bucolica, libri sunt. Unde M. Manlii liber astronomicon, non astronomice, et Aristo[telis] Ethicen, non Ethice inscribitur. Scribis etiam ‘quanto tempore eum ad te redire iubebis ; ne dubita, quin si in illis litteris’ et reliqua. Latinum est, sed illud ‘quanto tempore’, sed in eam significationem, qua tu vis, improprium. Non enim queris, quanto tempore, hoc est quam celeriter aut quam tarde profectionem ad me redeundi explicaturus sit, sed intra quantum aut post quantum temporis ad me rediturus sit. Ut si dicas eandem figuram orationis aliis verbis ‘duobus ad te mensibus redibit’, intelliges duobus eum mensibus in itinere futurum ; sin dicas ‘intra duos menses’ (nam infra duos in temporis significatione barbarum est) aut ‘post duos menses redibit’, iam planum est dicere te post duos eum menses ad me daturum. Deinde est ‘ut plura brevibus complectar’ ; rectius (erat ‘ut plura paucis complectar.’) Brevia verba sunt, que paucis syllabis constant, sicut longa que multis ; ex multis paucisque verbis longa proinde brevisque fit oratio. Est etiam ‘iuvenum institutores’ ; iuvenes scis vulgo vocari, quicunque sunt minores natu, et ego scio. Mallem ‘adolescentium’ aut ‘puerorum’ dixisses ; iuvenes enim sunt, qui viro proximi sunt, qui iam non admodum in ludum litterarium eunt. Praeterea scribis ‘quid tignum quidve contignatio’ et reliqua ; subiicis deinde in fine ‘ubi ex te rogavero, querendi finem faciam’. Hoc si precessisset interrogationem, scite per verbum futuri de futuro pronunciasses, ut esset ‘reliqua sunt ; que ubi ex te rogavero, querendi finem faciam’. Deinde sequeretur ‘quid tignum quidve contignatio’. Nunc quum res preteriisset, de qua interrogaturus eras, mallem diicisses ‘quod quum rogaverim, dicendi finem faciam.’ Nec me latet id secundum hyperbaton dictum esse et nullam aliam esse frequentiorem figuram in omni genere exornande orationis, sed multa eveniunt, que repugnent aut verborum genere aut struende orationis ratione, quo minus omnis ornatus omni loco conveniat. Habes quid facere te velim et ad interrogata responsum et de epistola tua censuram. Que si tibi parum grata sunt futura, desines posthac exhibere mihi negocium aut, si perges molestus esse, nimirum paria pro paribus expectabis. Apud Grecos in proverbio est cicadam alis prehendendam non esse, que, ut ceperit strepere, desinere nesciat. Ita ubi quod velis ex me audire quesieris, seva etiam mercede quod nolis audiendum est, faciliusque loquacitatem meam evoces quam compescas. Quin tu calamum arripis hocque invictum me ferre non sinis ? Et quum fines tuos defenderis, tum meis infers bellum meoque me confodis exemplo, cuius rei diligentes vigilatique labores mei, nedum negligentius profusa epistola plenam tibi atque uberem praebuerit materiam. Nec est, quod offensum iri me vereare. Agam etiam gratias ultro idque in praecipua benevolentie tuae partem numerabo nec tam nihil tibi displicuisse in ea, si totam probaris, quam totam contempsisse, si nihil improbaveris, putabo. Vale. Arnoldo nostro presbytero et philosopho meo nomine salutem dicas. Ioannes frater honestissimis verbis salvere te iubet. Iterum vale, Datum Groningi, XX Septembris anno LXXX.

[B2v :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ... v. l’éd. s.d. [Deventer], [Jac. De Breda]

[C3r :]

Aldo Manuzio aux maîtres d’écoles :

Aldus Manutius Romanus Francii[?] ludimagistris salutem plurimam dicit. Rudimenta grammatices Latine lingue a nobis olim composita optime factum existimavi, si ad vos iuventutis moderatores et morum magistros legenda committerem. Non quia putarem indigere vos ineptiis nostris. Quanquam dicere solebat Plinius nullum esse librum tam malum qui non aliqua parte prodesset, sed potius ut si quid erratum fuerit (homines enim sumus), amice, castigaretis. Tum ut quod fieri a vobis velim erudiendis instituendisque pueris, quandoquidem id illis valde profuturum arbitrabar, vos rogarem : primum ut memineritis oportere vos eorum quos accepistis instituendos sic satagere ut simul et docti fiant et sanctis imbuantur moribus, quia quo semel est imbuta recens servabis odorem testa diu atque adeo a teneris assuescere multum est. Nec solum rectores magistrosque vos esse adolescentum ; sed et parentes putetis, scitis ei illud. Qui preceptorem sancti voluere parentis esse loco, equidem bonos malosve vos esse tum referre existimo, ut ausim dicere, bonorum malorumve omnium que ubique terrarum fiunt vos esse potissimam causam. Nam iurisconsulti, philosophi, rectores urbium, principes item ducesque et reges necnon monachi, sacerdotes, episcopi, cardinales ipsique summi pontifices et denique quicumque vel solas litterarum notas tenent, sub disciplina olim vestra fuere parvuli, a vobis instituti sunt. Virtus vestra viciumve eorum profuit aut nocuit moribus. Tantum valet longa consuetudo, ut si cum sancto diu vixeris sanctus futurus sis, si cum perverso perverteris. Siquidem (ut inquit Fabius ) Loenides Alexandri pedagogus quibusdam eum vitiis imbuit que robustum quoque et maximum regem ab illa institutione puerili sunt persecuta. Quamobrem quantum boni et sancti preceptores civitatibus prosint, non facile dixerim. Quantum item obsint pravi et vitiosi non queo dicere. Quare non possum non multum mirari nullam fere puerorum patribus et rectoribus urbium in eligendis preceptorum moribus esse curam. Non animadvertunt quantum inde boni malumve infundatur in civitates. Nam quales sunt qui instituunt tales et qui instituuntur velint nolint evadent longa die. Longa dies homini docuit parere Leones, longa dies molli saxa peredit aqua. Videte igitur vos, qui et longo tempore et assidue teneros et simplices adolescentulorum animos instituitis, quantum et prodesse potestis et obesse hominibus. Quid si quisque est sic oblitus sui ipsius ut agnos sue commissos fidei, ceu lupus devoret, heu quanta illum pena apud manes vel brevi expectat. Nam qui ita perniciosi sunt, ut non solum obsint, quod illi ipsi corrumpunt, sed etiam qui corrumpunt plusque exemplo quam peccato nocent, immatura morte, ne tamen obesse queant, ne mundum corrumpant rapiuntur. Itaque enitendum pro viribus ut et sanctos mores et bonas litteras simul doceantur adolescentuli. Quin alterum sine altero facere nullo modo licet, at si in altero peccandum foret potior mihi convivendi honeste quam vel optime discendi videtur. Malo enim eos nullas scire litteras ornatos moribus quam omnia scire male moratos malisque simillimos esse demonibus ; qui multa scientes (nam id ideo illis inditum est a Grecis nomen) sunt quam pessimi. Alterum quod vos meminisse velim est ne quid nisi doctissimos auctorum ediscere cogatis adolescentulos. Immo ne grammaticas quidem regulas, nisi compendia quedam brevissima, que teneri facile memoria queant, nec laudo eos ediscere, sed tantum ut illas assidue accurateque legant nominaque et verba declinare optime sciant. Nam dum lucubrationes nostras vel carmine vel prosa oratione, etiam de arte commendare memorie eos cogimus, erramus (ut mihi quidem videtur) multis modis. Primum quidque summo labore edidicerunt, dediscunt paucis diebus, quid ego et puer olim et iuvenis compositis etiam a me regulis, sum sepe expertus. Nam cum generum regulas preteritorum summa cura mandassem memorie, pro brevi obliviscebar. Idem ceteris quoque evenire existimo. Preterea difficultate tam materie tam stili eo desperationis veniunt ut et scholas et litteras fugiant et studia que amare nondum possunt, maxime oderint. Tum eo ipso tempore quo nostra ediscunt, facilius meliusve Ciceronis aliquid vel Vergilii aliorumve illustrium possint ediscere, olim et decori et commodo illis non mediocri futurum ; equidem puero mihi cum Alexandri carmen ineptum de arte grammatica memorie mandabam, non ita contigisse Plinium doleo. Addite quod cum incultos et barbaros discimus, tales et ipsi evadimus. Solemus enim iis quos imitamur plerumque esse deteriores, quapropter optimos et statim et semper legendos putat Quintilianus atque eorum candidissimum quenque et maxime expolitum. Tum de Cicerone, sic inquit Cicero (ut mihi quidem videtur) et iucundus incipientibus quoque et apertus est satis, nec prodesse tantum, sed etiam amari potest tum (quemadmodum Plinius precipit) ut quisque erit Ciceroni simillimus, sed de genere hoc longa haberi posset oratio. Hec vero attigimus nostro erga studiosos summo amore, quare vos etiam atque etiam rogo, ut boni, quicquid diximus, consulatis. Valete. Venetiis, mense Junio, M CCCCCI.

[C3v :]

Agricola à Alexander Hegius :

Rhodolfus Agricola ad Alexandrum super eadem re, ex epistola ei una captum. Est auditorum mihi, ut hoc loco, satis frequens, sed tamen sunt eiusmodi fere, qui propensius cupiant haec studia quam commodius possint. (...)

1511

OEUVRES Rodolphi Agricole Phrysii viri utriusque literaturae peritissimi nonnulla opuscula hac sequuntur serie. Axiochus Platonis de contemnenda morte, versus e Graeco in Latinum. Epistola de congressu imperatoris Friderici et Caroli, Burgundionum ducis. Epistolae variae ad Iacobum Barbirianum de re scholastica Anverpiensi. Item de formando studio cum multis aliis. Parenesis Isocratis ad Demonicum e Graeco in Latinum traducta. Oratio in laudem Philosophiae. Oratio ad Innocentium octavum, Pont. Max. Carmen de vita D. Iodoci. Anna mater. Epicedion in mortem comitis Spegelbergi. Hymnus de omnibus sanctis. Carmina ad Rodolphum Langium, Iodocum Besselium et Casparem abbatem montis S. Georgii. Epitaphia in Philippum Nothum ducis Brabantiae, cum nonnullis epigrammatis.

Kol. : Disertissimi viri Rodolphi Agricolae aliquot opuscula finiunt. Anverpiae, pridie Calen[das] Februarias, ann[o] M D XI, regnante Imp[eratore] Caes[are] Maximiliano Aug[usto], Theodericus Martinus Alostens[is] imprimebat.

(Mack 4.2.01.04 ; Huisman 4)

(remarquez : poèmes liminaires pour Rudolph von Langen e.a.) [contr.]

Den Haag KB 228 E 49*

[A2r :]

Pieter Gilles à Maerten van Dorp :

Petrus Egidius Anverpianus Martino Dorpio theologo amico iucundissimo s[alutem] d[icit]. Quum nuper aliquot Rodolphi Agricolae viri insignis doctrinae opuscula nactus essem, Martine festivissime, opere praecium fore existimavi si a soricum tinearumque morsibus prorsus vindicata typis excuderentur, ut etiam extrariis gentibus nostratium ingenia longe lateque innotescerent. At pensiculanti mihi identidem cuinam potissimum consecrarentur, tu vel ex omnibus unus occurristi, condignus sane cuius sub nomine literarum proceres (nam barbaros degeneres nihil moror) hoc qualecunque est volumen evolverent legerentque. Equidem qum propter eximiam authoris utriusque lingue facultatem gratissimum futurum dubio procul cognoscerem, tum non parum nobis sibi conciliaturum augurabar si nobis tui splendor in ipso (ut sic dicam) antilogio velut stellula quedam praefulgeret. Et eo certe libentius effeci, ut te hoc quasi suscitabulo ad publicationem foeturae tuae invitarem, quippe qui ipse pridem liquido ex Nicolao Buscoducense, amico utrique iuxta charo, intellexerim eam iam exasseatam perpolitamque praeter formulas chalcographicas affectare nihil. Accingere igitur et memoriae vegetandae gratia editionem tuam, publicitus exosculandam, in manus doctorum exire sinas, nullum me hercule facinus fuerit gloriosius, praesertim quod tibi summum tum decus tum fructus comparabit. Et per quod vicissim Lovaniensi Academiae atque adeo doctissimis quibusque plurimum non tantum voluptatis, sed et utilitatis sis allaturus. Verum ut interim te etiam ad palmatum quendam triumphum provocem, nosti enim ut noster hic Rodolphus uti antesignanus quispiam cum ipsa etiam et Graecia et Latio de doctrinae fastigio contenderit multosque militiae literariae scientissimos non dico equaverit, sed et longe vicerit. Id quod satis superque ex operibus liquet et quemadmodum elephantum a dentibus, ita ex iis totum licebit estimare Rodolphum. Quod si fas est et alios recensere, age, Erasmum Roterodamum virum undecunque doctissimum, hoc in albo non secus ac Hanibalem quendam collocemus, qui, ut ille cum Romanis super libertate, ita hic de arce regine eloquentiae certavit. Cuius quidem laus tanta est ut nullis praeconiis indigeat, ipsa abunde vel per se sit apprime illustris. Sed quorsum haec, inquies, tam multa ? Etenim ut te ad horum imitationem quasi classico quodam animarem incenderemque. Et ne patereris opuscula tua diutius a scrineis strangulari. Quinetiam ut Germania, que dudum mera Romana, mera Cecropis atque Attica facta est, Italiae scrupulum iniciat et velut olim imperium ita lingue et gloriam et decorem tollat surripiatque. Macte igitur et tam magnifico tropheo consulens, non prius quiescas quam opera tua in vulgum protruseris, ut vel exotici intelligant magis atque magis Italie iacturam et ruinam. Neque est quod vereare barbarorum interim assultum, qum habeat et Lovanium complusculos viros neutiquam vulgariter eruditos. Sub quorum tutamine, uti sub Pallados aegide latitans Meduseos etiam vultus intuebere. Vale doctissime Martine, Anverpie, pridie Idus Decembris.

[A3r :] Rodolphus Agricola à son ami Rudolph von Langen. ‘Libellum qui Axiochus..’ v. l’éd. de ca. 1480.

[C1v :] Rodolphus Agricola à son ami Jacob Barbireau. ‘Reddite sunt mihi...’ v. l’éd. de [1483].

[C7v :] Rodolphus Agricola à son ami Jacob Barbireau. ‘Dedi Colonia...’. v. l’éd. de 1508.

[E2v :] (...)

Rodolphus Agricola à Alexander Hegius :

Rodolphus Agricola Alexandro Hegio suo salutem plurimam dicit. Non facile dixerim, quantum mihi voluptatis litterae tuae attulerunt, quum quod tuae, id est charissimi mihi hominis, erant, tum quod intelligo quottidie politiorem te limatioremque fieri ; et summam in spem adducor aut tuo ductu, tuis monitis et institutione aut nullius praeterea viribus cultiores litteras in Germaniam perventuras et arcem aliquando occupaturas. Ostendi eas domino Vormaciensi, qui itidem ut ego Germaniae nostrae spei gratulatus est atque ‘macte virtute’, inquit, ‘sic itur ad astra.’ Quod petis, ut Luciani Mycillum, quem Latinum feci, tibi mittam dedicemque tuo illum nomini, utrumque, si non petisses, etiam facturus eram, sed vereor, ne tam celeriter illum tibi mittere queam. Nondum recognovi aut e prima sceda illum repurgavi, adeo ne respexi quidem, postea quam traduxi. Occupant me studia domini, quanquam parum, quia parum vacat ei propter multitudinem negociorum, quibus quottidie distinetur ; deinde nonnihil temporis absumit mihi, quod prelego publice, tametsi idipsum satis suspensa peragam manu. Est auditorum mihi, ut hoc loco, satis frequens, sed tamen sunt eiusmodi fere, qui propensius cupiant haec studia quam commodius possint. Maxima pars magistri sunt aut scholastici, ut nos dicimus, artium, quibus necesse est omne tempus illis suis cavillationibus impendere. Angustissimum et velut subsicivum diei fragmentum quoddam in haec studia patet illis ; quo fit, ut ipsi minus possint et ego segnius coner. Ergo haec quae dico quamquam leviter quidem, occupant me tamen. Accedunt praeter Latina et Graeca, que mihi quocunque possum modo tuenda sunt, quanquam et nonnihil damni in eis me facere intelligo ; sed accedunt ad haec, ut dico, studia Hebraicarum litterarum, quae mihi novum et plenum molestie negocium exhibent, ut mihi videar cum Anteo luctari et multo plus laboris in his, id quod minime arbitrabar, quam in Graecis exhaurire, nisi forte tamen aequiore animo preteritorum meminimus laborum quam praesentes subimus. Verum utcunque sit, decretum est persistere ; primum quia coepi, ut constantia tuear errorem ; deinde quia in Graecis, in quibus quantumvis parum effecerim, possimus tamen affirmare neque opere me neque impensae poenitere. Quia in his ergo voluptas maxima, quam capiebam et adhuc capio, deflorescit nonnihil et eo ipso fortassis ad fructum tendit, putavi mihi rursus animum novis quibusdam studiorum illecebris excitandum. Ad haec puto mihi illustriori aliquo pervincendum esse, ut quod sterilia haec litterarum studia tota vita consector, iudicio videor id, non segnicia facere. Sed ut, quod verissimum, perinde rectissimum esse puto, dicam, destinavi senectutem meam, si modo me manet senectus, studio sacrarum litterarum videorque mihi una opera nunc veteris etc. Nosti enim stomachum meum, ut nequeam sectari barbarorum impuritatem, horrorem eorum, qui nunc omnia occuparunt. Nosti contra quoque stomachum illorum, ut clament, ut insaniant et contumeliae ducant loco, si quis audeat scita illorum convellere et conari docere pueros se supervacua, depravata queque senibus sibi rursus dediscenda sint didicisse. Possunt tamen hec facere, ut deberem ; ut desistam non poterunt etc. Vale. Honestissimis verbis salutato meo nomine hospitem tuum m[agistrum] Richardum et modestissimam foeminam coniugem eius. Date praepropere Vormaciae tercia septimane. Sic visum est mihi vocare, quod nos vel barbare ‘feria secunda’, ‘feria tercia’ vel  ‘Lunae’ ‘Iovis’ ‘Martis’ ‘Mercurii’ dicimus etc.*

[E4r :]

Rodolphus Agricola à son ami Jacques Barbireau :

Rodolphus Agricola suo Iacobo Barbiriano salutem p[lurimam] d[icit]. Quid est, suavissime Iacobe ? Tam celeriter oblitus es nostri ? Tam facile ex animo tibi effluximus ? Ergo multa alia, que paravimus, que instituimus, quum essemus una tantum et praeter verba nihil fuere ? Quomodo possum adduci, ut credam te tam penitus oblitum esse nedum familiaritatis et illius brevis quidem sed, ut mihi visum est, iocundissime consuetudinis nostrae, verum etiam spei tuae et destinationis ad studia, quam ipse tibi iam fingebas et cuius etiam iam tum futura fruebaris voluptate ? Quoniam ego quoque statueram, si id quod cupiebam evenisset mihi, ut ad vos me reciperem, omni cura atque diligentia te instruere et velut in peculiarem quandam gloriam meam in studiis educare et eo te perducere, quo soleo nunquam putare me pervenire potuisse, si quis, mihi, cum essem ea aetate, qua tu nunc es, dux formatorque studiorum fuisset. Fieri certe non potest, ut putem ista tam cito excidisse tibi. Itaque meipsum praebeo iudicem tibi, nescio an iustum, certe mitem et clementem, fingoque excusationes pro te et contra meipsum causam tuam defendo. Cogito te non habere quemquam, cui possis litteras ad me perferendas dare. Rarissimum enim est, ut quisquam illinc ad nos proficiscatur et nostri adhuc propter nostram [rem] illam, quam ego prosequebar, non audent eo venire. Praeterea venit in mentem mihi nihil potuisse te de re nostra conficere, quam curandam susceperas, propter bella, que nunc geruntur et idcirco in alios usus pecuniae necessariae et quod publica tractant plaerique indocti et ultra contemnentes litteras vel adversantes, quod etiam et ego aberam, qui praesens ut aliquorum commonere studia potuissem, ita absens facilius memorie eorum elapsus sum et desiderium segnius effici. Haec omnia persuadeo mihi obstitisse ceptis tuis, quominus id, quod conabaris, assequi posses et conatus tuos irritos permansisse ; atque quum id, quod maxime cuperes scribere, ereptum esset, tibi factum esse etiam, ut nihil scriberes, credo. Haec ego, ut dico, mihi pro te fingo et ingenium meum in excusationem tui advoco. Quod an iuste ex vero faciam, tu quidem potes scire, qui haec, quomodocunque se habent, rectius quam ego nosti. Facio certe humaniter et modeste et ut dignum est animo atque benivolentia in te mea. Malo enim omnia suspicari et credere potius quam putem aut de voluntate tua quicquam mutatum aut de benivolentia detractum. Est enim simplicis et erecti animi non temere quicquam sinisterius opinari et quam quisque plurimum fidei praestare paratus est, tam facillime de aliena sibi fide persuadet. Sane inceptum illud non pro voluntate nostra cessisse nobis eo equiore animo fero, quod, inicio et crebro tibi dicebam, parum spei capiebam quicquam futurum esse. Tu quidem ad sperandum paratior fuisti, sed ego, quod exitus docuit, certior augur. Sed de hac re satis superque. Quam vellem scire, quid agas, hoc est, quid aves, quare bella, quam pacem habeas, quomodo tibi cum letissimo et lepidissimo corpusculo illo, quod Veneres omnes Cupidinesque finxerunt, conveniat. Quorsum reliqui conatus tui, recentes illos dico, quum ego discederem, quorsum, inquam, concesserunt ? Meae Musae non tacent solum, sed prorsus obmutescunt. Ideo neque vel unum versum, posteaquam Antverpia decessi, feci neque vel cano vel psallo aut ullam partem illius studii attingo, ut videar aliquando mihi meipsum perdidisse. Oro, ut hoc ipso nuncio, quomodo valeas et quid actum de re ea, quam ceperamus et quid tibi impedimento fuerit, perscribas. Spero fore, ut hac estate crebriores ad te dem litteras, si modo tutus commeatus fiat mercatoribus nostris in Brabantiam. Et ipse si forte hinc divellere ad tempus aliquod me potero, ad te veniam. Tanto enim desiderio loci illius teneor, ut facile omnia mihi ex illius comparatione sordescant et vilia fiant. Eam humanitatem hominum, eum cultum gratiamque rerum omnium, eam ante omnia sanitatem et benivolentiam, ut, quum nulla re minus frui mihi concedatur, nihil est, quod eque tamen (non audeo dicere sperem) sed vel cupiam vel optem. Vale. Salutem dicito honestissimo viro, meo nomine, Hieronimo de Tiel, m[agistro] Ia. Engel et, ne per ambages te morer, omnes natos, ubi videbis et ubi commodum erit. Etiam atque etiam vale. Datum Groninge, biduo post Annuntiationis Marie.

[F1v :] Agricola à Alexander Hegius. ‘Dolui, suavissime Alexander...’, v. l’éd. du Paraenesis, Deventer 1508.

[F6r :] Rodolphus Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ... ; v. l’éd. du Paraenesis, Deventer 1508.

[K3r :] à la fin du Paraenesis : ‘Dicta a Rodolpho Agricola Phrysio in praesentia Herculis Estensis, Ferrariensis ducis, anno Domini M CCCCLXXVI.’

1512

ISOCRATES Parenesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi per eruditissimum virum Rudolphi Agricolae e Greco in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelio Augustini libro secundo. De ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Praecepta Ludivici [sic] Regis Gallorum que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem, de modo et cura reifamiliaris, regendi se et familiam suam.

Kol. : Danentrie [sic], per me Iacobum Breda 1512.

Brussel KB

(Mack 3.1.02.08 ; pas chez Huisman)

[1514]

BOETHIUS Severini Boethii de Philosophiae consolationelibri quinque cum Ioannis Murmeliii commentariis Alcmariae (quod Hollandiae oppidum est liberalibus studiis clarissime) aeditis v[?] in studio so[?]. Insunt in hoc opere Graeca, quae in pervulgatis hactenus exemplaribus desiderantur. Insunt et haec. Nicolai Erescii florentini epistola. Iacobi Bononiensis in Boethium praelectio. Theodorici Gothorum Regis ad Boethius epistola et Cassiodori variis. Augustini Dathi epistola quoddam Boethii carmen enarrans. Rodolphi Agricolae frysii in Boethii partein luculente enarrationes et alia quaedam minis poenitenda. Venundantur Daventrie, in aedibus Alberti Pafraet. s.d. [1514].

Deventer SAB 11 E 80 KL*

(Mack 3.2.01.01 ; pas chez Huisman)

[A2r :]

Johannes Murmellius à Rudolph von Langen :

Ioannes Murmellius Ruremundensis Rodolpho Langio Monasteriensis [Münster] ecclesiae canonico salutem plurimam dicit. Tandem meas in Boetii Severini de Philosophiae consolatione cumprimis fructuosum opus enarrationes, Rodolphe Langi, vir olim (quos novi) humanissime, diserissime, pientissime, studiosorum usui in lucem emitto tuoque clarissimo nostri dico, non quia ei meis nugis aliquid splendoris accedere posse confidam, sed ut autoritatis tuae praestantissimae tutela quasi Aiacis clypeo munite sub hominum vultus prodeant tutiores nec vituperorum linguas cote livoris (ut eleganter ait quidam) naturaliter acuminatas et aspidum morsu nocentiores reformident. Dignus est perfecto Boetius (ut ingenue verum fatear) qui me longe meliorem aliquandum commentatorem sortitatur. Verum tamen abest, ut in hac commentariorum aeditione tanto scriptori satisfactum putem, ut vel hocmodo doctiores adiuvanda studiosorum studia maximopere cupiam excitari. Porro de hactenus aeditis in eundem enarrationibus nihil attinet dicere, quae si placerent hominibus eruditis, sane quam libens (ut qui trivialibus olim quotidie praelectionibus et scholae moderandae curis supra modum distringar) hoc lucubrandi labore, et hominum iudicia subeundi periculo supersedissem. Caeterum, candido lectori, operam meam probatum iri confido. Non ob hoc solum, quia obscuris lucem intulerim, verum etiam quia Graecis, quae desiderabant, loco suo repositis (quae Ioannes Caesarius utriusque linguae doctissimus et philosophiae medicinaeque professor egregius ex Italia, Ioannes Aedicollius, bonarum artium magister dubium literatior an humanior, Daventria ; superiori ad me anno dederunt) mendas complusculas, tum e prosa oratione, tum e versibus sustulerim. Qua quidem in re, tua quondam non parum me iuvit industria multiiugaque eruditio, super cuius amplissimis laudibus. Id quod Salustius de Carthagine ait, silere melius puto : quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet. Praemisi autem quaedam nostris, quod[?] diligens lector haud quaquam aspernabitur spero. Vale meque (ut facis) ama. Alcmariae, tertio Nonas aprilis, anno a Christi servatoris ortu, millesimo quingentesimo decimo quarto.

[A2v :]

Johannes Caesarius à Johannes Murmellius :

Ioannes Caesarius Iuliacensis in quadam ad Murmellium epistola. Quod scribis te commentaria parare in quinque Boetii libros de consolatione philosophiae, nihil sane iucundius audire potui. Quod [?] id certe diu iam optaveram, ut videlicet ab aliquo docto homine et in bonis literis rite instituto (qualem te et iudico, et certe scio) talia ederentur commentaria quae digna esse possent tanto auctore ac tantae etiam rei convenire.

[ibid. :]

Nicolaus Crescius à Antonius Lanfredinus :

Nicolaus Crescius Florentinus monachus cisterciensis Antonio Lanfredino Florentino civi illustri salutem. Multa quidem sunt, Antoni Lanfredine, et in philosophia et in theologia, cum obscure dicta, tum ad cognoscendum difficilia. Illae tamen in primis celebres de fato, de beata vita, de divina praenotione atque providentia quaestiones ancipiti intellectu legentium plerosque in deteriorem sensum transversos agunt, quae quamquam sunt a nonnullis ita accurate disputata atque copiose illustrata, ut nullus videatur relictus dubitandi locus, iis tamen de rebus accuratius, gravius, lucidius, nemo quam Severinus Boethius differuit, vir (me quidem iudice) omnium suae aetatis doctissimus. Qui cum in multiplici disciplinarum genere non pauca scripserit, voluit etiam tum in hoc libro quem de philosophiae consolatione, tum in iis quos de Trinitate et de duabus naturis Christi inscripsit, bono periculo experiri, quantum in sacris literis profecisset. Sed erat hic liber adeo saeculorum incuria iam depravatus, ut nullus sui auctoris nitor nullusque prope cultus agnosceretur. Qui cum superioribus annis restitutionem sui posceret, multo pluribus vulneribus affectus est nanque mutilus ; inversus et a se plurimum mutatus prodiit ab impressoribus in manus hominum cum commentariis quae falso Divo Thomae Aquinati adscribuntur. Rogatus itaque ut hunc ipsum Boetii librum emendarem ac pristinae integritati, quoad possem, restituerem, id eo libentius feci. Qua materia de qua agebatur, ea profecto est, quae religiosum virum maxime deceat. Usu est autem in hoc opere Boetius eo dicendi genere quod non minus ornatum quam grave et philosophiae maxime accommodatum videatur. Et praeterea varium eoque iucundum quod nunc soluta oratione gravissime disputat, nunc metro elegantius ludit. Id igitur opus nostra cura ac diligentia, qualecumque est emendatum tibi, Lanfredine, vir ornatissime, nuncupamus ; non ea ratione ut existimem eius lectionem posse multum tuae eruditioni adiicere, sed ut tuo patrocinio in enchiridii typum astrictum, honestius ac tutius in vulgus exiret, ut inde facile iudicari possit quantum inter priorem illum et hunc nostrum librum intersit. Quod si tu probaveris, satis a me omnibus factum esse iudicabo. Vale.

[A3r :] Giacomo Villani, remarques sur Boèce :

Iacobi Bononiensis praefatio [praelibatio ?] in Boetium Severinum. Constitueram, viri clarissimi, hoc anno praefatione abstinere, ne semper in eodem vestigio haererem. Assiduitas enim (ut ait Cicero) fastidium parit et satietatem.[noot] Verum, ut consilium mutarem, partim vos nimis officiosi et amantes nostri perfecistis (me namque quotannis vestro ornatissimo conspectu honestissimaque praesentia condecoratis) partim illustris et magnifici senatus nostratis magnificentia ac liberalitas ; qui me proxime impensiori salario censendum putavit, necnon collegam viro eruditissimo humanissimoque me adiungens honestiori titulo exornavit. Tantorum igitur meritorum memor (quoniam ingrato homine nihil peius terra creat, ut ait Menander [noot Menander]) recordatus etiam Amydas tacendo periise, quisquam [?] nemo silens placuit, ut inquit Ausonius. Cogor impellorque aliquid novi in praesentia vobis recitare quod ipsa saltem varietate aures vestras permulceat et oblectet. Quid frontem contraxistis quo me recitaturum sum pollicitus. Non meum est exemplum, si recito. Sed hoc veteres alioquin eruditissimi factitarunt. Novum autem id appello quod ante me nullus sic contexuit. Habebunt itaque docti quae facile agnoscant, indocti quae condiscant et admirentur. Hodie igitur verba sum facturus de erroribus pene innumeris, quibus plerique omnes fallimur nec solum imperiti et profani (quod minus aegre ferendum esset) sed (quod dolorem meum exhulcerat) eruditi et (ut ita dicam) musarum sacerdotes. Caeterum cum morbos et hulcera refricuero, medicinam auditor expecta. Favete ergo omnes et adeste aequo animo. Nam (ut ait Hieronymus) beatus est qui loquitur in auris audientis. Omnis mortalium cura et intentio ad unum quietis statum diverso tamen calle nititur pervenire. Hic itaque se totum fortunae committit, eam dicens res humanas pro arbitrio flectere et versare. Eandem observat et venerant tanque numen salutare, maximum omnipotensque. Illectusque primulum blandiciis et lenociniis huius pellacis et versipellis, cum tandem reflantem videt et adversam, queritur, suspirat gemitque lubricaque, inconstantem, coecam et vagam appellans nullique convitio parcens. Stultus inquam (ne dicam infantus) qui vult, ut nil intra sit oleam, nil extra in nuce duri. Quoniam enim mentis proposito vitam et spem illi credere est ausus, quae ab antiquis et veteribus nostris ob mobilitatem sedere in pila fingebant, et quam rotulae insistentem quod loco stare neq[?]ret, sapienter dixit et lepide Ausonius. Fortunae ergo si te regendum dedisti, dominae moribus oportet obtemperes. Alius congerendis opibus cumulandisque divitiis inhiat totusque incubat, ratus per has solidam foelicitatem et omnia mortalibus commodo et compendia importari. Iuxta illa :

Nam si aliquis casus lectore affixit, habes, qui[?] assideat, fomenta paret, medicus roget, ut te suscitet ac reddat natis charisque propinquis frequenterque illud habet in ore scilicet uxorem com dote fidemque et amicos et genus et formam regina pecunia donat ac bene nummatum decorat Suadela Venusque hic etiam putat coelum deosque auro voenales motus hoc Tertulliani versiculo non licet deos nosse gratis hocque Petronii disticho magna loquor, quidvis nummis praesentibus opta et veniet, clausum possidet arca Iovem.

Sed contra reputando nihil improbius, nihil perniciosus nihilque quod magis humanum genus vexet et inquietet, quam opes et pecunias invenies. Verum hanc primum si struere cupies, eripies habenti[?]. Unde[?] improbas cresce divitias, dixit Flaccus Hieronymusque dives ait aut iniquus aut iniqui haeres. Noxia igitur est et inutilis pecunia, quando inhonesta vetusque obum est. Male parta, male dilabuntur. Perniciosae sunt et opes, quarum opera homines evigorantur, remollescunt, morbi gloriescunt et aegritudies, pudor leges, iura, turres, arces, propugnacula et opida munitissiae expugnant. Pecuniae enim (ut ait Cicero) omnes vias norunt. Diogenes ille cynicus viam virtutis adeo angustam, difficilem et arduam esse aiebat, ut eam vix nudi superare possent ac transmitterent, nedum pondere aliquo impediti et auro suffarcinati. Lucretius etiam susceptum[?] reliquit, defunctos vita nudos et inopes inferna subire. Ex quo Ausonius facete ingressum, Diogenis et Croesi apud in feros hoc carmine lusis :

Effigiem, rex Croese, tuam ditissime regum vidit apud manes Diogenes cynicus constitit utque procul, solito maiore cachinno concussus, dixit. Quid tibi divitiae nunc prosunt regum rex, o ditissime, cum sis sicut ego, solus, me quoque pauperior nam quaecunque habui, mecum fero, cum nihil ipse ex tantis tecum, Croese, feras opibus.

Alius per gradus ingratuum discurrere contendit, sique ad honores obreperit, ut postea fascibus conspicuus, illustris ac reverendus appareat. Habem enim (ut ait Cicero) iustam venerationem quicquid excellit et huc hiantem[?] trigeminus plausus tollit et inflat sicque populari aura erectus coelum se scalpere putat, quem gloria subsequitur dulcis ingratuum et laborem comes tumque cuiusque animi generosi. Trahimur enim omnes laudis studio et optimus quisque maxime gloria saginatur. Pulchrum est digito monstrari et dicie hic est. Verum quoniam huiusmodi dignitates sitae sunt in arbitrio profanae multitudinis, idcirco minus exoptandae vident. Ut enim praecipit Anneus Seneca : Vitate, quemcumque vulgo placent. Quam vero improbum sit et proposterum populi examen et iudicium, ut alia praetermittamus, nomine unico Catonis et Vatinii exemplo licebit agnoscere. Cato enim ille vivax imago virtutum praeturae candidatus repulsam passus est. Vatinius vero homo levis et nequam illam est assecutus, stupente eodem popello quo hoc foecerat et admirante. Hunc vero splendorem livor plaerumque comitatur. Nam ut inquit Aemylius Probus, est hoc commune vitium in magnis liberisque civitatibus ut invidia gloriae sit comes et libenter his homines detrahant quos videant altius emergere. Alia vero quam fallax quam turpis et inanis sit, ostendit. Euripedes in Andromache in hanc sententiam exclamans : O gloria, gloria nihil aliud es quam aurium inflatio magna. Huius vero gloriae et splendoris cupidi plaerique, cum hoc in pulvere viriliter desudassent, pro munere tandem exilium, carcerem aut mortem subiere. Alius stemmate et nobilitate gloriatur tumescitque cum fumosas maiorum suorum imagines in atrio conspicatur, quarum simile nihil habet ipse praeter colorem, ut cum Cicerone loquitur. Has ergo frequenter suspicit et admiratur praetenditque perinde ac proavorum tituli et elogia enim forte degenerem sordidumque tegere possint et honestare. Contra vero evenit, ut plaerunque per haec monumenta hominis improbitas ac utilitas magis magisque elucescat. Non possunt omnes esse patricii, ut inquit Cicero. Ille vero omni commendatione dignus est, qui sua virtute posteris praeluxit. Nam si nobilitas est quaedam laus veniens ex meritis parentum, me hercule, aliena est. Miserum vero est (ut ait ille) aliorum incumbere famae. Unde graviter dixit Boethius : Quid genus et proavos strepitis ? Si primordia nostra auctoremque deum spectes, nullus degenet exstat, ni vitiis peiora fovens proprium deserat ortum. Alius in summa potentia summum bonum collocat. Hicque aut regnare cupit aut regibus adherere, regnum ex deo esse, hoc Homerico admonitus. Neque tu polide velis contendere cum rege, cui ab ipso Iove, qualis nunquam alteri, collata est dignitas. Hic igitur ut excellat et impertet, nil intentatum nilque inausum linquens profas, nefas ad votum improbus properat, illud Euripedis usurpans. Si violandum ius est, gratia imperii violandum, caeteris rebus pietatem colas. Reges enim proximi sunt diss immortalibus, ut ait Caesar, Cicero quoque regium nomen sanctum appellat. At vos terreni homines nomine consideratis, quibus persidere videamini. Num si inter mures videretis aliquem ius sibi ac pertantem vendicantem, spectatum admissi risum teneatis amici. Si vero corpus hominis pensitetur, quid eo imbecillius, quid fragilius, cum sepenumero et hora et momento temporis dissolvatur et intereat. Quam vero solicitus et miserabilis sit status tyrannorum et principum, rex ille patefecit, qui[?] diadema perusquam capiti suo apponeret, considerans, ait : O nobilem magis, quem foelicem pannum, quem si quis introspiciat, quem multis periclis et miseriis sit refertus, ne [humi ?] quidem iacentem tollere vellem. Et Dionysius ille Siciliae tyrannus, qui metus et pericula regum principumque expressit esse[?] illo levi filo suspenso plurimorumque per ora vulgato. Scatet vero exemplis innumeris vetustas, plena est nostri temporis aetas, qui reges et principes foelicitatem calamitate mutaverint.[noot] Infoelicissimum ait genus infortunii est fuisse foelicem, ex quo dixit Horatius : Fuge magna, licet sub paupere tecto reges et regum vita pervertere amicos. Quid de regum et principum familiaribus loquar. Nomine Tyberius Seianus illi superproximum et intimum un[i ?]co trahi et excarnificari imperavit. Nomine et Domitius Nero Senecam praeceptorem ad mortem compulit. Papinianum etiam diu iter aulicos potentem Antonius militum gladiis obiecit. Propter quod eleganter dixit idem Flaccus : Dulcis inexpertis culturae potentis amici ; expertus metuit. Alius claritatem optimum iudicans, gloriosum nomen perpagare festinat inpermisque re militari clarescae gestit. Ciceronis memor ita scribentis : Militaris virtus praestat rebus omnibus. Haec nomen populo romano, haec huic urbi aeternam gloriam peperit. Haec orbem terrarum parere, huic imperio coegit omniaque urbana sunt in perfidio et tutela bellicae virtutum. Hic ergo inglorios et sine nomine brutis annumerandos putat, cum praesertim velut pace velut bello clarum fieri liceat, ut ait ille.[noot] Sed plures etiam sui temporis clarissimi, ignoti tamen mortibus perierunt, nullos fortiri rerum suarum scriptores. Quid quia[?] scripta et monumenta tempore tabescunt et intereunt. Unum illud est : Miremur periisse homines ? Monumenta fatiscunt. Mors etiam saxis nominibusque venit. Huc adde, qua si toti moriuntur homines (quod tamen a nostris institutis et legibus longe abhorret) nulla est claritas et gloria, cum is omnino non extet. Si vero bene mens sibi conscia recti terreno carcere reclusa coelum libera petit, nonne omne negocium terrenum spernet, et coelo fruens gaudebit sese his exemptam : Unde illud est nec vixit male, qui moriens natusque fefellit. Et ille Virgilianus ait : Pulcherrima primum dii moresque dabunt vestri. Alius gaudio laetitiaque bonum metitur. Hic foelicissimum putat voluptate diffluere ad quam nos praepensos natura impellit, immo praecipites agit. Quod autem falsam naturam est (ut ait Aristoteles) id suave contigit sequunterque omnia animi alia eam voluptatem quid falsam naturam est. Hic ergo asserit deos propterea esse sempiternos, quia securi voluptate surgiter et continenter perfruantur. Libens ergo illud Persianum usurpat. Carpamus dulcia, nostrum est quos vivis, cinis et manes et fabula fies. Caeterum si homines voluptates abeuntes considerarent solamque facti poenitentiam superesse, eas magis declinarent atque effugarent, quam nautae blandas sirenes et asperas symplegades. Quis enim non libens spernat et abiiciat vilissimae fragilissimaeque rei corporis servitium. Solitus erat dicere Antisthenes socraticus : Insanirem potius quam oblectarer. Dicebat etiam Diogenes : Si non Ebrii essetis, Socrati pareretis et aut per omnes aetates continentiae studeretis aut suspendio vitam finiretis. Cato quoque in oratione quadam ita homines a voluptate deterret. Si qua per voluptatem nequiter feceretis, voluptas cito abibit, nequiter factum illud apud vos semper manebit. Alius formam et dignitatem corporis praestantissimum putans, haec inquit dos est, quae conciliat homines quaeque deos allicit et invitat, imprudens atque immemor, quid Hippolyto, quid Bellorophonti, quid Hyacintho, quid Hylae et aliis id genus acciderit, quibus species dispendiosa fuit et noxia. Huc adde, quod[?] formae nitor rapidus est et velox vernaliumque florum mutabilitate fugacior. Unde Salustius formae gloriam fluxam et fragile dixit, et Calphurnius donum forma breve est, nec se tibi commodat annis. Quamobrem Spurina ille hetruscus non mediocrem laudem est apud posteros assecutus, quia[?] cum specie sua illustri complurium matronarum oculos solicitaret, faciem propiam multis inhonestis vulneribus ac foedis cicatricibus deformavit, ut veram animi pulchritudinem retineret. Verum si (ut inquit Aristoteles) lynceis oculis homines uterentur. Sic ut eorum visus obstantia trasmitteret et penetraret, nonne introspecti Alcibiadis corpus superficie pulcherrimum, turpissimum videretur. Pulchrorum enim aliquid videri non sua natura, sed oculorum spectantium reddit infirmitas. Alius in virtute veram animi quietem tranquilitatemque mentis reponens grandi passu omnique impetu ad eam defertur, arbitratus ei omnia inesse, quem penes sit virtus, memor huius hymni : Virtus optima venatio vitae es mortalibus omnibus ; talem tu iacis in pectora nobilem fructum, perpetuo tempore qui manet auro ; tu melior. Nocturnis hic igitur chartis pallescere cupit, Zenonis exemplo stimulatus, qui cum Apollinem consuluisset. Quo pacto optime vivae[virtute ?] posset, responsum accepit : si mortuis colore concors esset. Hoc est si ad legendos antiquorum libros magno studio sese contulisset. Caeterorum cum variae sint artes et disciplinae, est qui grammaticam sectetur, quae cum in duas parteis dividatur (ut inquit Fabius) in bene loquendi scientiam et poetarum enarrationes. Post habitis his et omissis, quae ad solidam frugem pertinent : levia et ludicra morosus et delicatus scire gestit. Exemplicam, quoties an quotiens sit dicendum coniux an coniunx, et an amicei numero multitudinis per ‘i’ sit scribendum, ut censebat Nigidius, et an vestris et omneis in plurali ‘e’ assumant, ut asserit Terentianus aliaque id genus quae in Plauto subtilis lector offendet. Quippe quae haud equidem in magno ponam discrimine, ut cum Livio loquar. Alii enim in litteris et syllabis sint occupati ; tu sententias quaere, ut ait Hieronymus. Est quin dialecticam petat, sophismata quaedam et gryphos captionesque labyrintho et maeandro similes tantum percurrens semperque in veri et falli quaestio ne occupatus. Quod dum facit tanto fit a veri cognitione remotior. Quanto Simonides ille a dei scientia repellebatur, qui cum ab Hierone tyranno cogeretur rimari et quaerere, qualis deus esset primum diem. De hinc biduum, postea tempus duplicari postulabat. Quod cum tyrannus miraretur, philosophus illud respondit : quanto enim diutius considero, tanto res videtur obscurior. Est qui ad rhetoricam deflectat : eam reginam rerum omnium appellans, quae rupicos homines et agresteis et dispalanteis in unum congregavit ; et ad civilis obsequii pellexit disciplinam ; et que fora, gymnasia, porticus, theatra, tam Athenis quam Romae pro arbitrio domuit flexitque. Hic tamen seipso ususpessimo (ut dicitur) praeceptore, nulla observans rhetorices catholica ac praecepta, orator vult appellari. Cumque ante omnia apertis ac lucidis nominibus sit utendum ; hic maiore in literis iactantia, et  in[?] elatione ; quam opera, verbis iam pridem desitis, obsoletis et penitus reconditis abutitur. Cacozelarius dici cupiens et antiquarius ; ostentator magis doctrinae quam verus possessor, in quem convenit illa de oratore faceta diffinitio : orator est vir malus dicendi imperitus ; orator enim perfectus adhuc desideratur. Alius (ut ad mathemata, id est ad altiores disciplinas vela dirigam) ad astrologiam contendit ; illum iudicans ad unguem beatum supraque vota foelicem, qui astrorum siderumque meatus, coeli itinera, occasus et ortus signorum, deliquia solis ac lunae calleat. Hicque Hercule et Atlante emeritis iamque fatigatis, supposito vertice caelum fulcire cupit. Sic enim petitur caelum, ut ait Ovidius Anaxagoram forte demiratus ; qui lapidem casurum e sole praedixit. Verum, quoniam innumerae sunt stellae quae nondum in cognitionem mortalium devenerunt. Idcirco astrologus plaerumque fallitur et ab arte deferitur. Diogenes ob hoc, cum quendam de solis natura ac potestate differentem et omnibus persuadentem vidissem ; quando inquit de caelo descendisti. Caeterum si reliquos humanae vitae errores in caeteris disciplinis enarrare vellem ; tertius fortasse Cato et octavus sophos nonumque magister morum dicerer[-t ?] et subsannarer[-t ?] mihique facietatem, vobis autem fastidium ac nauseam conflarem. Ex quo referam pedem et ad medicinam (quam me daturum promisi) paucis me convertam. Ante omnia, eminentissimi auditores, necesse hoc est praetendere : nihil apud deum fieri sine ratione, ut ait Hieronymus. Deus autem, qui summa ratio est, hominem hac fine plasmavit ut magistra ac duce ratione vitam in terris ageret caelestem. Hanc vero si omitteret, in praeceps collaberetur. Unde sapienter dixit Persius : nil tibi concessit ratio digitum exere peccas. Divus quoque Hieronymus dixit corporis nostri sensus esse, quasi equos currentes sine rectore. Animam vero et rationem in aurigae modum retinere frena currentium. Quisquis igitur duce ratione ambulaverit, imprimis fortunam (quae apud prudentes nullum numen habet) calcabit et fatum subiiciet pedibus, divitias et opes aspernabitur contemnetque tamquam intemperantiae et nequitiae materiam omniumque scelerum seminarium ; dolium ac peram Diogenis concupiscet ad naturam vivens, quae paucis et minimis contenta est. Idem ambitiosa nomina et inutiles magistratus ; tanquam blandos insidiatores reformabit. Conscientia benefacti munitus hisque bonis gaudens, quae in ipso sunt : externa despiciens et non assis faciens, virtute sola contentus. Ut enim Horatius : virtus repulsae nescia sorididae, intaminatis fulget honoribus nec ponit aut sumit secures, arbitrio popularis aurae. Et Claudianus : ipsa quidem virtus precium sibi solaque late fortunae secura nitet nec fascibus ullis erigitur plausuque petit clarescere vulgi. Nil opis externae cupiens, nil indiga laudis gloriam rem inanem, et bullae repente tumescenti comparandam, nec non nobilitatem tanquam rem alienam ridebit. Senus suum caeleste nec non originem sideream hominis contemplatus, dicet illud Anaxagorae, illa patria mea est, caelum intuens. Potentiam principumque familiaritates refugiet iuxta illud. Lucani exeat aula qui vult esse pius, virtus et summa potesta non coecunt. A voluptate deflectet ; tanquam ab hoste blando, quae suavibus illecebris clanculum omnem succum exorbet. Voluptas enim veluti hirudo est : quae non est missura cutem, nisi plena cruoris formam contemnet, quae morbis et aetate deflorescit quaeque horae momento intercidere potest et evanescere. Quoniamque vera virtus est vitium fugere ; ob hoc idem grammaticae, dialecticae, rhetoricae, astrologiae et aliis mathematicis hoc animo incumbet et invigilabit, ut per hos leviores gradus sit ad philosophiam aditus, philosophiam inquam omnium virtutum magistram. Quippe quae hominem impellit et cogit rimari secreta naturae eumque ad mores coelestes componens et conformans, deum ex homine facit. Cumque philosophia sit quaedam meditatio mortis, per hanc inquit Diogenes solum anima a corpore disparatur. Cum enim videt, audit, olfacit, gustat, adest corpus. Dicebat idem Diogenes : cum mente non meditamur, molestus vitae finis est expectandus. Anima namque deliciis amissis moerore afficitur. Verum ubi optimam meditati erimus meditationem et vita suavis est et mors minime molesta. Sed ut semel et opere aliquo reque ipsa verba sanciamus (odi enim hominem ignava opera, philosophia sententia) constitui, auditores clarissimi, diebus festis philosophia Boetii publice profiteri, ut aliquando opus pene divinum et coeleste relicto et squalore nitidum et emaculatum prodeat in lucem ; festis inquam diebus. Nam (ut ait Macrobius) si per sacra solennia rivos deducere nulla religio prohibet, si salubri fluvio mersare oves fas et iura sinunt, cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium literarum. Hoc ergo Boetii opus quisquis perlegerit, aut (quod melius est) audierit (plenius enim alit viva vox, ut dicitur) iucunde et foeliciter cum ratione docebitur vivere. Calcato expunctoque omni mentis affectu mortique praeludens, eam postea vere venientem non solum non formidabit, sed loetus (uti Socrates) occurret eamque corde intrepido et hilari fronte suscipiet. Dixi.

In Boetii Severini de philosophiae consolatione opus Ioannis Murmellii Ruremundensis praelibatio. Enarraturo mihi quinque Boetii de philosophiae consolatione libros quaedam praelibanda sunt,quibus studiosorum animi ad ea quae tractanda sunt, non incongrue praeparentur. Sunt autem haec : Boetii vita, titulus operis, styli qualitas, scribentis intentio, numerus librorum quae sit operis utilitas et ad quam id philosophiae partem referatur.

Severini Boetii vita.

[A3r :] Agricola à son ami Rudolph von Langen : ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. de ca. 1480.

1514

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae aetati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris, ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. [deux lignes en mss.] Cum gratia et privilegio. A Maximi. Aug. et Car. Aust. Prostant Lovanii in edibus Theodorici Martini Alustensis e regione scholae iuris civilis.

Kol. : In aedibus Lovanii, Theodorici Martini Alustensis, mense Septembri anno a partu Virgineo millesimo quingentesimo decimo quarto, reg[entibus] Maximi[liano] aug[usto] et Car[olo] Aust[riae].

Den Haag KB 228 E 80*

(Mack 3.1.02.10 ; Huisman 266)

[Ai v :]

Erasme à Jean Nève de Hondschoote :

Praefatio in Catonem. Erasmus Roterodamus m[agistro] Ioanni Nevio Hondiscotano, Lilianorum Lovanii gymnasiarchae, salutem d[icit] p[lurimam]. Disticha moralia vulgo Catonis inscripta titulo, primum diligenter a mendis repurgavimus collata Planudis interpretatione, tametsi Graeculus ille Romani carminis sententiam saepenumero non assequitur. Addidimus et scholia, perbrevia quidem illa, sed aliquanto commodiora, ni fallor, iis commentariis quibus duo quidam opusculum hoc contaminaverant ; quorum alter insulsissime rhetoricatur, homo ipsa infantior infantia, alter ineptissime philosophatur, uterque    loquitur. Porro cuius autoris sit hoc opus et utrum unius an plurium, non admodum referre puto ; Catonis ob id tantum arbitror dici, quod sententias habeat Catone dignas. Adiecimus his Mimos Publianos falso inscriptos Senecae proverbia. Atque his quoque castigatis (offendimus enim depravatissimos) adscripsimus brevissima scholia, reiectis iis quae perperam erant admixta ex aliorum libris, tum appositis aliquot ex Aulo Gellio et Senecae controversiis. Sed interim clamabit vitilitigator aliquis, hui, theologum in tam frivolis versari nugis ? Primum ego nihil fastidiendum duco, quantumvis humile, quod ad bonas pertineat literas, nedum hosce versus tanta Romani sermonis mundicie tamque ad bonos mores conducibiles. Quamquam cur me pudeat in hoc genere pauculas horas collocare, in quo non pauci scriptores Graeci non mediocri cum laude sunt versati ? Nam extant et hodie Theognidis sententiae, Phocylidis et Pythagorae praecepta, non abs re aurea dicta. Denique si mihi indecorum esse volunt emendasse haec tam humilia et explanasse, multo foedius erit eadem et depravata fuisse et (quod ex ipsorum liquet commentariis) ista tam puerilia non intellecta fuisse ab iis viris qui se nihil nescire putant. Nam Publii Mimos quis contemnat, quos Aulus Gellius lepidissimos, Seneca disertissimos vocat, cuiusque sententias (ut idem testatur) non piguit summos etiam rhetores aemulari ? Addidimus et Septem sapientum celebria dicta et Hominis christiani institutum, quod nos carmine dilucido magis quam elaborato sumus interpretati, conscriptum sermone Britannico a Iohanne Coleto, quo viro non alium habet mea quidem sententia Anglorum imperium vel magis pium vel qui Christum verius sapiat. Hoc quicquid est laboris tibi nuncupandum duximus, mi Nevi ornatiss[ime], simul ut habeas quod tuis prelegi cures alumnis, quos nulla neque litterarum neque morum barbarie sinis infici, simul ut hoc qualecunque monumentum non sinat nostram necessitudinem intermori. Quod equidem ita assecuturum me confido, quum propter nativam tuam humanitatem ac vetus in me studium, tum etiam quod hac lucubratiuncula tuo satisfaciam desyderio, qui iam olim (ut mihi Dorpius noster narravit) summopere expetas sententias probati cuiuspiam auctoris ita expoliri ut et animos adulescentum ad virtutes et linguas ad rectam eloquutionem forment ; quorum utrumque nisi hae Catonis ac Publianae Septemque sapientum sic castigatae atque elucidatae faciant, nullae faciant. Bene vale. Lovanii, anno D M XIIII, Kal[endas] Aug[usti].

[A iiir :]

Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme :

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D[esiderii] Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Hermanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat Livius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

[I iir :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater, ..’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda].

[K viiir :] Kol.

1514

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctiss. vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami, theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus, Facundus colitur Tullius Ausoniis, Agricolam Phrysius celebrat, Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis, Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol. : Colonie, in edibus Martini Werdenensis, xii Kalendas Decembres [1514].

Gent UB Acc 21235 (5)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.09 ; Huisman 260)

[A1v :] Érasme à Jean Nève de Hondschoote. ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta...’, v. l’éd. de Thierry Martens d’Alost, 1514.

[F1r :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[F6r :] Kol.

[1515]

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec.

Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versib. hexametris, per Erasm. Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. s.l. [Strasbourg], s.impr. [Matthias Schurer], s.d. [1515]

Rotterdam GB 11 D3*

(Mack 3.1.02.11 ; la description de la page de titre se ressemble à Huisman 271 (Cambridge UL), préface probablement comme Huisman 270)

[A1v :] (pour la date :)

Matthias Schurer aux jeunes élèves :

Mathias Schurerius studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. Erasmus Roterodamus libellum hunc, saluberrimis praeceptis refertum, in gratiam meam recognovit. Resecuit ab aliis addita, nominatim praefationis coronidem. Adiecit nonnulla, emendavit omnia. Habetis igitur librum pro castigato castigatiorem, pro parvo meliorem et aliquanto copiosiorem. Emito igitur, legito, ediscito et fruitor, ac valeto. Argentorati, xvi Calend[as] Novembris, anno M D XV.

[G1r :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[s. col.]

1515

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versib. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

s.l. [Strassbourg] , s.impr. [Matthias Schurer], s.d.[1515].

Gent UB ; Heidelberg UB ; München BSB ; Sélestat Bmun ; Strasbourg BNU

(Mack 3.1.02.12 ; pas chez Huisman)

préface : Argentorati, Mathias Schurerius 16 Calend[as] Novembris 1515, v. l’éd. ci-devant.

1515

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vite comunio precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutio Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus Facundus colitur Tullius Ausonius Agricolam Phrysius celebrat Hermanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat. Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magio Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol. : Impressum Colonie, in edibus Quentell anno domini M CCCCC XV.

Den Haag KB (côte)

(Mack 3.1.02.13 ; Huisman 267)

1515

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interpraete, quibus primae aetati nihil praelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interpraete, castigatore Martino Dorpio. Cum gratia et privilegio. A Maxi. Aug. et Car. Aust. Prostant Lovanii in edibus Theodorici Martini Alustensis e regione scholae iuris civilis.

Kol. : Lovanii, in aedibus Theodorici Martini Alustensis, mense Septembri anno a partu Virgineo millesimo quingentesimo decimo quinto reg[entibus] Maximi[liano] Aug[usto] et Car[olo] Aust[riae].

Rotterdam GB 8 E 41*

(Mack 3.1.02.14 ; Huisman 268, v. l’éd. 1514 ci-avant)

[K8r :] Kol.

1515

PS. PLATO Divini Platonis libellus, cui Axiochus nomen de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete felicissimo. Nicolai Buxthudii Lubecani ad lectorem epigramma.

Si quis ad aethereos studet aspirare penates, Haec adeat celeri protinus ille pede. Nam docet hic modicum mira gravitate libellum Ut non sit trepido mors adeunda gradu. Plurima magniloque nec habet figmenta Maronis Martia belligeri qui canit arma viri Nec lepidas Nasonis habet, que carmine, nugas In varios vultus corpora versa refert, Ast probat infracta vanum qui mente timorem de certe facile sit pepulisse nece.

Kol. : Lypsi, in aedibus Valentini Schumans 1515.

Brussel KB ; Paris BN ; Tübingen UB

(Mack 3.1.01.05 ; Huisman 356 :

[préfaces :]

Alv : Ioannes Ziegler artium liberalium magister et amoenioris literaturae studiosus Nicolao Buxthudio Lubecano discipulo suo s.d. (...) Vale cum Hermanno nostro Tulichio, Lipsi ex Turcano post natalem Christi 1515. Nonis Maii.

A2 : In Axiochum Platonis, ad Nicolaum Strotrogium Hermannus Tulichius (12 disticha) B4 : Ludovici Bigi Poete et theologi clarissimi elegia qua omnibus moriendum docet. Uxoris umbra ad maritum (11 disticha)

1516

BOETHIUS Severini Boethii de consolatione philosophiae libri quinque cum praeclaris Ioannis Murmellii commentariis cumque Rodolphi Agricolae Phrisii et Augustini Dathi doctissimorum virorum in Boethii partem luculentissima enarratione. Insunt quoque huic operi Greca quaedam hactenus desiderata cum variis clarissimorum virorum epistolis et praelectionibus.



Hec est secunda huius operis impressio, priore alibi impressa in mille ferme locis (maxime ubi textus defecerat) magis castigata, quemadmodum Ioani Celario et aliis doctissimis constat. M CCCCC XVI.

Kol. : Hic finem accipiunt quinque Boethiani cum luculentis Iohannis Murmellii enarrationibus, supra quam cuiquam credibile est mendis purgati. Colonie, in officina literaria ingenuorum liberorum Quentell., anno M CCCCC XVI pridie Kalendas Martias.

Wolfenbüttel HAB M : Lh 111* (transcription provisoire ! )

(Mack 3.2.01.02 ; pas chez Huisman)

[a1v :] Ioannes Murmellius à Rudolph von Langen. ‘Tandem meas in Boethii...’, v. l’éd. de 1514.

[aiir :] Giacomo Villani , remarques sur Boèce. ‘Constitueram, viri clarissimi, hoc anno praefatione ...’, v. l’éd. de 1514.

[bi r :] In Boethii Severini de philosophie consolatione opus (piet. Dixi Ioanis Murmellii Ruremundensis praelibatio. ‘Enarraturo mihi quinque Boethii de philosophie ...’

[bi v :] Severini Boethii vita.

[bii r :] Boethii opera quae nunc extant haec sunt :

Ortwin Gratius à Johannes Murmellius :

Ortwinus Gratius Agrippinensis , philosophus ob primam a parvulo educationem vulgo Daventriensis cognominatus, Ioanni Murmellio Ruremundensi suo salutem p[lurimam] d[icit]. Accepimus ante aliquot dies luculentissimas tuas in quinque Severini Boethii libros enarrationes quibus nihil elegantius, nihil pressius, nihil politum magis, nihil denique vel ad omnem historiam explicandam vel oratorios plausus excitandos ad manum commodius haberi queat. Digne sunt ut non modo in philosophorum coronis sed in eloquentissimorum etiam virorum poetarumque consessu cum summa omnium admiratione perlustrentur. Itemque non parum ingenio, litteratura rerumque varietate proficiet qui animo penes sese bis plane totum immerserit. Ita et verbis et sententiis et concinnitate sunt absolute. Ita suavitate ingenii nativa quaedam et vivunt et spirant. Ita faciles et aperte ut a nemine paululum studioso capi non possint. Ubique rerum varietas, quae Politiano teste, lectionis crebre indefessa est irritatrix. Ubique etiam ignorantie expultrix summa blanditur eruditio. Verumtamen unum est quod me tui amantissimum semianimem reddit doctosque omneis praecipites rotat nec animo sinit esse tranquillo : ipsum videlicet Boethii textum cum prima tuorum commentariorum editione ita difformem, mutilum et ignorantie alibi per calchographos (id quod sine lachrymis dicere non possum) tridente confossum, ut neque verbum verbo neque oratio orationi neque numeris numeri coherere videantur. Prodiit autem in lucem Boethius ipse tuis luculentissimis insertus permistusque commentariis leprosi instar qui exilem, hercle (pro pudor nefas est conquiri) aut nullam potius in cute sanitatem (quamquam Apelleo sit oblitus fuco) adiurare mortalibus queat. Tot enim mendis scatet quot pardus maculis. Age igitur gratias, si potes, tuis illis amicis aut rectius (nisi per incuriam res ipsa acta siet) inimicis qui morbidum hominem multiiugisque confossum vulneribus, tam pernicioso tamque delicato (ut de tuis dumtaxat enarrationibus loquar) indumento condecorarunt. Sed quid multa ? Vix ullis remediis aut prisco nitori aut vere potuit integritati iam demum restitui. Etiam si Aesculapius quidem ipse (citra cuiuscunque indignationem) huiusve filius Polidarius et Machaon cum Apide una illo qui primus (ut Philelfo placet) medicinam dicitur invenisse, curatores pestisque tante propul[s]atores adsint. Ita fedus et lacer, ita inquam inversus et teter (id quod factum non oportuit) lectores ipsos et intuetur et spectat. Ceterum Ioannes ipse Cesarius Iuliacensis, Grece ac Latine apprime eruditus, quique primus ad nos Grecas ex Italia advexit litteras, itemque et ego Ortwinus nominis tui si non idoneus tum benevolus praedicator aut rectius observator communi Marte parique diligentia textum ipsum, insuper et Greca quaedam iuxta Nicolai Crescii Florentini ceterorumque non mediocriter eruditorum lectionem pristine restituimus integritati. Onus igitur Aetna gravius monte humeris nostris suscepimus. Nec inmerito. Id enim factu in primis necessarium erat. Nam si Boethii verba, vel omissa vel inversa perperamque subornata, hoc brevi nostro ad te epistolio enarrare voluerimus, me sit dies ipse non parva ex parte scribentem defecturus. Quod qui credere recusarit, utramque revolvat impressionem et ne punctum quidem ullum, ubi locus et materia expostulant, intermistum offendet hancque nostram (ni fallar) provinciam pro communi omnium utilitate a nobis fideliter ac pro virili (ut aiunt) ad amussimque concinnatam boni consulet studiumque in te meum peculiaremque in cunctis benevolentiam non improbabit. Verum hac de re satis. Hoc solum adiungam philosophicas tuas enarrationes et ad extremam manum iam tandem absolutas non sine libramine sive mandato ordinarii nostri (qui in iure dicendo archiepiscopum Coloniensem gerit) a nobis in lucem prudenter emissas, ne sanctissimi domini nostri Leonis pape decimi decreto repugnantes, eterne maledictionis censuram pateremur. Hoc enim tibi cedit ad laudem nec ad honorem minus sempiternum. Postremo ne longum faciam. Scripsi nuper litteras patri meo Federico de Graes, viro, mehercule, et seculari et ingenuo nec longe a Monasterio Vestphalie metropoli prope Loffeldiam in Holtwyck habitanti ac serenissimo nostro principi, non parva devincto consuetudine, ut sororis mee filios treis in tuam istuc academiam mitteret. Quod ubi factum fuerit, te illis ut animi parentem exhibeas velim. Vale feliciter. Colonie, ex edibus nostris, iii Nonas Martias, anno a natali christiano, M CCCCC XVI.

[Uiii v :] Kol.

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versib[us] hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Argentine : s.impr. [Matthias Schurer] 1516.

Bamberg SB ;. Giessen UB

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti Stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. Cum gratia et privilegio. Argentorati : ex aedibus Schurerianis, Mense martio 1516.

Bamberg SB ; Brno UB

(Mack 3.1.02.16 ; pas séparément chez Huisman ?)

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versi[bus] hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Cum gratia et privilegio.

Kol. : Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense octobri, anno M D XVI

Cambridge UL ; München BSB ; Zürich ZB

(Mack 3.1.02.17 ; Huisman 270, sous le no. IV : )

[préf.] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Matthias Schurerius, studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. (...)’, v. l’éd. de 1515.

1516

ISOCRATES Cato pro pueris optimus et opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae aetati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Imprimis ut in frontispicio. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Cum brevibus interdum Bonespei adiectionibus. Mimi Publiani ab Erasmo castigati. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris, ab Erasm. compositum ad fidei notitiam. Parenesis Isocratis Rhodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. Additamenta Bonespei pro iuvenibus et nonnulla tam ab Ausonio quam Martiale de honestate mense et in calce libelli index brevis contentorum. Cum privilegio. Venundantur in universitate Parisiensi per Anthonium Bonnemere prope scolas decretorum commorantem ad intersignium sancti Martini.

Kol. : Impressum cum privilegio hic postea inscripto per Anthonium Bonnemere, bibliopolam apud Parisios commorantem e regione magnarum scolarum decretorum ad intersignium sancti Martini prope Collegium Belvacense, anno viriginei partus millesimo quingentesimo sedecimo.

Paris Bmaz Inc 428 A-2*

(Mack 3.1.02.18 ; Huisman 269)

Recueil factice. Le Disticha Catonis avec le texte du Paraenesis est le premier de huit textes différents sur la moralité. Le troisième est un autre Disticha Catonis contenant le Paraenesis de 1515 édité par Mathias Schurer de Strasbourg, v. ci-haut.

[a 1v :] Érasme à Jean Nève de Hondschoote. ‘Disticha moralia vulgo Catonis...’, v. l’éd. de 1514.

[i 3r :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater..’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[i 3v :] Isocratis ad Demonicum Parenesis per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Graeco in Latinum sermonem traducta.

[k 3v :] Finis huius Parenesis, hoc est salutifere admonitionis.

1517

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani verss. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Cum gratia et privilegio. M. S. s.l., s.d.

Kol. : Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense Novembri, anno M D XVII.

Rotterdam 10 D 24*

(Mack 3.1.02.19, la page de titre se rassemble à Mack 3.1.02.17)

[A1v :] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc...’ v. l’éd. [Schurer] [1515]. Ici, ce préface est suivi par un autre ‘au lecteur’.

Matthias Scheurerius studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. Erasmus Roterodamus libellum hunc, saluberrimis praeceptis refertum, in gratiam meam recognovit. Resecuit ab aliis addita, nominatim praefationis coronidem. Adiecit nonnulla, emendavit omnia. Habetis igitur librum pro castigato castigatiorem, pro parvo meliorem et aliquanto copiosiorem. Emitto igitur, legito, ediscito et fruitor, ac valeto. Argentorati, xv Calend[as] Novembris, anno M D XV.

Idem studioso lectori s[alutem] d[icit]. Sunt qui aeditioni nostrae plus aequo insidientur quique in adulterandis literis nostris quemvis polypum superent, solent hi quidem titulos sibi effingere simillimos nostris. Quod si reliqua conferas, testudinis in morem cornua retro trahunt. Ob eam rem monendum lectorem existimavimus, ne credat amplius iis libris qui literarum nostrarum typos prae se ferunt, nisi insignia nostra suffragentur. Cuius rei vel ex hoc uno periculum sumas licebit, quod Dorpium ego, Dropium illi impresserunt. Quam recte vereque viderint ipsi. Vale.

[Fiiiv :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[Ivir :] Kol.

1517

ISOCRATES

(dans :)

Cato Erasmi. Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctissima vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami teologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus, Facundus colitur Tullius Ausoniis, Agricolam Phrysius celebrat, Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda, Oblectat mentes que Cicerone magis : Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Pulcherrima quedam ex Grecis noviter sunt adiecta.

Kol. : Impressum est hoc divinum moralis ph[ilosoph]ie opus Colonie in officina l[ite]raria ingenuorum liberorum Quentell, anno M CCCCC XVII in Augusto.

Wolfenbüttel HAB H : Yv 1900. 8º Helmst* (exemplaire unique)

(Mack 3.1.02.20 ; Huisman 272, comparez l’éd. Quentell 1515 et Mack 3.1.02.13)

[E iiii v :] Agricola à son frère Jean : ‘ Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

1517

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nichil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vitae communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol. : Colonie, in edibus Martini Werdensis 1517.

Gent UB

(Mack 3.1.02.21 ; pas chez Huisman)

1517

ISOCRATES. Haec nunc damos lector, partim locupletiora castigatioraque, partim nova. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christaiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Cum gratia et privilegio. s.l., s. impr., s.d.

Den Haag KB ; Gent UB ; Giessen UB [sans page de titre] ; London BL ; Paris BN ; Rotterdam GB

(Mack 3.1.02.23 ; Huisman 262, comparez l’éd. 1515 de Dirk Martens avec Mack nr. 3.1.02.14)

1517

ISOCRATES

(dans :)

Catonis precepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Reliqua vero quae in hoc opere continentur sunt haec. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Parenaesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. [en ms. : C. Schelten Ae 52]

Kol. : Lipsiae, in aedibus Valentini Schuman , anno Domini millessimo quingentesimo decimoseptimo.

Wolfenbüttel HAB A : 82.10.1 Quod (10)*

(Mack 3.1.02.22 ; Huisman 273)

[1v :] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc, ...’ v. l’éd. [Schurer] [1515]

[2r :] Erasme à Johannes Nevius de Hondschoote : ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta titulo, ...’, v. l’éd. de 1514 de Dirk Martens.

[F4v :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[I6r :] Kol.

1518

OEUVRES Rodolphi Agricolae Phrisii, viri utriusque literaturae peritissimi, nonnulla opuscula. Quorum catalogum proxima gella reperies.

Kol. : Basileae, apud Andream Cratandrum et Servatium Cruftanum, mense octobri, anno M D XVIII

Ann Arbor, Mich. UL ; Berlin SBPrK (Ak 9015) ; Bethesda, Md. NLM ; Bremen UB ; Brno UB ; Brussel KB ; Budapest NB ; Cambridge Emmanuel ; Detmold LB ; Dillingen StudB ; Dresden LB ; Eichstätt UB ; Emden BgK ; Erlangen UB ; Giessen UB ; Goslar MKB ; Groningen UB ; Halle UB ; København KB ; Leipzig UB ; Lund UB ; Madrid Blor ; Marburg UB ; München BSB ; Münster UB ; Paris BN ; Stuttgart LB ; Trier SB ; Uppsala UB ; Utrecht UB ; Wien ÖNB ; Wolfenbüttel HAB ; Würzburg UB ; Zwickau RSB

(Mack 4.2.01.05 ; Huisman 5)

A1v : In hoc libello contentorum index.

A3 : Rodolphus Agricola Rodolpho Langio salutem (...) Axiochus Platonis de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete.

G4 : Isocratis ad Demonicum Paraenesis, Rodolpho Agricola interprete.

Q3v : Aliud eiusdem (...)

1518

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani verss. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti Stoici Enchiridion. Cum gratia et privilegio. M. S. s.l., s.impr., s.d.

Kol. : Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense Septembri, anno M D XVIII.

Rotterdam GB 18 F 2*

(Mack 3.1.02.24 ; Huisman 274)

[A1v :] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc, ...’, suivie par Matthias Schurer au lecteur. ‘Sunt qui aeditioni nostrae...’, v. l’éd. de 1517.

[Fiiiv :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[Ivir :] Kol.

1518

ISOCRATES Que in hoc opere continentur. Christiani Hominis versibus hexametris institutio, per Erasmum Roterodamum. Isocratis ad Demonicum Parenaesis, per Rudolphum Agricolae e Graeco in Latinum sermonem traducta perque Martinum Dorpium recognita. Epicteti stoici Enchiridion, ab Angelo Politiano Latinitate donatum. Plutarchi libellus de differentia inter odium et ividiam. Ausonii de vita humana ecloga. Lipsiae, ex officina Lottheriana, anno Dominico M D CVIII .

Göttingen SUB ; München BSB

(Mack 3.1.02.26 ; pas chez Huisman)

1518

ISOCRATES Catonis Precepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Reliqua vero quae in hoc opere continentur sunt haec. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Parenaesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. Lipsiae, ex aedibus Valentini Schumann, anno Domini millesimo quingentesimo octavo.

München BSB ; Wolfenbüttel HAB ; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.27 ; Huisman 273)

1518

PS.-PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete.

Kol. : Basileae, in officina Adae Petri, an[no] M D XVIII.

Den Haag KB ; Freiburg-im-Breisgau UB ; London BL ; München BSB

(Mack 3.1.01.06 ; Huisman 358)

1518

PS. PLATO Platonis opera a Marsilio Ficino traducta, adiectis ad eius vitae et operum enarrationem Axiocho ab Rodulpho Agricola et Alcyone ab Augustino Datho tralatis. Venundantur ab Ioanne Paruo et Iodoco Badio. s.l. [Parisiis]

Kol. : Reliqua ab interprete addita, cum Platonis non sint, consulto praetermisimus. Haec autem impressa sunt solertiore cura in aedibus Ascensianis anno domini M D XVIII, quinto Kalendas Iunias. Deo gratiae.

Bamberg SB ; Brno UB ; Gent UB ; Roma BNC

(Mack 3.1.01.07 ; Huisman 357)

[f. Alv :]

Josse Bade à Michael Bodetus :

Iodocus Badius Ascensius D[omini] Michaeli Bodero, viro mortalium consenso optimo, consiliario regio prudentissimo, Pari Franciae ac Lingonem. Episcopo dignissimo, bene agere et laetari. Quanquam, pater merito tuo laudatissime, longe abhorreo ab imprudentissimo hac fere tempestate scribentium instituo qui, teterrimo optimi cujusque praejudicio, sine delectu absque judicio citramque omnem ruborem infmos mortalium et vix qui nominentur, dignos manifestaria et impotenti assentatione summis nominibus extollunt, usque adeo ut vix illam conspicias ab eis conscriptam paginam in qua non septies colendissimi, metuendissimi, reverendissimi, et id genus, Latinae linguae priscis observatoribus, ignota monstra inculcentur, quae res efficit ut re integra neminem nunc pro meritis laudare valeas, cunctis simile de omnibus praedicantibus. Quanquam praeterea me latet minime Licinium Fimbriam, virum consularem, a summis auctoribus, Marco Tullio Cicerone in Officiorum tertio et Valerio Maximo libro antiquorum institutorum septimo, immortali laude donatum quod a Marco Luctatio Pinthia, splendidissimo equite romano, judex aditus de sponsione quam is cum adversario, quod vir bonus esset, fecerat, numquam id judicium pronunciatione sua finire voluerit, ne (inquit Valerius, cujus haec agnoscis verba) aut probatum virum si contra eum judicasset, fama spoliaret, aut juraret eum virum bonum esse, cum ea res innumerabilibus laudibus contineatur. Quanquam, inquam, haec ita sunt, tamen communem mortalium consensum secutus, et aurium oculorumque judicio inductus (nam quae audivimus vidimusque testamor), nihil som veritus te virum optimum pronunciare, ita enim a teneris unguiculis vitam instituisti, ita in consulatu regio, ita in episcopatu vixisti et vivis, utque diu vivas optamus, ut eo nomine dignissimus extra omnem aleam comproberis, usque eo, ut si priscorum consuetudinem sectari velim qui optimum ac maximum quemque in suo genere deum nuncupabunt, te merito et virorum et consiliariorum et episcoporum et eorum quos nunc pares Franciae, olim regulos Galliarum apellabant, deum compellavero. Quocirca cum opera Platonis quem philosophorum deum praedicant oornes et qui unus Antimacho poetae instar omnium erat, a Marsilio Ficino tralata et paraphrasi egregia illustrata praelo nostro jamjam emittenda, nullius viventium tam visa sunt ac tuum, praesul dignissime, quo tueantur praesidium, ne istud eis deneges majorem in modum iterum atque iterum precamur. Vale. Ex chalcographia nostra ad quintum calendas junias anno ab redemptione humana 1518.

1519

ISOCRATES

(dans :)

Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. [en ms. : ‘Esaias Gittelius’] Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. s.impr. [Matthias Schurer]

Kol. : Impressum Argentinae mense Augusti, M D XIX.

Wolfenbüttel HAB H : QuH 104 (1)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.28 ; Huisman 277)

[Fii v :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. [Deventer], [Jac. de Breda] [s.d.]

1519

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctissima vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui. Colonie, in officina liberorum Quentel 1519.

Köln UStB ; Wolfenbüttel HAB

(Mack 3.1.02.29 ; Huisman 275)

1519

ISOCRATES Isocratis ad Demonicum Parenesis per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Greco in Latinum sermonem traducta incipit ; brevissima via ostendens ; quas res oporteat adolescentes desyderare et quae rursus opera vitare ; qualibus item hominibus se coniugere et quomodo suam ipsorum vitam instituere debeant.

Kol. : Daventriae, ex officina literatoria Alberti Paefradi, anno Salutis nostrae M CCCCC XIX, accuratissima diligentia revisum et castigatum.

Berlin DSB ; Münster UB

(Mack 3.1.02.30 ; Huisman 276)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpraetata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio Hominis Christiani versi. Hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol. : Argentinae, apud Ioannem Knoblouchium, tertio idus Iulias M D XX.

Berlin DSB ; Dresden LB ; München BSB ; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.31 ; Huisman 280)

1520

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha Moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. [custos : Erasmus..] Basileae, per Ioannem Frobenium, mense VIIIbri An[no] M D XX.

Augsburg SB ; Cambridge UL ; München BSB ; Paris BN ; Würzburg UB

(Mack 3.1.02.32 ; Huisman 278)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol. : Selestadii, apud Lazarum Shurerium, mense februarii, anno M D XX

London BL ; Wrocław BU [sans colophon]

(Mack 3.1.02.33 ; Huisman 279)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexamet. per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol. : Selestadii, in aedibus Lazari Schurerii, mense octobri, anno M D XX.

Barcelona Bcat

(Mack 3.1.02.33 ; Huisman 279)

1521

ISOCRATES Cato Erasmi Ouscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae etati nihil praelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis, Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Domini Erasmi Roterodami theologi eloqentissimi.

Attica se claram iactat Demosthenes tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat. Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes quae Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Sunt et alia quedam e Grecis adiecta.

Kol. : Impressum est hoc Divinum moralis philosophiae opus Coloniae, in officina literaria honesti civis Petri Quentell, anno domini M D XXI.

Cambridge UL

(Mack 3.1.02.34 ; Huisman 281)

1521

ISOCRATES Catonis libellus elegantissimus, continens praecepta ad componendos mores saluberrima, singulis comprehensa distichis, Erasmi Roterodami scholiis nuper auctis illustratus.

        

Sunt et alia, quorum seriem sequens habet pagina.

Kol. : apud inclytam Coloniam, Io[annes] Soter M D XXI.

Freiburg UB ; Göttingen SUB ; Köln UB ; München UB

(Mack [contr.] ; pas chez Huisman)

1522

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophiac christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol. : Impressum Venetiis, per Gregorium de Gregoriis, die xxviii Martii, anno Domini M D XXII.

Rotterdam GB 10 H 4*

(Mack [contr.] ; Huisman 282)

[p.43 :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[p. 54 :] (préface au texte d’Eucherius)

Allard d’Amsterdam au lecteur :

Alardus Amstelredamus lectori.

Noli spernere nec putare parvi Quod parvo liber iste venit aere. Expendenda magis valore res, quam Magnitudine, pluris aestimatur Quam vastissima saxa, parva gemma.

[p. 80 :] Kol.

1522

PS. PLATO Axiochus ab Rodulpho Agricola tralatus. [sic]

(dans :)

Platonis opera a Marsilio Ficino traducta : adiectis ad eius vitae et operum enarrationem Axiocho ab Rodulpho Agricola et Alcyone ab Augustino Datho tralatis. Venundantur Iodoco Badio. s.l. [Parisiis] in aedibus Ascensianis 1522.

Barcelona Bcat. ;. Cambridge, Mass. Harv ; New Haven, Conn., Yale ; San Diego, Cal. UL ; Washington, D.C. FSL

(Mack 3.1.01.08 ; pas chez Huisman)

1523

ISOCRATES Catonis Distischa moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Eras. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Apud sanctam Ubiorum Agrippinam, anno M D XXIII. s.impr. [Eucharius Cervicornus]

Cambridge, Mass. Harv

(Mack 3.1.02.38 ; pas chez Huisman)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roteroda. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Rot.

Kol. : Argentorati, Iohannes Cnoblochus excudebat, anno M D XXIII, mense septembri.

Augsburg SB ; Bamberg SB ; München BSB [les 7 dernières lignes de la frontispice manquent : ‘cum eiusdem scholiis’] ; London BL ; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.39 ; Huisman 286)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graecia sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras.

Kol. : Finis. Coloniae, apud Heronem Alopecius, an[no] M D XXIII.

Brussel KB ; Dresden LB ; Leipzig UB

(Mack 3.1.02.40 ; Huisman 283)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem disticha Graeca, a Maxime Planude e Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Coloniae, an. M D XXIII.

Kol. : Excusum Coloniae apud Ioannem Soterem, impensis integerrimi bibliopolae Godefridi Hittorpii.

Brussel KB ; Wolfenbüttel HAB ; met andere titelpagina in Rotterdam GB en Trier SB

(Mack 3.1.02.41 ; Huisman 284)

1523

ISOCRATES Catonis Sensa et Disticha cum scholiis Erasmicis. Mimi Publiani et carmina Erasmica. Isocratis Paraenesis et Eucherii Lugdunensis epistola de philosophia Christiana per Erasmum illustrata. Venundantur Badio. s.l.[Paris] [en ms., en haut : ‘Oratoris duae virtutum’ ; en ms. en bas : ‘In fine Virga directionis Ecclesiasticorum’. ]

Kol. : Sub prelo Ascensiano, ad calendas ianuarias, M D XXIII. Supputatione romana.

Rotterdam GB 10 E5 : 1*

(Mack 3.1.02.42 ; Huisman 285)

[ai v :]

Josse Bade à Jean Gilles :

Iodocus Badius Ascensius d[omino] Ioanni Aegidio Nuceriensi, sacerdoti optimo et divini verbi concionatori laudatissimo, s[alutem] d[icit]. Quandoquidem tantopere Erasmica scholia in Catonis (sic enim vulgo recepta sunt) disticha moralia efflagitas, Ioannes charissime, atque ea, quae cura Nicolai Bonaespei Parrhisiis emissa fuerant, exempla aut nulla extant aut tam depravata, ut lectione tua indigna sint, disquisivi anxie meliora invenique aegre unum exemplum impressionis Lovaniensis neutiquam quidem poenitendae, sed quia hoc maligno tempore plura transvehi nequeunt, curavi ea cum aliis appositis in Enchiridion coimprimenda, adiecturus, si iterum dabitur imprimere, et ea quae abhinc annos triginta emisimus et quae nuper commenti sumus, in eundem Catonem scholia. Non quae Erasmicis certent, id enim perinde esset ac si certarent Phoebum superare canendo, neque ut illis lumen adferant (sunt enim omnia illius viri syntagmata vel sole in meridie lucidiora) sed ut tuae tuique similium amicorum efflagitationi satisfaciam, quippe qui soletis meas esse aliquid putare nugas. Vale. E chalcographia nostra apud Parrhisios, sub Natalem Dominicum, M D XXII.

[aii r :]

Dirk Martens au lecteur :

Theodoricus Martinus Alostensis typographus candido lectori s[alutem] d[icit]. Si non sine causa laudatum est a plaerisque Hesiodium illud,    , cum faber invidet fabro aut vicinus vicino ad opes properanti, quanto magis laudandum est hoc pulcherrimum certamen, si typographi pro se quisque certemus, edendis optimis et emendatissimis libris non alios modo, verum etiam in dies nos ipsos vincere, quod victoriae genus Plato multo omnium pulcherrimum iudicat. Neque tamen refugio antagonistas, modo rectis rationibus decertetur, hoc est, ut is palmam ferat, qui quam optimos libros quam emendatissime dederit. Formularum mearum me non poenitet et ei academiae mea desudat officina, quae ut parem alicubi habeat, certe superiorem non habet, quodcunque disciplinarum aut ornamentorum genus ad calculum voces. Hoc certe peculiariter eminens, quod una omnium tres exhibeat, qui singuli singulas linguas profiteantur, Graecam, Haebraicam et Latinam, idque tum gratis tum magnifico salario, quod in hunc usum legavit egregius ille vir et omnium seculorum memoria dignus Hieronymus Bussidius, quondam praepositus Ariensis. Quod pulcherrimum facinus, ut alii alibi imitentur, certe exempli laus penes inclytam Lovaniensium academiam semper futura est. Quod super est ipse adnitar, ne vel bonorum studiis vel huius scholae gloriae vel meo officio videar defuisse.   partes erunt, virtute laudem ambire, non maledictis ledere. Sunt horum aliquot antehac et ab aliis et a nobis edita, fateor. Sed ea nunc denuo a me ita tractata ut nova videri possint. Bene vale ac fave, lector optime, id tuo bono facturus. Lovanii, an[no] M D XVII.

[a iiv :] Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme. v. l’éd. de 1514. .

[Le colophon se trouve à la fin de la ‘Epistola paraenetica’ d’Eucherius]

1524

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha grace, a Maximo Planude Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine, per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Michael Hillenius in intersignio Rapi, anno XXIIII in martio imprimebat. s.l. [Antverpiae]

Kol. : Michael Hillenius Hoochstratanus imprimebat anno M D XXIIII.

Brussel KB ; Cambridge UL ; Emden BgK

(Mack 3.1.02.43 ; Huisman 287)

1524

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Coloniae, an. M D XXIIII.

Kol. : Excusum Coloniae, apud Ioannem Soterem, impensis integerrimi bibliopolae Godefridi Hittorpii, civis Coloniensis.

Rotterdam GB 10 F 12*

(Mack 3.1.02.44 ; Huisman 288) [H1v :] Erasme au lecteur : Erasmus lectori. Hunc libellum denuo contulimus cum Graecis. Deprehendimus unam abesse sententiam, sed quae nobis esset suspecta tanquam notha. Adiecimus tamen addita nota, ne quis existimaret casu omissam, cum in vulgatis exemplaribus habeatur. Rursum alibi Rodolphus  legisse videtur, ubi Graeci codices excusi  habent. [ibid.] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[I2v :] Kol.

1524

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol. : Venetiis, per Gregorium de Gregoriis, anno Domini M D XXIIII, mense Octobri.

Rotterdam GB 5 H : 27-2*

(Mack 3.1.02.45 ; Huisman 289)

[F iiiv :] Erasme au lecteur : ‘Hunc libellum denuo contulimus ...’ v. l’éd. de 1524. [ibid.] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd. de 1508.

[p. 80 :] Kol.

1525

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras.

Kol. : Michael Hillenius Hoochstratanus imprimebat, anno M D XXV. Ultima februarii, Antverpiae, sub intersigno Rapi.

Cambridge UL

(Mack 3.1.02.46 ; Huisman 290)

[1525 ?]

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roterod. A mendis pluribus, quibus scatebant, vindicata.

Lipsiae, in officina typographica Nicolai Fabri. (Mack), s.d. [1525 ?]

London BL

(Mack 3.1.02..47 ; pas chez Huisman)

1526

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis Des. Eras. Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Eras. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Eras. Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum. Additis aliquot sapientum dictis. Basileae, an. M D XXVI.

Kol. : Basileae, apud Ioan[nem] Frob[enium], mense Iunio, an[no] M D XXVI.

Rotterdam GB 11 G 11*

(Mack 3.1.02.48 ; Huisman 291)

[I7v :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[L3v :] Kol.

1526

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha Moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Ro. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol. : Venetiis, per Ioan[nem] Antonium et fratres de Sabio, sumptibus vero Laurentii Lorii ac Baptiste de Putellettis sociorum, anno M D XXVI, mense Iunii.

Rotterdam BG 10 F 5*

(Mack 3.1.02.49 ; Huisman 292)

[A iir :] Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme. v. l’éd. de 1523.

[p. 37 :] Erasme au lecteur : ‘ Hunc libellum denuo contulimus...’, v. l’éd. de 1524. [p. 38 :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[p. 68 :] Kol.

1527

ISOCRATES

(dans :)

Catonis disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Eras. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Rot. Isocratis Parenaesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roterod. Coloniae, impensis honesti civis Petri Quentell., anno M D XXVII, mense Maio.

Wolfenbüttel HAB A : 552.14 Quod (e)*

(Mack 3.1.02.50 ; Huisman 293)

[F6v :] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer], [Jac. de Breda]

1527

ISOCRATES Catonis Sensa et disticha cum scholiis Erasmicis et Bad. Mimi Publiani et carmina Erasmica. Isocratis Paraenesis et Eucherii Lugdunensis epistula de philosophia christiana per Erasmum illustrata. Venundantur Badio. [ann. en grec et en latin] s.l. [Paris]

Kol. : Sub praelo Ascensiano, ad Idus Augusti M D XXVII.

Gent UB 9229 (1)*

(Mack 3.1.02.51 ; Huisman 294)

Josse Bade à Jean Gilles de Noailles :

Iodocus Badius Ascensius d[omino] Ioanni Aegidio Nuceriensi, sacerdoti optimo et divini verbi concionatori laudatissimo s[alutem] d[icit]. Quandoquidem tantopere Erasmica scholia in Catonis (sic enim vulgo recepta sunt) disticha moralia efflagitas, Ioannes charissime, atque ea, quae cura Nicolai Bonaespei Parrhisiis emissa fuerant, exempla aut nulla extant aut tam depravata, ut lectione tua indigna sint, disquisivi anxie meliora, invenique aegre unum exemplum impressionis Lovaniensis neutiquam quidem poenitendae, sed quia hoc maligno tempore plura transvehi nequeunt, curavi ea cum aliis appositis in Enchiridion coimprimenda, adiecturus, si iterum dabitur imprimere, et ea quae abhinc annos triginta emisimus et quae nuper commenti sumus, in eundem Catonem scholia. Non quae Erasmicis certent, id enim perinde esset ac si certarent Phoebum superare canendo, neque ut illis lumen adferant, sunt enim omnia illius viri syntagmata vel sole in meridie lucidiora, sed ut tuae tuique similium amicorum efflagitationi satisfaciam, quippe qui soletis meas esse aliquid putare nugas. Caeterum, sacerdotum optime, quum prior impressio nostra sic placuit ut eius nullum mihi non distractum sit exemplum, ut ultro receptis satisfaciam, quamvis occupatissimus, scholia haec nostra curavimus addenda. Quae ut reliqua nostra ad amoris in me tui potius quam ad limatissimi iudicii tui trutinam appendes. Vale. E typographia nostra apud Parrhisios, ad Calen[das] Augusti, M D XXVII.

[a ii r :] Erasme à Jean Néve de Hondschoote : ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta...’, v. l’éd. de 1514.

[m v r :]

Erasme à Allard d’Amsterdam :

Erasmus Roterodamus Alardo Amstelredamo, doctissimo liberalium artium professori, s[alutem] d[icit]. Libellus quem misisti, cum suis dotibus undique mirum in modum placuerit, tum hoc placuit impensius quod olim puero mihi et lectitatum esse et placuisse memini. Si quid meo suffragio tribuis, nihil video profectum a nostrae religionis hominibus qui eloquentiae quoque gloria floruerint, quod cum huius phrasi sit conferendum. Ut nusquam non praestat egregium artificem, sive spectes ordinem, sive transitus subinde novos, sive non vulgarem ingressum velutique limen argumentationis. Nullam suasorii generis partem non tractat. Nusquam desidet in locis communibus. Magis urget et instat argumentis, mire pungit epiphonematis, delectat iuxta ac movet sententiis. Quodque magis etiam mirandum est, sic Isocratis schematibus modulata, structa picturataque est oratio, ut nusquam tamen frigeat aut ineptiat. Sic arguta, ut interim nervosa. Sic elaborata, ut tamen dilucida. Sic nova, sed ut taedio careat affectationis. Sic festiva, ut nihilo secius gravis ac seria. Sic rhetorica, ut  tamen christiana. Denique sic acris ac vehemens, ut sui tamen ubique similis, pari intentione ad extremum usque calcem properans, sani videlicet vegetique ingenii argumentum. Gennadius dum huic stilum tribuit scolasticum, ni fallor, plusculum in eo desideravit arcanarum literarum. Caeterum libellum hunc a Rodolpho Agricola versum non esse, vel stilus ipse satis arguit, praesertim cum quaedam sint schemata quae non possint quidem ad Graecam orationem respondere. Gennadius indicat esse Eucherii Lugdunensis ecclesiae episcopi. Moxque huius meminit epistolae quam scripserit ad Valerianum propinquum suum de contemptu mundi deque relinquendo studio prophanae philosophiae. Atque utinam reliqua huius extarent, vel is liber quo carptim obscura quaeque divinorum voluminum capitula explanavit, vel is quo prolixa Cassiani opuscula contraxit in compendium. Sed quid unius aut alterius libri iacturam deploramus ? Vix a lachrymis tempero, quoties veterum scriptorum catalogos legens video quas opes amiserimus. Auget aegritudinem, quoties subit, pro qualibus amissis, qualia nunc vulgo legamus. Proinde studium istud tuum, Alarde charissime, non possum non exosculari quod eruendis in lucem veterum monumentis impendis. Praesertim si qua sunt eiusmodi ut cum vera pietate veram eruditionem eloquentiamque coniunxerint. Utinam rem pulcherrimam conantem magnatum favor adiutet. Tametsi audio venerabilem virum Menardum Mannium cognatum tuum abbatem Edmondanum ut in caeteris omnibus, ita hac quoque in parte epriscorum praesulum exempla referre. Iam hoc tibi peculiariter etiam debet Gallia, quod Hilario, Ausonio Paulinoque suis hoc quoque decus possit adiicere. Siquidem ipse autor satis testatur sibi cum Paulino patriam fuisse communem. Bene vale ac tui similis esse perge. Lovanii.

[o 8r :] Kol.

1528

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem dichticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apopthegmata [sic] Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata er Eras. Antverpiae, anno M D XXVIII.

Kol. : Excusum Antverpiae apud Martinum Caesarem, impensis Godfridi Dumei civis Antverpiensis, anno M D XXVIII, mense mar[tio].

Paris BN

(Mack 3.1.02.52 ; Huisman 295)

1528

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis Erasmi Roterodami. Eadem disticha Graece, a Maximo Planud. e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasm. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Eras. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Eucharius excudebat, 1528. s.l. [Coloniae], Eucharius [Cervicomus] 1528.

Rotterdam GB 10 F 31 : 1*

(Mack 3.1.02.53 ; Huisman 296)

[G7v :] Erasme au lecteur : ‘Hunc libellum denuo contulimus...’, v. l’éd. de 1524.

[ibid. :] Agricola à son frère Jean : Nihil habeo, mi frater... v. l’éd.de 1508.

1529

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeci sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roteroda.

Kol : [d’après Mack] : Lipsiae, Nicolaus Faber 1529.

Brussel KB

(Mack 3.1.02.54 ; Huisman 297)

1529

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis Des. Erasmi Roterodami. Reliqua in hoc opusculo contenta sequens pagella indicabit. Seb. Gryphius Ger., excud. Lugd., ann. 1529.

Paris BN

(Mack 3.1.02.55 ; Huisman 298)

1529

SENECA L. Annei Senecae Declamationes aliquot, cum Rodolphi Agricolae viri doctissimi commentariolis, antehac non excusis. Index dictionum hic insertarum in calce est additus. Basileae, per Io. Bebelium, M D XXIX.

Kol. : Basileae, per Io[hannem] Bebelium, M D XXIX.

München BSB A.lat.b. 1770*

(Mack 3.2.02.01 ; pas chez Huisman)

[A2r-v :]

Johann Bebel au lecteur :

Io. Bebelius candido iectori s[alutem] d[icit]. En habes, lector studiose, Rodolphi Agricolae commentaria quaedam in aliquot Annei Senecae Declamationes, parva quidem illa, sed quae docti iudicaverunt non indigna ut in publicum ederentur, quod nihil sit eius viri tam exiguum, quamvis ex tempore scriptum, quod non admirabilem quandam ingenii vim prae se ferat. Non enim obscurum est in tanta scriptorum turba paucissimos esse qui illius viri eloquentiam et in docendo felicitatem assequuntur, etiamsi propositum exemplar aemulari conentur. Volui itaque hac gemmula, ab amico quodam doctissimo mihi oblata, et Senecae Declamationes ornare et vestra studia quantum nunc quidem licuit reddere splendidiora. Neque enim aut purpura ulla aut ullae gemmae sic ornant hominem, ut vel mediocris facundia, quae quum ex omnium autorum libris, tum vero maxime ex eorum monumentis paratur qui declamandi artem aut exemplis nobis tradiderunt aut scholiis aliorum in declamando peritiam dilucide ob oculos posuerunt. Si vero munusculum hoc nostrum tibi gratum et paratis ulnis amplexum sensero, curabimus et alia quaedam addere tuo studio usui futura. Interim Bebelii opellam boni consulas velim. Vale feliciter. Basileae, Calen[dis] Septemb[ris] anno M D XXIX.

[A3r :] L. Annei Senecae Declamationum libri primi ad Novatum, Senecam et Melam filios, prologus.)

[B3r-F5r :] commentaire d’Agricola sur la préface ; suivi par les Déclamations avec comm. d’Agricola.

[F7v :] Kol.

[après 1529]

SENECA Opera L. Annaei Senecae et ad dicendi facultatum et ad bene vivendum utilissima, per Des. Erasmum Roterod. et Matthaeum Fortunatum, ex fide veterum codicum, tum ex probatis autoribus, postremo sagaci nonnumquam divinatione, sic emendata ut ad genuinam lectionem minimum desiderare possis. Adiecta sunt Scholia D. Erasmi Roterodami in bonam partem operis. Beati Rhenani in Ludum de morte Claudii Caesaris. Rodolphi Agricolae in Declamationes aliquot commentarioli. Fernandi Pinciani castigationes in universum opus. Index rerum et verborum locuples. Basileae, s.impr. [Joh. Herwagen] s.d. [après1529].

Budapest NB, UB ; Cambridge UL ; Chicago Ill. UL ; Den Haag KB ; Freiburg UB ; London BL ; Paris BN (2 ex. R. 473, Rés. R. 669) ; Stuttgart LB

(Mack 3.2.02.02 ; pas chez Huisman)

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis. Apophthegmata Graeciae sapientum. Eadem per Ausonium, cum scholiis. Mimi Publiani, cum scholiis. Institutum hominis christiani carmine. Isocratis Paraenesis ad Demonicum. Per D. Eras. Roter.

Kol. : Impensis Pauli Goetz, honesti civis, Argentorati excudebat Christianus Egenolphus, mense Februario, anno M D XXX.

Gent UB Res 1541 (2)*

(ni chez Mack, ni chez Huisman)

Receuil factice.

[G3v :] Erasme au lecteur. ‘Hunc libellum denuo contulimus...’ v. l’éd. de 1524.

[ibid. :] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater,...’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. de Breda]

[H4r :] Kol.

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eiusdem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graece sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis et recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Rot. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Antverpiae, a. 1530.

Kol. : Excusum Antverpiae, apud Martinum Caesarem, impensis Godfredi Dumaei, civis Antverpiensis. Anno Domini M D XXX, XXX Sept.

Paris BN

(Mack 3.1.02.56 ; Huisman 300)

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Anno M D XXX. Antverpiae, apud Michaelem Hillenium, in Rapo.

Oxford BodL

(Mack 3.1.02.57 ; Huisman 299)

1530

LUCIANUS

(page de titre en grec et latin, recto :)



Luciani libellus, delationi non esse temere credendum.

(page de titre en latin, à part :)

Luciani de non facile credendis delationibus libellus, interprete Rodolpho Agricola. In eundem praefatio Haionis Hermani Phrisii Caes. Cons.

Kol. : Lovanii, ex officina Rutgeri Rescii ac Ioannis Sturmii, quarto Nonas Iulias, an[no] M D XXX.

Maastricht SB 6002 E 6*

(Mack 3.1.05.01 ; pas chez Huisman)

[f. A1v :]

Hajo Herman Phrysius à Mgr. Érard de la Marck, évêque de Liège :

Illustriss[imo] et reverendiss[imo] d[omi]no ac principi d[omino] Erardo a Marca, t[i]t[ulis] S[ancti] Chrysogoni card[inali], archiep[iscop]o Valent[inensi], episcopo Leodien[si], duci Bulion[ensi], comiti Lossen[si] etc[aetera]. Haio Hermanus Phrisius Caes[areae] Ma[iestati] cons[iliarius] s[alutem]. Cum nuper e bibliotheca Pompei Occonis soceri mei nactus essem hunc libellum plane aureolum, dignum statim argumentum iudicavi, quod et a principe assidue legeretur et multo magis in animo ipsius cogitationeque semper versaretur. Nam cum infinitis undique vitiis dynastarum aulas scatere videmus, tum nulla me Hercule ex iis delatione capitalior pestis existit. Hinc enim si vel priscorum annales revolvimus vel ad haec tempora nostra respicimus, plurimas praeclare fundatas familias eversas, plurima item regna pessundata comperiemus. Quodque magis mirere, complures imperatores caetera continentes et egregie moderatos, nimium delatoribus tamen indulgendo maximarum rerum gloriam imminuisse et qui hostiles acies fortiter ferro saepe contuderant, calumniae pares utique non fuisse. Quid ? Quod caeterae animi labes aut praecaveri et devitari ab homine non omnino stulto aut sanari ad extremum haud ita difficulter possunt, haec excellentes etiam atque optimos viros ex insidiis adoritur. Et quia incautos plaerumque nec opinantesque opprimit, prorsus insanabile malum est. Iure igitur in coelum laudibus feruntur et inter rara moderationis ac sapientiae exempla numerantur caes[ares] aug[usti] duo, Alexander Severus Nervaque Traianus, quorum alter delatores partim in unam cymbam impositos in profundum demergi iussit, partim vero relegandos atque in ultimas insulas deportandos curavit. Alter Turinum familiarem suum, consimili fere vitio laborantem, quippe qui ad nutum suum imper[atorem] cuncta facere iactaret fumumque, ut ipse dictitabat, venderet, fumo e stipulis humidis viridique materia excitato exanimari voluit. Quocirca cum hic liber de non credendis delationibus e Graeco elegantissime Latinus factus esset ab Rodolpho Agric[ola], viro omnium qui unquam in Germania literis claruerunt, multorum iudicio, cum acumine et doctrina, tum bene dicendi laude et orationis quadam dignitate praestantissimo, eum ego e tenebris erutum, in quibus hucusque delituit, tui clarissimi nominis auspicio nunc primum invulgare tibique dicare decrevi. Non quod tu quicquam iis praeceptis indigeas, scio enim tuae amplitudinis aureis huiusmodi susurronibus minime omnium patere, sed ut reliqui principes per te et abs te delatores adulatoresque odisse ac fugere discant intelligantque vel ex hoc libello, quam multarum magnarumque calamitatum causa hodieque etiamnum sit et semper fuerit delatio. Praeterea (fatendum est enim) cum tibi, inter ecclesiasticos proceres longe optimo et post Pont[ificem] Max[imum] opibus, potentia, gratia maximo florentissimoque principi, aliqua virtutis significatione notus commendatusque esse cuperem, commodissime ad id me perventurum speravi, si Dinocratis illius architecti apprime nobilis solertiam quoquo possem modo imitarer. Is, ut Vitruvius autor est, cum aditum sibi ad Alexandrum Macedonum regem per purpuratos ac familiareis eius patefacere minime posset, consilium a suopte ingenio mutuatus est, cumque esset praestanti admodum corpore magnamque oris dignitatem prae se ferret, occasionem captans, quo tempore iuri dicundo rex praesidebat, nudatis membris oleoque peruncto corpore ac populea fronde coronato capite, laevo humero leonis pelle amicto, dextra ipse clavam gestans ad tribunal prodiit, qua novitate permotus Alexander viam ei, ut accederet, dari imperat, sciscitantique quisnam esset, aut quid tam inusitato cultu sibi vellet ? Dinocratem esse se respondit, quaesisse eo habitu aliud nihil quam regiam commendationem atque audientiam. Afferre porro se multas et egregias cogitationes tanti regis magnanimitate neutiquam indignas, inque iis de monte Atho in virilis statuae formam redigendo, eo quidem artificio ac positu, uti laeva manu urbis amplissimae moenia contineret, dextra vero pateram, qua fluviorum omnium qui ex eo monte profluerent, decursus exciperet. Ego vero, praesul eminentissime, quamquam nullis naturae dotibus magnopere confiderem, tamen incredibili illa tua in tanto fortunae fastigio humanitate fretus animatusque pro montis illius transformatione, quando aliud hoc quidem tempore nihil possum, Luciani librum        e Graeco in Romanum sermonem ad te tralatum affero, de quo vere illud affirmare possum, multas et quovis principe dignissimas in eo cogitationes inesse, cuiusmodi Dinocrates, si ad Alexandrum pertulisset, quis non eum longe praeclarius cum de rege ipso, tum de genere humano universo meritum fuisse fateretur ? Quam multos enim ille, dum credulitatem suam delatoribus temere nimis accommodat, homines indemnatos indicta causa excarnificari atque interfici iussit ? Quam multis item ipse inter epulas manus afferre non dubitavit ? Credo equidem, quanquam erat ille effrenato quodam furore percitus vastoque et impotenti nimis ingenio natus, si praecipitem animi impetum, huius lectione libri, intra rationis gyrum coercere omnino non potuisset, aliquid saltem de tanta ferocia et crudelitate remisisset, neque amicissimorum atque etiam innocentissimorum hominum nefaria caede manus suas cruentare in animum unquam induxisset. Habet profecto hic libellus multa egregia praecepta, quibus velut oleo quodam doctrinae salutari delibuti et instructi delatorum fraudes et quasi nexus, si qua lucta inciderit, effugere possimus. Habet et magnam in perpusillo volumine exemplorum rationumque varietatem. Ea si tanquam Herculis clava pectus obarmaveris, facile id genus monstra a tuis aedibus (sicuti facis) propelles arcebisque. Iam cum docet principem, ubique simplicem et apertum, et adversus calumniae levitatem generosa quadam animi altitudine praeditum esse debere, an non velut nudo corpori leoninam pellem circumdare videtur ? Qui vero in principatu positus cum sit, Ulyssea quadam prudentia delatorum susurros non aliter quam Sirenum exitiales cantus surda aure praeterire potest, huic non populeam coronam, sed lauream triumphalem perpetuam scilicet apud posteros commendationem et nominis nunquam intermorituri decus promittit ac praestat. Et haec quidem ad Dinocratis imaginem hactenus. Reliquum est ut hoc munusculum nostrum, meque ipsum in primis, qua literas literatosque omneis soles, singulari tua bonitate complectare. Quod si feceris, multo me in posterum alacriorem reddideris ad ea suscipienda quae tibi si minus immortalitatem parere, at non mediocrem apud studiosos omneis gratiam et laudem parare poterunt. Tibi enim velut Palatino cuidam Apollini studiorum suorum primitias consecrare debent quicumque Musarum sacris initiati in earum adytis non minore fructu quam voluptate versantur. Non enim doctos amas tantum fovesque, sed et ipse doctissimus es, ut iam dubitari possit, plusne intelligendo studendoque ingenio et rerum cognitione, an agendo virtute et moribus in omni liberali doctrina sis progressus. Tuam in republica administranda sapientiam et laudant et mirantur omnes, quod cum tot tamque diversos populos et rerum novarum plus satis cupidos in tua ditione habeas, qui tamen tanta cum aequabilitate et iustitia eos tamque pacate gubernarit, ante te inventus sit nemo, nemo etiam ut sit, qui de tuae dominationis acerbitate iure queri possit. Mitto reliqua ornamenta laudum tuarum, liberalitatem in donando, in aedificando magnificentiam, in consulendo fidem atque prudentiam et in omni victu regium splendorem cum admirabili quadam temperantia vitaeque continentia coniunctum. Nam quid ego de fidelitate tua et divina quadam constantia dicam ? Quis est qui ignoret quam tu firmus a caesare semper steteris ? Ut semper in sententia permanseris ? Sed haec alias. Nunc hoc indicasse non erit alienum, incidere nonnumquam tempora, in quibus aurem delatoribus praebuisse plaerisque saluti fuit. Atque ut de caeteris sileam, Iulius Caes[ar] si delatorios libellos ilico lectitasset neque propter animi magnitudinem oblatos comtempsisset, non tot vulneribus in senatu confectus Idus Martias nece sua in perpetuum nobilitatas reliquisset. Ut non incommode a Domitiano imp[eratore] dictum sit, miseram esse principum virorum conditionem, quibus de coniuratione comperta non crederetur nisi interfectis. Tu nihilominus hunc libellum, siquid subcisivis horis tibi erit ocii legere non gravabere, meque de eo in tuae spem gratiae prolato non solum amandum posthac, sed tuendum etiam atque ornandum putabis. Vale. Leoverdiae, Calend[is] Novembris anno M D XXIX.

[f. A4v :]

Agricola à Johannes von Werdenburg, évêque d’Augsburg :

Rodolphi Agricolae Phrisii ad Ioannem episcopum Augustensem praefatio. In mercibus aestimandis, venerande praesul, persaepe id evenit, ut quum multa[e] sint quarum in aequo sint precia, non unam aliquam praeferre caeteris possis, unam tamen aliquam prae caeteris eligas, non quia melior sit, sed quia gratior. Sic et in virtutibus tuis, quas cunctas quidem omnes et ego cum omnibus illarum maxime laudo, inter eas tamen alius aliam fortasse, ego vero hanc praecipue miror, quod adversus delationes, quas apud te hominem in principatu positum multas fieri necesse est, perspexi tam invictum te tamque immotum praestare animum. Hac ego re permotus Luciani libellum, quem de delationibus non credendis scripsit, ex G[r]aeco Latinum feci, non quidem ut illius praeceptione te vel peritissimum virum doceam (quorsum enim ?), sed ut te tibi ostendam testemque Lucianum faciam, quanta sit ea virtus tua, qua tam blandam tamque insidiosam et prope cognatam pectoribus nostris superas pestem. Quae persepe clarissimorum virorum gloriae maculam ducit, fortissimorum constantiam frangit, consultissimorum prudentiam fallit. Iactentur sane bellica quantumvis decora et humano sanguine respersisse manus moribundique hostis membra calcasse virtus vocetur, dum tamen constat invictissimum quemque illorum huic animi malo parem non fuisse. Nam illis quidem sicut periculum de altero est, sic victoria, sic laus de altero venit. At quanto maius est vincere seipsum ? Sed nos Lucianum ipsum dicentem audiamus.

1530

LUCIANUS

Luciani Gallus, Latinus factus per Rodolphum Agricolam Frisum. Eiusdem vitarum auctio. Iudicium vocalium. Inferorum dialogus : Charontis, Mercurii et Menippi. Martino Bolero Brettano interprete. Argentorati, apud Christianum Egenolphum.

Kol. : Argentorati, apud Christianum Egenolphum, mense Aprilis M D XXX.

Budapest NB ; Strasbourg BNU R. 101. 882

(Mack 3.1.04.01 ; pas chez Huisman)

(v. la catalogue de la BNUS : F. Ritter, Répertoire des livres du XVI siècle qui se trouvent à la Bibliothèque Nationale et Universitaire de Strasbourg (4 tomes, 1937 - 1955), t. I, p. 931, n° 1397.)

 

1530

PLINIUS CAECILIUS SECUNDUS, CAIUS

C. Plinii Secundi Novocomensis, viri consularis oratorisque disertissimi Epistolarum libri X ad exemplar manuscriptum Rodolphi Agricolae diligentissime recogniti. Panegyricus Traiano Caesari dictus. Et is ad vetustissimum exemplar emendatus. De viris illustribus rei militaris et administrandae reipublicae. Accesserunt argumento non admodum abhorrentia, Suetonii Tranquilli liber de claris grammaticis et rhetoribus. Item, Iulii Obsequentis Prodigiorum liber. Indices duo, quorum altero nomina referentur eorum ad quos Plinius scribit ; altero quicquid memoratu dignum toto opere continetur. Latina interpretatio dictionum ac sententiarum Graecarum, quibus Plinius utitur.

Basileae, apud And. Cratand. An. M D XXX. Cum gratia et privilegio caesareo.

München BSB A.lat.b. 1453*

(pas chez Huisman, ni chez Mack)

[D’après Van der Laan, il s’agit d’une édition à base d’un manuscrit qui contient des annotations de la main d’Agricola] (v. aussi sous 1542)

[A2r-v :] Johannes Sichardus à Georgius Ilsungus : Io. Sichardus divinae indolis adolescenti Georgio Ilsungo, Augustae Vindelicorum apud D. Mauritium decano, s.d. Io[annes] Sichardus divinae indolis adolescenti Georgio Ilsungo, Augustae Vindelicorum apud d[ominum] Mauritium decano, s[alutem] d[icit]. Plinii Novocomensis Epistolarum libros cum superioribus annis in bibliotheca Dalburgii, ea est Ladenburgi apud Vangiones, reperissem eosque quod erat summopere optandum non semidocti alicuius, sed Rodolphi Agricolae manu descriptos, verbis assequi non possum, charissime Georgi, quam me res ea studiorum nomine iuverit quamque serio bearit, praesertim cui magno eruditorum consensu constaret, quam essent hii miseris indignisque modis a nostrae aetatis typographis accepti, quos tamen, quod recte dicendi exemplo meo iudicio sint vel maxime, extra omnem mendarum iniuriam esse oportuerat. Nam Aldus ille Romanus, qui alibi fortasse pro diginitate munus suum in hoc genere administravit, sic in his libris seu iudicii inopia, quod plerique existimant, seu exemplaris vitio, id quod fit mihi creditu cum proclivius, tum et humanius, dormitavit, ut ausim Iovem lapidem iurare, nullibi minus eum officium fecisse. Nec tamen is ego sum, qui tanti viri atque sic de studiis publice privatimque meriti existimationem elevare studeam. Si enim quisquam alius, ego certe cuique testis esse locupletissimus potero, quam sit non modo laboris, sed et periculi plenum in veterum scriptis versari, quandoquidem non temere paulo antiquius reperias exemplar, quod non sit aut magna sui parte mutilum aut ita depravatum ut quo te vertas non videas. Et tamen eam tibi induas necessitatem, ut quoties manum libro emendando admoveas, toties te ipsum in contentionem eruditionis ac prope etiam dixerim capitis voces. Expertus haec scribo, qui hoc iam saxum aliquot annis non minore oculorum quam aetatis iactura volvo, tam infirma gratia ut praestiterit fortasse Antigenidae consilio mihi canere et Musis, quandoquidem aconitum protinus sapit nonnullis quod vel cum minima eruditionis humanitatisque specie coniunctum est. Tu vero, Georgi omnium charissime, contra fatalem illam nostrorum temporum perturbationem te obfirma tibique persuade diuturnam esse non posse. Cursum autem studiorum, quem meis auspiciis non infeliciter es ingressus, absolve atque ita ut est istis tuis natalibus, fortunis aetateque dignum, elabora aliquid efficere quod sit perpetuo tuum. Quod ut facias non modo rogo sed, quae debet esse mea apud te autoritas, etiam iubeo proponasque tibi ad omnem virtutis imitationem Plinium tuo nomini dicatum, qui te Homerici Phoenicis exemplo non modo dicere, sed et facere doceat ; sic enim, ut ingeniosissimus poeta ait, a teneris consuescere multum erit. Vale et nos clariss[imo] viro d[omino] Sigismundo Ilsungo fratri tuo diligenter etiam atque etiam commenda. Basileae, mense Martio anno XXX. [

A3r-A6v :] Manutius à Mocenigo, pas inclus ici.

1531

ISOCRATES

Catonis Disticha Moralia Cum Scholiis auctis Erasmi Roteroda . ...

Antverpiae : apud Martinum Caesarem, impensis Godefridi Dumaei 1531.

Leuven UB [perdu, page de titre comme l’édition de 1530 ?]

(Mack 3.1.02.58 ; pas chez Huisman)

1531

ISOCRATES

Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece a Maximo Planude a Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, de nuo cum Graecis collata, per Erasmum.

Antverpiae, apud Michaelem Hillenium, an. M D XXXI.

Verdun Bmun

(Mack 3.1.02.59 ; Huisman 301)

 

 

LES PAYS-BAS DES HUMANISTES I a : (ca. 1480 - ca. 1575)

LES PAYS-BAS DES HUMANISTES I b : LOUVAIN, COLLÈGE TRILINGUE

(ca. 1517 - ca. 1575)

bijlage : geraadpleegde bibliotheken / bibliothèques consultées

 

 België & Nederland (Belgique et Pays-Bas)

 

 Amsterdam, Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam (UvA) :

http://www.uba.uva.nl/

 

Amsterdam, Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit (VU) :

http://www.ubvu.vu.nl/

 

Antwerpen / Anvers, Museum Plantijn-Moretus (MPM) :

http://www.museumplantinmoretus.be/

 

Antwerpen / Anvers, Stadsbibliotheek (SB) :

http://stadsbibliotheek.antwerpen.be/MIDA

 

Brussel, Koninklijke Bibliotheek / Bibliothèque royale (KB) :

http://www.kbr.be/catalogues/catalogues_nl.html

 

Gent / Gand, Universiteitsbibliotheek (UB) :

http://lib.ugent.be/catalogi.html

 

’s-Gravenhage / La Haye, Koninklijke Bibliotheek (KB) :

http://www.kb.nl

 

’s-Gravenhage / La Haye, Museum Meermanno-Westreenianum (MMW) : comme la précédente, cotes indiquées MMW

 

Groningen / Groningues, Universiteitsbibliotheek (UB) :

http://www.rug.nl/bibliotheek/index

 

Leeuwarden, Provinciale Bibliotheek (Bprov) :

http://www.fbg.nl/21524

 

Leiden / Leyde, Universiteitsbibliotheek (UB) :

http://ub.leidenuniv.nl/

 

Leuven / Louvain, Universiteitsbibliotheek (UB) :

http://bib.kuleuven.be/

 

Liège / Luik, Bibliothèque du Séminaire épiscopal (Bsem) : http://users.skynet.be/sky98386/index.htm (courriel : bibliosem.skynet.be)

 

Maastricht, Stadsbibliotheek (SB) :

http://www.centreceramique.nl/

 

Mons-Hainaut / Bergen-Henegouwen, Bibliothèque de l’Université (BU) :

http://w3.umh.ac.be/Bibli/bc.htm

 

Sint-Truiden / Saint-Trond, Stadsarchief (SA) :

http://www.erfgoedcelsinttruiden.be/product.php?catid=66⟨=NL&prodid=137

 

Utrecht, Universiteitsbibliotheek (UB) :

http://www.library.uu.nl/182main.html

 

Česká (Tchéquie)

 

Brno (anc. Brünn), Moravská zemská knihovna (Moravian Library, Mährische Landesbibliothek) (MZK) :

http://www.mzk.cz/

 

 

 

Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana (Bvat) : http://bav.vatican.va/it/v_home_bav/home_bav.shtml

 

Deutschland (Allemagne)

 

 KVK - Karlsruher Virtueller Katalog (catalogue intégrale) :

http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/kvk.html

 

Aachen / Aix-la-Chapelle, Öffentliche Bibliothek der Stadt (SB) :

http://www.aachen.de/de/stadt_buerger/bildung/oeffentliche_bibliothek/

 

Bonn, Universitäts- und Landesbibliothek (ULB) :

http://www.ulb.uni-bonn.de/

 

Coburg, Landesbibliothek (LB) :

http://www.landesbibliothek-coburg.de/

 

Dortmund, Stadt- und Landesbibliothek (SLB) :

http://www.bibliothek.dortmund.de/bibliothek/project/assets/template0.jsp?bibcontent=bibhom&iid=startseite&smi=1.0

 

Eichstätt-Ingolstadt, Universitätsbibliothek (UB) :

http://www.ku-eichstaett.de/Bibliothek.de

 

Göttingen, Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek (SUB) :

http://www.sub.uni-goettingen.de/

 

Halle-Wittenberg, Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt (ULB) :

http://www.bibliothek.uni-halle.de/

 

Jena, Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek (ULB) :

http://www.thulb.uni-jena.de/

 

Köln / Cologne, Universitäts- und Stadtbibliothek (USB) :

http://www.ub.uni-koeln.de/

 

Konstanz, Heinrich Suso-Gymnasium (HSgym) :

http://www.suso.schulen.konstanz.de/

 

Mainz / Mayence, Universitätsbibliothek (UB) :

http://www.ub.uni-mainz.de/

 

München / Munich, Bayerische Staats Bibliothek (BSB) :

http://www.bsb-muenchen.de/

 

Münster, Universitäts- und Landesbibliothek (ULB) :

http://www.ulb.uni-muenster.de/

 

Nürnberg, Stadtbibliothek (SB) :

http://www.stadtbibliothek.nuernberg.de/

 

Offenburg, Stadtbücherei (SB) :

http://bibliotheksdienst.zlb.de/1997/1997_05_Bestandserhaltung01.pdf

http://www3.ub.uni-freiburg.de/ (catalogue)

 

Speyer / Spire, Pfälzische Landesbibliothek (LB) :

http://www.lbz-rlp.de/cms/pfaelzische-landesbibliothek/

 

Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek (LB) :

http://www.wlb-stuttgart.de/

 

Tübingen, Universitätsbibliothek (UB) :

http://www.ub.uni-tuebingen.de/

 

Weimar, Herzogin Anna-Amalia Bibliothek (Bhaa) :

http://www.klassik-stiftung.de/einrichtungen/herzogin-anna-amalia-bibliothek/online-angebote.html

 

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek (HAB) :

http://www.hab.de/

 

España

 

Barcelona, Biblioteca de la Universitat (BU) :

http://www.bib.ub.edu/en/information-resources/

 

Madrid, Biblioteca Nacional (BN) :

http://www.bne.es/index_eng.htm

 

Salamanca / Salamanque, Biblioteca de la Universidad (BU) :

http://www.usal.es/ bgh/1024/index.htm (biblioteca general histórica)

http://brumario.usal.es/ (catalogo)

 

France

 

Lyon, Bibliothèque municipale (Bmun) :

http://www.bm-lyon.fr/ (info)

http://autonomy.bm-lyon.fr/retina/public/basic.do (catalogue)

 

Paris, Bibliothèque Nationale de France (BN) :

http://www.bnf.fr/pages/catalogues.htm

 

Paris, Bibliothèque Mazarine (Bmaz) :

http://www.bibliotheque-mazarine.fr/

 

Paris, Bibliothèque de l’Institut de France (Binst) :

http://www.bibliotheque-institutdefrance.fr/catalogues/catalogues.html

 

Poitiers, Bibliothèque universitaire (BU) :

http://www.univ-poitiers.fr/jsp/fiche_pagelibre.jsp?CODE=85534614&LANGUE=0&RH=1182242810407

 

Strasbourg, Bibliothèque nationale et universitaire (BNU) :

http://www.bnu.fr/bnu/fr

 

Tours, Bibliothèque universitaire (BU) :

http://www.univ-tours.fr/jsp/fiche_pagelibre.jsp?STNAV=&RUBNAV=&CODE=26634581&LANGUE=0&RH=1181310862621&RF=1181310862621

 

 Italia

 

 

Sistema bibliotecario (catalogue intégral)

http://www.biblio.polito.it/it/documentazione/biblioit.html

 

Firenze / Florence, Biblioteca Nazionale Centrale (BNC) :

http://www.bncf.firenze.sbn.it

 

Roma, Biblioteca Nazionale Centrale (BNC) :

http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/

 

Spoleto, Biblioteca communale "G. Carducci" (Bcom) :

http://www.zerodelta.net/biblioteche/biblioteca-giosue-carducci_spoleto.php

 

Magyarörszág (Hongrie)

 

 Budapest, Országos Széchényi Könyvtár (National Széchényi Library) (BN) :

http://www.oszk.hu/index_en.htm

 

Polska (Pologne)

 

Wrocław (anc. Breslau), Biblioteka Uniwersytecka (BU) :

http://www.bu.uni.wroc.pl/en/katalogi/index.html

 

 United Kingdom (Royaume-Uni)

 Cambridge, University Library (UL) :

http://www.lib.cam.ac.uk/

 

London / Londres, British Library (BL) :

http://www.bl.uk/catalogues/listings.html

 

Oxford, Bodleian Library (BodL) :

http://www.ouls.ox.ac.uk/bodley

 

Oxford, Christ Church Library (CCL) :

http://www.chch.ox.ac.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=29&Itemid=59

 

Oxford, Queens College Library (QCL) :

http://www.queens.ox.ac.uk/library

 

United States of America (États-Unis)

 

Princeton, N.Y., University Library (UL) :

http://catalog.princeton.edu/

 

Urbana Champain, University Library (UL) :

http://www.library.uiuc.edu/catalog/

 

Washington, D.C., Library of Congress (Lcon) :

http://catalog.loc.gov/

 

 

Oeuvres transmises

1553

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven, Heroidum Epistolae ghenaemt, bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, seer playsant om lesen. Geprint Thantwerpen, by my Hans de Laet, M D LIII. Met gratie ende privilegie. In-8°.

Amsterdam UB ; Gent UB

(BB III, p. 209-210, Vinck I.3)

(A3r :)

Der Griecken heerlijcke coragieusheyt, Ovidius’ poetelijcke philosophye, Der princessen eerlijcke amoreusheyt, Sonder dorperheyt oft vilonye, Der rhetorijckelijcker consten clergye Suldy in dit boeck vinden met vruechden. Overleset met verstande als past by tye, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

(A3v :)

Aen den eerweerdigen ende discreten heere Η. Jacob Herdtzen, ridder, borgermeester der vermaerder stadt van Antwerpen, Cornelis van Ghistele.

Omdat ick, eerweerdighe heere, (ende dat ter begeerten van Gheeraert Delien, ende noch sommighe van onsen ouders van der Goudtbloemen) rhetorijckelijck in onse Duytssche sprake Ovidius’ epistelen over te settene my zoo stoutelijck onderwonden hebbe, sommige sullen daeromme (ducht ick) my berispen, ende seggen : Quid Graculus cum Musis ?, hun laten dunckende [=waarbij zij laten merken, dat het] niet betamelijck te syne dat een slecht ongheleert clerck als ick ben, met sulcken poeet hem moeyen soude. Maer gelijck den schilders wel toeghelaten wordt, zowel den slechten als den grooten constenaers (hoewel den bestdoendere den meesten loff heeft), te beworpene oft te schilderene historien oft fabulen dewelcke van de poeten beschreven ende ghefingeert zijn, zo laet ick my οock duncken, e[dele] heere, dat eenen rhetorisien oock wel toeghelaten mach worden te stellene oft te componerene in onse Duytssche tale ’tghene dat de poeten in Latijne verclaert hebben. Aengemerct, dat sij anders niet ghescreven en hebben (al schynen ’t som fabulen) dat dat grootelijck is tot profijte van allen menschen, oft om den gheest te verlichtene, oft ’t profijt met soeticheyt ende genuechten te leerene, ghelijck Horatius seyt in Arte poetica :

Aut prodesse volunt, aut delectare poetae, Aut simul et iucunda et indonea dicere vitae.

Hetwelcke Ovidius naer mijn νerstant nieuwers betere dan hier in sijne amoreuse eρistelen achtervolcht en heeft, vol geleerder sententien, schijnende half philosophye, ons bewijsende der minnaers manieren, suchten, kermen, mistroostichheyt, verdriet en lijen, daer hem een iegelijck wel aen spiegelen ende voor wachten mach, dickwils comende tot eenen onsalighen eynde, zoo ’t bleeck aen Physllis [Phyllis], aen Dido, aen Leander, ende noch meer andere. Ten anderen moghen wij hierin oock aenmercken die eerbare ghestadige liefde van Penelope, die Ulyssem haren man (al bleef hy twintich jaren uuten lande) eerbaer ende getrouwe was ; ende de suyver liefde van Laodamea, die sy droech tot Protesilaum haren man. Hieromme, e[dele] heere, hevet my oirboerlijck ghedocht te syne dese epistelen te translateren in onse Duydtssche sprake ende rhetorijckelijck in dichte te stellene, want de menschen altoos meer gheneghen zijn om eenighe zoeticheyt dan sware oft duystere materien te lesene. Ende oock aenghesien dat ick niet dan zuvere redenen sonder beghrijp oft vilonye daerinne en bevinde. Maer al ees ’t sake dat ick somtijts een woort oft twee daerby ghesedt hebbe, meer dan het Latijn schijnt uut te sprekene, ick hope ende ick meyne nochtans dat daeromme den zin van den poeet gecorrumpeert en is, want zoude men het Duydtsch zo plat naer ’d Latijn stellen, ’t soude dickwils seer vrempt in des lesers oore luyen. Ende want Horatius ooick seyt,

Νec verbum verbo curabis reddere fidus Interpres.

Ende ten anderen hebb’ ick my oock moeten bedwinghen om den aert der rhetorijcken te volghene naer mijn beste vermoghen, zoo alle constighe gheesten dat wel bevroeden selen. Maer ick weet wel, e[dele] heere, dat dit werck te slecht is om uwer eerweerdicheyt toe te schrijvene, nochtans hebbe ick my sulckx ghepijnt ende verstout te doene, betrouwende uwer grooter gheleertheyt ende discretie dat in ’t goede te nemene ; consydererende oock dat ghy oyt de edele gulde van der Goudtbloemen hier binnen Antwerpen ghefavoriseert (als een ghetrou hootsman) ende byghestaen hebt, hopende daerduer minen ghewilligen aerbeyt in dancke te nemene ; want ick ter eeren der Goutbloemen (zo verre als ’t den lesere behaechlik valt) dit bestaen hebbe, tot wiens dienst ick my altoos οfferere. God almachtich wil mynen Heer in salicheden ende in duechden eewich gesparen.

(A6r :)

Ad lectorem

Multa licet quondam scripsit facundus Homerus Argivo Argivos qui canit ore duces. Heroum quamvis suavis Sophoclea Thaliae Tractavit tragicis tristia facta modis, Grandiloqui laudat maestos Euripidis actus Cecropidum tellus, Μelpomeneque probat, Non tamen hunc Clio damnat spernitve poetam Pelignum, Argolicos quod canit ipse viros. Nempe Erato exultat, quod dulces dulcis amores Cantavit Latio carmine Naos meus. Sic mea Teutonicum quod ludit fistula carmen, Indoctis modulis barbara verba sonans, Et quod Germano Latium exprimit ore poetam. Si scelus hoc, fasso parcite Pierides. Parcite Pierides, veniam pro laude precamur, Suavisoni [=zoetklinkend] vatis si vitiata chelis. Sed quod magna meis spumescunt aequora remis, Intrat et Ausonium quod mea cymba mare. Consului Divos, venerandum Numen adorans, Dirigat ut timidam docta Minerva ratem. Protinus adridens Tritonia [=Pallas Athene], quis vetat (inquit) Induere Argolici militis arma Ρhrygem ? Et si Romanus fuit et sit Naso legendus, Cur non Teutonicus Naso legendus erit ? Haec me dicta movent vulgari pandere lingua Sulmonensis opus, tu sine Calliope. Tu sine Calliope, quamvis non Phocidis undas Gustavi, Aeniae vel neque fontes aquas. Scilicet Heroum recito quos lusit amores, Ne fidat blandis pulchra puella viris. Saepe viri fallunt, sed raro faemina fraudat, Scripsit ut in libris Naso poeta suis [Ars amat. 3,31]. Praebuit exemplum nobis Cythereius heros, Fallax blanditias et dedit Αesonides. His igitur minitis saevas extinguere flammas Disca et ut caute vel sapienter amet. Neve pharetrati fiat nova praeda puelli, Flebilis ut Dido, tristis ut Ηypsiphyle. Sed pia Penelope caste dilexit Ulyssem, Atque suum cupide Laodamea virum. Haec virgo, haec coniux, haec et matrona pudica Perlegat ; haec casti sunt monimenta tori. Denique tunc pariter nuptae, innuptaeque puellae Nobile Nasonis nomen ad astra ferent, Et tenerae teneris clamabunt vocibus, huius Divini Vatis molliter ossa cubent.

1554

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaemt bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Geprint Thantwerpen, by my Hans de Laet, M D LIIII. Met gratie ende privilegie. In-8°.

New York, Columbia UL

(BB III, p. 210 : ‘Le liminaire renferme les mêmes pièces que celles contenues dans l’édition de 1553’ ; Vinck II.4)

1555

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaempt bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Anderwerf ghecorrigeert ende noch daer by ghestelt twee epistelen die welcke Aulus Sabinus heeft beschreven. Geprint Thantwerpen, by Hans de Laet, M D LV. Met gratie ende privilegie. In-8°.

Antwerpen SB ; Gent UB ; London BL

(BB III, p. 210 : ‘Réimpression de l’édition de 1554’ ; Vinck II.5)

1559

OVIDIUS Der Griecscher princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaempt bescreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Anderwerf ghecorrigiert ende noch daer by ghestelt twee epistelen die welcke Aulus Sabinus heeft beschreven.

Der Griecken heerlicke coragieusheit, Ovidius poetelicke philosophye, Der Princerssen eerlicke amoreusheit Sonder dorperheit oft vilonye, Der rhetorijckelicker consten clergye Suldy in dit bouc vinden met vruechden. Overleset met verstande alst past by tye, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

Te Ghendt, by Gheeraerdt van Salenson, op d’hooch poort, naerst der munte, inden Bybel, anno 1559.

Gent UB

(BB III, p. 211 ; Vinck II.6)

1559

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende ionckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgheset, seer playsant om lesen. Anderwerf noch duer den selven translateur ghecorrigeert ende noch XII nieuwe responsive Epistelen, daer op ghemaeckt ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt. Gheprint Thantwerpen, inde Rape, by Hans de Laet, M D LIX. Met gratie ende privilegie.

[noot : twee privileges, respectievelijk gedateerd op Brussel, 21 april 1559 (De la Torre) en op Brussel, 13 april 1559 (P. de Lens)]

Amsterdam UB ; Antwerpen MPM ; Gent UB ; Den Haag KB 1705 E 13* ; München BSB ; Paris BN ; Wolfenbüttel HAB

(BB III, p. 210-211 ; BT II, p. 147, Vinck II.7)

(A2r :)

Der Griecken heerlijcke coragieusheyt, Ovidius’ poetelijcke philosophye, Der princerssen eerlijcke amoreusheyt Sonder dorperheyt oft vilonije, Der rethorijckelijcker consten clergije Suldy in dit boeck vinden met vruechden. Overleset met verstande alst past by tije, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

(A3v :)

Den voorsichtighen h[eer] Nicolaes Rokox, riddere en burghemeestere der stadt van Antwerpen, Cornelis van Gistele reverentelijck gunt ende wenst peys ende vrede. Want, eer[waerde] heere, heer Niclaes Rokox, uwer Eer[waerdichey]t ghelieft heeft wyt een goet jonstich herte my, uwen simpelen dienaer, weldaet ende behulpicheyt te doene sonder daertoe met eenighe voorgaende weldaden oft diensten verweckt zijnde. So hebbe ick my dicwils versint hoe ende in wat manieren dat ic dancbaer soude cunnen gewesen, hebbende voor oogen ende overdenckende, dat onder de redelicke creaturen niet en is verworpender noch leelicker dan besmet te zijne metter note van ondanckbaerheyt, gelijck tselfste den ethniken ende heydenssche luijden wyter naturen kennelick is geweest, also men wyt hen schrijven merckelicken can bevinden. Ende onder ander so is my voor oogen gecommen tseggen van Ausonius als hy seeght : ‘Ingrato homine terra nil peius creat.’[noot] Jae, die van Perssen leestmen datze de ondancbaerheyt sulcx hebben gehaet, dat geheel Perssen duer was met publicken edicte gecaveert datmen den ondanckbaren persoonen wettelicken van ondancbaerheyt verwonnen zijnde, capitalicken ende int lijf castijen soude. Omme dan te ontgaene de smette van ondancbaerheyt, so ist dat ick onder protectie van uwer eer[waerdighey]t laete in drucke wytgaen XII responsijfve brieven, by my in dichte ghestelt ende eertijts noyt ghemaeckt noch gheschreven zijnde, corresponderende οp zekere ander brieven, Heroidum van Ovidio, int Latine beschreven, eenighen tijt geleden by my in dichte ghestelt, uwer eer[waerdighey]t biddende dat ghijze voor een gratuiteyt ende teeken van dancbaerheyt wilt aenveerden, overdenckende der Griecken hemistichium : Êár ìéêñïsò ÷áñrò ìåãÜëç, hoc est : ‘Est et in parvis gratia magna rebus’. [noot : in de marge : Luc. 21]. Ende dat niemanden en behoort qualicken afgenomen te wordene, als hy uut een goet herte doet dat hy can ende na zijn vermuegen volgende tgene des hem God gegunt heeft, ghelijck Cicero, een heyden menssche, tselfste ons in Officiis betuygt [noot] ende Christus ons leert int exemple van het arme weeuken, haer betuygende dat zij met heure cleyne ghifte meer deught gedaen hadde dan de rijcke Phariseen met hen hovaerdige ghiften. Nietmin hoe cleyne dat dese mijne dancbaerheyt in haer selven metter waerheyt can gezijn, so salze gratieuser wesen inghevalle dat uwer l[ieven] de selve wilt estimeren uut der goeder jonsticheyt van mijnder herten, dwelck anders niet en begeert, dan uwer eer[waerde]n onderdanicheyt met eerlijcke dancbaerheyt te bethoonen. Hopende oock boven al dat desen mijnen aerbeyt den goeden luyden te aenghenamer sal wesen, als zij int beghinsel vanden zelven selen bevinden dat dese tweelf responsijven onder uwen name ende protectie die liefghetal is worden uutgegeven. Ende ic meyne datse den gheleerden luyden te meer selen behagen uut desen aenzien ende respecte, datze getrocken ende ghemaeckt zijn uut diverssche oude poetrien conformelicken metten zelven ouden inventien dienende onder tdexele van gefingeerde dinghen tot onderwijs vanden gemeynen man, die uut den innehouden vanden voorseyde epistelen ende responsijven hen mogen houden voor gewaerschouwet omme te schouwen so vele alst in hen is de vierige strale van Venus, de welcke menigen rustigen ende edelen man ghebrocht heeft in verdriete, ghelijc tselfste is blijckende als in eenen spiegele uut den innehouden van den hier naervolghende epistelen metten responsijven. Anders op dit pat [pas ?] noch langere en wille ick uwer eer[waerde]n met lange schrijven niet verhouden vanzijne affairen ende administratie van den regimente deser stadt, dan dat ick uut innicheyt mijnder herten bidde God almachtich dat hy, tot welvaert vander stadt van Antwerpen, uwer eer[waerde]n wilt bewaren in goede gesontheyt ende voorspoet van uwe edele couraige, mijnen persoon ende simpele vermogen onderworpende tot alle diensten ende ghehoorsaemheyt vande selver uwer eer[waerdichey]t. Datum Tantwerpen, οpten ΙΧ dach van Meye, 1559.

[A6v : ‘Ad lectorem. Multa licet quondam etc.’, als in de d. 1553]

(A8r :)

Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi

Gallia nunc iactet celebrem ventosa Marotum, Petrarcham tollat Itala, terra suum, Denique Sulmo [noot] vehat Latium licet usque poetam, Non minus exultas, Belgica terra, tuo Teutonicis quem nunc modulis Cornelius aedit Ghystelius, renovans Naso poema tuum. Non ita formosam Venerem depinxit Apelles, Quam numeros numeris reddidit ipse suis. Quare age qui curis animum laxare severis Expetis, hic ferias Musa iocosa refert.

(V3r :)

Totten leser

Neempt danckelijck, leser eerbaer, dit jonstich werck, Gestelt ter eeren Tgoudtbloemken groeyende, Van een slecht rhetorisien en onconstich clerck, Die uut liefden hem hier toe was spoeyende. Maer ghy, Zoyle, [noot] die conste zijt verfoeyende En wiens aderen sietmen duer nijt crimpen saen : Hebbick yet gefaelgeert, zijt u mijns niet moeyende, Maer verbetert vry en laet u schimpen staen.

Ghevisiteert ende geapprobeert by den gheleerden heere Jan Gooswinii, licenciaet inder godtheyt, vander K. M. daer toe geadmitteert, prochiaen van S. Jacobs kercke Thantwerpen.

1564

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, seer playsant om lesen. Anderwerf noch duer den selven translateur ghecorrigeert ende noch .XII. nieuwe responsive Epistelen, daer op ghemaeckt, ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt. Gheprint Thantwerpen, in de Rape, by Hans de Laet, M D LXIIII. Met gratie ende privilegie. Kol : Geprint Tantwerpen, voer Jan de Laet, by Gillis van Diest, int Jaer ons Heeren M D LXIIII den .XI. Meerte. In-8°.

Antwerpen SB ; Brussel KB ; Freiburg UB ; Gent UB

(BB III, p. 211 : ’réimpression exacte de l’édition de 1559’ ; BT II, p. 147 ; Vinck II.8)

1570

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven deur den vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne. Ende nu eerst in Duytsche deur Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, ende noch .XII. nieuwe responsive Epistelen daer op ghemaeckt, ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt.

Noch anderwerf ghecorrigeert ende noch twee nieuwe Epistelen hier aenghemaeckt deur den selven, Cornelis van Ghistele, te wetene Helena schrijft tot Menelaus ende Menelaus schrijft heur daerop antwoorde. Gheprint Thantwerpen, in Onse Lieve Vrouwen strate, in de Gulden Roose, by Ameet Tavernier, anno M D LXX. Met privilegie. Kol. : Gheprint Thantwerpen in Onse Lieve Vrouwen strate inde Gulden Roose by Ameet Tevernier. Anno M D LXX. Met privilegie. In-16°.

Antwerpen MPM ; Groningen UB ; London BL

(BB III, p. 211 : ’réimpression de l’édition d’Anvers 1559’ ; BT II, p. 147 ; Vinck II.9)

1580-1581

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans :)

Dboek der amoreusheyt, inhoudende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyespraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere zeer ghenoechelijck voor den swaermoedighen minnaer. Gheprint tAntwerpen, op die Lombaerde veste, inden Gulden Pellicaen, by Guillaem van Parijs, anno M D LXXX. In-8°.

Leiden UB

(Vinck II.14)

1589

OVIDIUS Der Griecxscher princerssen ende jonckvrouwen clachtighe seyndtbrieven, Heroidum Epistolae ghenaemt, beschreven deur den vermaerden poëet Ovidius Naso in Latijne.

Ende nu in Duytsche deur Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc oversedt ende noch XII nieuwe responsive Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorgenoemde Ovidius Epistelen ghemengt.

Ende anderwe[r]f gecorrigeert ende noch twee nieuwe Epistelen hier aen ghemaect, deur den selven Cornelis van Ghistele, te wetene : Helena schrijft tot Menelaus ende Menelaus schrijft heur daer op antwoorde. Tantwerpen, by de weduwe van Guilliaem van Parijs, op de Lombaerde veste, inden Gulden Pellicaen, anno 1589. In-8°.

Den Haag KB 1705 E 15*

(BB III, p. 211-212 ; Vinck II.10)

(Liminaires comme dans l’édition de 1559. A2r : ’Der Griecken heerlijcke coragieusheyt’ etc. ; A2v : ’Den voorsichtighen heer Nicolaes Rokox’ etc. ; A4r : ’Ad lectorem. Multa licet quondam’ etc. ; A5r : ’Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi.’ ; P8v : ’Totten leser. Neemt danckelijck, leser eerbaer’ etc.) [privilege, gedateerd op Brussel, 21 april 1559 en 13 april 1559]

(P8v :)

Nihil habet s[anctae] Romanae ecclesiae fidi contrarium aut reipublicae offensivum. Quod attestor Sebastianus Baer Delphius, insignis colle[gii] ecclesiae S[anctae] Mariae Antwerpiensis plebanus et canonicus.

1591

OVIDIUS Heroides (16 - 19)

(dans :)

Nieu Amstelredams lied-boeck vol amoreuse nieujaren, Meyliederen, tafellieden ende veelderhaude vrolijcke ghesangen. Nu op nieu vermeerdert. [Amsterdam] By Barendt Adriensz., inde Warmoestraet, int Gulden Schrijff-boeck, anno 1591. In-8°.

Gent UB

(Vinck II.19)

s.d. [ca. 1600 ?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans :)

Dboek der Amoreusheyt, inhoudende diveersche minnebrieven, refereynen, baladen, meispraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere seer genuechlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Anthoni de Ballo, inden Gulden Sampson. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Brussel KB

(BT I, p. 27 ; Vinck II.15)

s.d. [ca. 1600 ?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans :)

D’boek der Amoreusheyt, inhoudende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere. Seer genuechlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Pauwels Stroobant, inde Cammerstrate, inden Witten Hasewindt. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Brussel KB

(BT I, p. 27 ; Vinck II.16)

s.d. [ca. 1600 ?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans :)

D’boeck der Amoreusheyt, inhoudende diveersche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere, seer genochelijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Hieronymus Verdussen, inde X Gheboden. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Den Haag KB 1703 E 46*

(Vinck II.17)

[sans liminaires]

1600

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende jonckvrouwen klachtighe zeyndt-brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poeet Ovidius Naso. Overgheset in Duytsche rethorijcke door Cornelis van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii Brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met II nieuwe Epistelen door den zelven van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, aende merct, inde Fame, anno 1600. In-8°.

Rotterdam GB

(Vinck II.11)

1605

OVIDIUS Heroides

(dans :)

Princesse Lietboec : Dat is der jonckvrouwen clachtighe sentbrieven (Heroidum Epistolae ghenaemt) int Latijn beschreven door Ovidius Naso ende by een lieffhebber der Accoleye sangswijse (elck met zijn stemme) in dichte ghemaeckt. Noch zijn hier byghevoecht verscheyden amoureuse liedekens, midtsgaders een nieu amoreus lietboec (te voren niet gedruct geweest) van verscheyden redenrijckers in dicht gestelt. Tot Amstelredam, ghedruckt by Hendrick Barentsz., woonende inde Warmoesstraet, int Vergulde Schrijffboeck, anno 1605. In-8°.

Den Haag KB 5 E 1*

(Vinck II.20.a.)

(A1v :)

Voorreden

Vyftich nieuwe liedekens, amoureuse ghelieven, Van een speelcorenken ghecomponeert, Op der Grieckscher princessen, haer klachtighe brieven. Hoe sy deur Venus’ strale zijn ghetormenteert, Haer pyne, verdriet, wort hier ghenarreert. Hier blyschap ende vreucht vol amoureusheydt, Hier vryers bedroch die haer hebben onteert, Hare schalcke listen en oock haer heusheydt, Hier ghestadighe liefde, oock haer vercoelde minnen, Tinnerlijcke wesen van die liefde en haer preusheydt, Sult ghy in dese navolghende liedekens vinnen.

1605

OVIDIUS Heroides

(dans :)

Eerste nieu amoureus liedt-boeck, inhoudende verscheyden nieuwe amoureuse liedekens die noyt te voren in druck zijn gheweest, elck met zijn stemme ofte voyse daer by. t’Amstelredam, ghedruckt by Hendrick Barentsz., woonende inde Warmoesstraat, int Vergulde Schrijffboeck, anno 1605.

Leiden UB (samen met een tweede Amoreus liedboek)

(Vinck II.20.b.)

1607

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende joncvrouwen klachtighe zeynt brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poëet Ovidius Naso. Overghezet in Duytsche rethorijcke door Cornelius van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met twee nieuwe Epistelen door den zelven Van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, inde Fame aende merct, anno 1607. In-8°.

Gent UB ; Den Haag KB 765 K 39* ; Paris BN

(BB III, p. 212 : ‘réimpression, avec quelques changements peu importants, de l’édition de 1559’ ; Vinck II.12)

(A1v : ‘Der Griecken heerlijcke couragieusheyt, etc.’ ; A2r : ‘Den voorsichtigen heer Nicolaes Rokox ’ (anno 1559) ; A3r : ‘Ad lectorem. Multa licet etc.’ ; A3v : ‘Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi’.)

1615

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende jonckvrouwen klachtighe zeynt brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poeet Ovidius Naso. Overghezet in Duytsche rethorijcke door Cornelis van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met twee nieuwe Epistelen door den zelven van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, inde Fame, aende merct, anno 1615. In-8°.

Amsterdam KNAW ; Haarlem SB ; London BL ; Rotterdam GB

(BB III, p. 212 : ’réimpression de l’édition de Rotterdam 1607’ ; Vinck II.13)

1656

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans :)

D’boeck der Amoureusheydt. In houdende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere. Seer ghenuchlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Martinus Verhulst, op den hoeck vande oude coremerckt, inde Croon, M D C LVI. In-8°.

Amsterdam UB ; Antwerpen MPM ; Brussel KB ; Gent UB ; Den Haag KB 843 B 33* ; Haarlem SB

(Vinck II.18)

(sans liminaires ; p. 142 : ‘Approbatio. Hic libellus sine offensione Catholicae religionis recudi poterit. P.C.C.A.’)

1554

VERGILIUS Deerste viere boecken van Eneas ende Dido genaemt Aeneidos , bescreven in Latijn door den alder geleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerste in onser Duytscher tale door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. Gheprint Thantwerpen, int Landt van Artoys, by Hans van Liesvelt. Met gratie en privilegie der K. M., anno 1554, mensis Aprilis. In-8°.

Amsterdam KNAW G 301

(BB III, p. 207 : ‘préface, vie de Virgile, dédicace en vers latins à Gérard Delius ou Delien, marchand à Anvers’ ; Vinck II.21)

1556

VERGILIUS (Aen. I-VI) Deerste sesse boecken van Aeneas ghenaemt Aeneidos, bescreven in Latijn door den alder geleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerste in onser Duytscher tale door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. Gheprint Tantwerpen, inden Schilt van Artoys, by die weduwe van Jacob van Liesvelt. Met gratie en previlegie der K. M., anno M D LVI. In-8°.

Amsterdam UB ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB ; Doornik/Tournai Bmun [perdu dans la guerre] ; Gent UB ; Leiden UB ; Leuven UB

(BB III, p. 207 ; BT I, p. 384 ; Vinck II.22)

(π3ν :)

De translateur.

Van een Antwerpsch Goubloemken uut jonsten reyn neemt dit in dancke, verstandighe sinnen, Al is ’t gestelt slechtelijck na der consten, ’t reyn Liefde heeft al sulcx doen beghinnen, Soodat hem (so ghi muecht hier bekinnen) Niet en heeft verdroten arbeyt oft pijne. Ghi, Zoilus, ghebroetsele, slachtende den spinnen, Arch van gronde, vol van fenijne, Waer u onverstandich blameren ten fijne U sulcken arbeyt ooc, ghy sou ’t haten, saen U onwetent voortstel tot elcen termijne en u schimpich berispen wel laten staen.

(π4r :)

Totten lesere

Want nu ter tijt een hinderlijcke ende leelijcke beeste in vele landen woelende is, heetende onverstandich begrijp, soodat menich constich gheest daerduere hem ontsiet ende grouwelt yet in onser Duytscher talen over te settene, want ’t ghebuert dagelijcx deghene die d’alderminste verstant oft kennisse van eenighe materien hebben, dat die meer sijn tot berispen, schimpen oft lachteren gheneghen dan de verstandighe oft gheleerde die met goeden redenen wet [wel ?] te paeyen sijn. Daerom, beminde leser, sal ick u een weynich verhalen het begrijp in ’t corte van desen boecken duer den aldergheleersten ende vermaersten poeet in ’t Latijn bescreven ende nu eerst in onser Duytscher spraken overgesedt. Maer ten eersten weet, al is ’t sake dat Vergilius een heydens meester was, dat daerom sijn schriften niet onduechdelijck oft te verachten en sijn ; want alle heydensche philosophen ende poeten, al en hebben si gheen kennisse van Christo ghehadt, nochtans haer groote wijsheyt ende verstant hebben si wel laten blijcken, alsoo wy duer haer goede ende gheleerde sententien daghelijcx noch bevroeden mueghen. Want hoe connen wy duechdelijcker ende godlijcker sententie lesen dan dat woort Nosce te ipsum, dat is te segghen : ’Kent uselven’, ’dwelck woort hier voormaels die philosophen den menschen voor een leere gaven, ende al is dit woort uut den heydenen ghesproten, ’t is nochtans een christelijcke sententie alle kerstenmenschen orboorlijck en van noode sulcks te bevroeyene. Ten anderen alle poeten oock een duechtsamighe leere schrijven : Medium tenuere beati. Dat is te segghene : die duechdelijck leven wilt, sal alle dinghen by maten handelen en tracteren. Hieromme duncken si my onverstandich te sijne, die der poeten schriften misprijsen ende seere verachten, aenghesien dat si niet en beschrijven dat der wijsheyt oft der duecht contrarie is, maer met sulcke gheleerde sententien ende redenenen haer schriften alomme verschoonen ende verschieren. Ende al is ’t sake dat si haer ceremonien van hare goden ende godinnen daerinne verhalen, daerduere en derf nyemant gheschandaliseert worden. Want wy wel weten dat si doentertijt van Christo gheen kennisse en hadden, nochtans bevinden wi dat alle duechdelijcke manieren duer haer gheleert worden, prijsende ’t goet ende straffende het quaet, ghelijck gulsicheyt, ghiericheyt, oncuysheyt ende soodanighe gebreken die een kerstenmensche schuldich is te hatene. Daerom, beminde leser, leest dit boecxken met verstande, u niet stootende aen der heydenen ceremonien ; ghi en sulter niet dan duecht ende wijsheyt in bevinden. In ’t eerste boeck wordt ons gheleert hoe dat een oprecht mensche die God is vreesende, al is ’t dat hy somtijts wat teghenspoets lijden moet, dat God hem nymmermeer verlaten en sal, ende ghi sult hierinne oock mercken die groote goedertierenheyt, patientie ende sorchvuldicheyt van Aeneas, welcke gaven eenen prince seere verchieren ende seer orboorlijck sijn. In ’t tweede boeck muechd’y oock aenmercken dat de gramschap Gods altoos de oorsake is dat men rijcken oft steden siet declineren. In ’t derde boeck suld’y bevinden wonderlijcke aventueren ende perijckelen der zee ende dat men, ’tsy in voorspoet of tegenspoet, God altoos moet dancken ende loven, alsoo Aeneas ghewoonlijck was van doene. In ’t vierde muechd’y mercken aen Dido, hoe crachtich dat den hittighen brandt der rasender liefden is ons een exempel dat eenyeghelijc, hoe machtich, hoe wijs oft verstandich, hem daer wel af behoort te wachtene. Ten anderen bevinden wy noch hierinne de groote ghehoorsaemheyt van Aeneas, die God altoos boven den mensche onderdanich was. In den vijfden boeck worden verhaelt tot eender memorien al sulcke spelen als die Romeynen jaerlijcx onderhielden, dewelcke van den Trojanen eerst gheoordineert waren om op ghewoonlijcke feestdaghen te onderhouwen omdat elck jonck man hem daerinne oeffenen en exerceren soude en niet hem wennen tot eenich ander wellustich en onbehoorlijck solaes, ’dwelck dicwils den mensche in groot verdriet brengt. In den sesten boeck heeft hy een uutnemende groote scientie gebruyct daer alle gheleerde haer af verwonderen. Want al is ’t sake dat hy een heydensch poeet was, nochtans laet hy hierinne een christelijck verstant en een groote onsprekelijcke wijsheyt blijcken, schijnende duer eenen godlijcken gheest te sprekene. Beschrijvende hoe die menschen hiernamaels om de boosheyt en sware sonden ghepijnicht worden. Ende dat den wech ter hellen goet om gheraken is, ruym en breet sijnde (soo de Evangelie oock verclaert), maer den wech na den hemel is stranghe en luttel menschen hem wandelen, ’dwelck hy constich fingeert schijnende maer eenen droom te sijne, so hy selve in ’t leste bekent, ende een versierde fabele. Ende want menich mensche anders niet en weet dan dat Vergilius deghene was daerover lange jaren buesel boecxkens afgheprint sijn, te wetene van Vergilius die in de mande hinck d’welc een toovenaer binnen Roomen was, maer niet Vergilius Maro de poeet [noot]. Daerom sal ick u een weynich verhalen van sijn leven en manieren, soveel gheleerde van hem in diveersche boecken bescreven hebben.

(π5ν :)

Het leven van Vergilius Maro.

Vergilius Maro was van cleynder afcoemsten, geboren in een dorp gheheeten Andes, niet verre gheleghen van Mantua. Ende wi lesen, als sijn moeder hem gebaert hadde, droomde haer dat si voortghebracht hadde een laurierrancke. Ende so saen als die in d’eerde ghesedt was, sach men daeraf terstont eenen boom rijpen en groeyen, gheladen met diveersche appelen ende bloemen. Noch vindt men bescreven dat men in sijn gheboorte hem noyt en hoorde schreyen, maer al vriendelijck en lieflijck siende hy ter werelt quam, ’dwelck men seyt dat een teeken was van edelder complexen. Hi woonde binnen Cremona totdat hi seventhien jaren out was en vandaer reysde hy nae Melanen ende niet langhe daerna track hy na Napels, daer hi neerstelijck studeerde in ’t Griecx ende in Latijne. Ten lesten begaf hi hem oock tot der consten der medecijnen ende astronomien, daer hy oock een gheleert ende expeert meester in wert. Hy was lanc van persoone, bruyn van coluere ende hadde een simpel slecht aensicht ende een onbequaem sprake, dat hy meer (soo Milesius schrijft)een boer gheleeck dan eenen gheleerden man. Doen hi XLII jaren out was, wert hy van sinnen om in philosophie voortaen te studeren en track nae Asien in Griecken, maer doen hy Athenen nakende was, de keyser Augustus, comende van Oosten hem in ’t ghemoete, heeft hem wederom nae Roomen gheleyt. Ende doen hy in de stadt van Magera quam, gheleghen niet verre van Athenen, daer creech hy een sware sieckte, welcke sieckte daghelijcx duer het veel reysens te schepe altoos meer ende meer argerde. Ende quam ten lesten in een stadt ghenaemt Brundusium, gheleghen in Calabren, daer hi ghestorven is. Maer de keyser Augustus beval dat men sijn lichaem brenghen soude tot Napels, daer hy eerlijck ontfanghen wert. Wy lesen in sommighe boecken dat hy duer sijn gheleertheyt van heeren en vorsten soο bemint was, dat hy duer de groote ghiften en gaven die hem daghelijckx gheschoncken worden ende door sijn conste der medecijnen achterliet, na sijn doot ende sijn goet gheextimeert was, IIC duysent ende vijftich duysent ducaten. Maer al hadde die keyser hem verleent ghejont dat alle verbuerde goeden van eenighe malefacteurs of ballinghen tot Vergilius’ tafel comen souden, nochtans was hy soo rechtveerdich van conditien, al was hy een heydens mensch, dat hi al sulcken goeden niet en begeerde, wel wetende dat hy sulcks niet rechtveerdelijck en mocht besitten. Mer men vint er heden onder die kerstenen luttel (God betert) van sulcker conditien die sulcken goeden haer gheoffereert sijnde met de voete stooten souden, maer het dunct den menighen al gheen quaet goet wesen dan daer si niet aen gheraken en connen ende al na huer trecken, ’tsy duechdelijck of onduechdelijck. Aldus, verstandighe leser, wilt dese ses boecken van den gheleerden wijsen en rijcken poete met verstande overlesen ende en sijt der spinnen niet slachtende, dewelcke haer fenijn suycht uut een bloemken daer een bye haer honich uut rapende is. Ende wi hopen eer lancheyt van tijden de andere ses die noch resterende sijn in onser Duytscher talen te brenghene.

(π7r :)

Discreto ac ornato viro Delio, inclitae civitatis Antverpiae mercatori Corn[elius] Gist[ele] s[alutem] d[icit] p[lurimam].

Qum mihi sollicito, volventi pectore, cui nam Haec nova patrono scripta tuenda darem, Ante omnes virtus tua visa est tale mereri, Qui colis Aonidum Pieridumque choros, Qui magna vitae ac morum probitate choruscas. Vir, gravis ingenio, dexteritate, fide, Adde, quod es studiis et fautor et author honestis, Ausonidos linguae nec tibi desit honor. Non deerunt, novitas quos haec invisa movebit, Grandia, quod vili pectine, facta cano. Et quod barbaricis Heroica carmina plectris Fontibus e Latiis Teutona musa sonat. Dixerit, haec aliquis cuius fortasse Camaena ? Teutonici novitas carminis unde venit ? Scilicet, Andini quod conor scripta Maronis Vertere Germano (dogmata sancta) stilo, Ardua res, fateor, magni res plena laboris ! Ausus quam nemo nos prior ante fuit, Sed quia dura fuit, vertendi tanta facultas, Praesertim verbis singula verba dare, Ut mihi Pierides, recolunt qui culmina montis Parnassi, faveant (turba novena) precor. Cinguntur viridi licet haud mea tempora lauro Vel mea Castalius non rigat ora liquor. Maxima Pegasidum, docti concede Maronis Tangere blandisonae consona fila lyrae, Denique Mantoi plectro modulantis eburno Da veniam fasso, si laniata chelis. Ad te nunc iterum redeo, clarissime fautor, Accipias grata munera nostra manu. Accipe doctiloqui preclara poemata vatis, Que tibi Teutonico carmine versa damus. Inter eos vates, quos docta Ausonia multos Protulit, hic cunctis anteferendus erit. Cuius honos, nomen, semper laudesque manebunt Parrhasis aethereum dum colet Ursa polum. Funera qui miserae Latiis cebravit Elisae Versibus et Danaum Pergama capta dolis Claraque, Romuleae memorans primordia gentis, Ardua qui Phrygium tollit ad astra ducem, Qui varios, fato, casus durosque labores Sustulit, horrendo bellaque Μarte gerens. Ut iam Teutonicus miles Martisque satelles Perlegat, egregii tot monimenta ducis. Accipiat vatem Germana voce loquentem Mantoum et placido, quum vacat, ore legat. Tuque, tua defende meos virtute labores, Teutonicum quamvis nostra Thalia sonat. Qui tibi si possint, ut spes est magna, placere, Venit ad optatos nostra carina sinus. Vive, vale, fautor longa dignissime vita, Extendat Lachesis sic tua fila precor, Ut superare queas grandaevi Nestoris annos, Dentque tibi laetos fata benigna dies ; Fregerit postquam tua vitae stamina Clotho, Spiritus ad campos transmigret Elisios.

(Χ4v :)

De tra[ns]lateur

G hy, Pierides’ scholieren, die conste useren, H ier hebd’y de bloeme van alle poeten. Ι sser yet ghemist, oft heb ic mi in ’t translateren S lechtelijck en qualijcken ghequeten, Τ oont Momus’ aert niet [noot], laet onverweten Ε en vierich rethorisiens werck doch ; L iefde heeft haer sulcx dorren vermeten E n daertoe verwect eenen simpelen clerck noch.

1556

VERGILIUS (Aen. VII-XII) Die leste sesse boecken van Aeneas ghenaemt int Latijne Aeneidos, nu eerst in onser Duytscher talen overghesedt. Gheprent Tantwerpen, op die Camerpoort brugghe, inden Schilt van Artoys, by die weduwe van Jacob van Liesvelt. Met concklijcke gratie ende privilegie, anno M D LVI. In-8°.

Amsterdam KNAW ; Antwerpen MPM, SB (2 ex.) ; Doornik/Tournai Bmun [perdu dans la guerre] ; Gent, coll. priv. ; Leiden UB

(BB III, p. 208 ; Vinck II.23)

[après 1562 - avant 1571]

VERGILIUS (Aen. I-VI) Deerste sesse boecken van Aeneas ghenaemt Aeneidos, bescreven in Latijn door den alder gh[e]leersten ende vermaersten poeet Vergilius [Ma]ro. Nu eerste in onser Duytscher talen d[oor] Cornelis van Ghistele retorij[ckelijck] overgeset, plaisant ende [weerdich] om lesen. [Antwerpen, [weduwe ?] Hans van Liesvelt, après 1562 - avant 1571] In-8°.

(page de titre très endommagée, v. Vinck II.24)

1583

VERGILIUS Die twaelf boecken van Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den aldergeleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerst in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. T’Hantwerpen, by Niclaes Soolmans, op Onse Vrouwen Kerchof, byde lijnwaet-merct, inden Gulden Leeu, an. M D LXXXIII. In-8°.

Amsterdam UB ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB ; Gent UB ; Den Haag KB ; Leiden UB ; London BL ; Maastricht SB 8 C 58* ; Münster UB ; Princeton UL

(BB III, p. 208-209 ; BT I, p. 384 ; Vinck II.25)

(liminaires identiques à l’éd. de 1556, même peut-être à celle de 1554)

1589

VERGILIUS De twaelf boecken Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den gheleerden ende vermaerden poët Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. T’Antwerpen, by Jan van Waesberghe, inde Kamerstrate, inden Schilt van Vlaendren, 1589. In-8°.

Amsterdam UB ; Antwerpen SB ; Brussel KB ; Den Haag KB 1705 E 28* ; Leiden UB ; Leuven UB ; Paris BN ; Rotterdam GB

(BB III, p. 209 ; BT I, p. 384 ; Vinck II.26)

(liminaires identiques à l’éd. 1556, même peut-être à celle de 1554)

1599

VERGILIUS De twaelf boecken van Aeneas ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den geleerden ende vermaerden poet Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele retorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, in de Fame, aen de merct, M D CXIX. In-8°.

Gent UB ; London BL ; Rotterdam GB

(BB III, p. 209 : ‘l’édition est la même que celle d’Anvers, J. van Waesb. 1589’ ; Vinck II.27)

1609

VERGILIUS De twaelf boecken Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den gheleerden ende vermaerden poëte Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, in de Fame, aen de merct, anno 1609. In-8°.

Amsterdam UB ; Antwerpen SB ; Gent UB ; Den Haag KB 233 L 8* ; Groningen UB ; Leiden UB ; Leuven UB (UCL) ; London BL ; Liège BU, Rotterdam GB ; Wien ONB

(BB III, p. 209 ; Vinck II.28)

(liminaires identiques à l’éd. de 1556, même peut-être à celle de 1554)

1555

TERENTIUS Andria, de eerste Comedie van de sesse welcke P. Terentius Afer die vermaerde ende gheleerde Poeet int Latine bescreven heeft, nu eerst in onser Duytscher talen rethorikelijck over ghestelt, seer playsant om lesen.

Eerbaerheyt, wijsheyt, die laudabele is, Goede leeringhe die profitabele is, Suyver amoreusheyt die amiabele is, En groote schalckheyt die onabele is. Hoe de knapen haer meesters uut strijcken, Heeft Terentius hier in Andria laten blijcken.

Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerden veste, by mi Symon Cock. Met privilegie van vier jaren. Kol. (G4r) : Gheprent Thantwerpen op die Lombaerden veste. Teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons heeren M CCCCC ende LV, den xxviii. April.

Antwerpen SB ; Brussel KB ; Groningen UB ; Paris BN

(BB III, p. 214 ; BT I, p. 365 ; Vinck II.43)

(A2r : ‘De translateur’ (acrostichon ‘GHISTELE’), daaronder ‘Tot den studiosen jongher’, daaronder ‘Totten leser’ ; A2v : ‘Het leven van den poete Terentius’ ; A3r : ‘Het onderscheyt’ etc.)

1555

TERENTIUS Terentius Comedien. Nu eerst wt den Latine in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rethorikelijck over ghesedt, vol goeder leeringhen ende playsant om lesen.

G hi amoreuse jongers, die nae u ghevoech claer H ier daghelijcx tot wellusten u went, I n Venus’ ackere siet dat ghi den ploech swaer S onder ommesien nyet te diepe en ment, T erentius’ Comedien in u herte prent E n spieghelt u hier ghelijck in eenen speghele L iefde die onwijs vierich is en blent E n ghebruyct redene, mate [misschien als ‘redenmaat’, vgl. WNT] oft reghele.

Tot den studiosen jongher

Ghi jonghe Minervisten, Palladis scholieren, In Terentius’ speelhoefken u herte verfraeyt En pluct de bloemkens met soeter manieren Die aen alle canten hier zijn ghesaeyt.

s.l. [Antwerpen] Gheprent bi mi Symon Cock, anno M CCCCC LV. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB ; Chicago Newb ; Gent UB ; Den Haag KB 1404 B 9, 1704 B 9* ; Groningen UB ; Haarlem SB ; Leiden UB ; London BL ; Paris BN (3 ex.) ; Utrecht UB

(BB III, p. 231 ; BT I, p. 365 ; Vinck II.44)

(A2r :)

Den eersamen en verstandighen Gabriel Studelin, prince van der Gulden der Goubloemen binnen Antwerpen, Cornelis van Ghistele s[alutem]. Sommighe persoonen, dese comedien lesende, my grootelijck (sorch ick) berispen en blameren sullen, verhalende het woort welck Thucidides sprac : ‘hoe ongheleerdere hoe stoutere’. Maer niet bevroeyende het ghene dat Lucianus tot Nigrinum screef, als dat liefde der scientien en der consten oock menighen stout ende vierich maken can, dwelc die principale oorsake is, eersame prince, dat ick die Terentius’ comedien uut den Latine in onser Duytscher tale over te setten, mi vercloect en ghepinicht hebbe. Ende oock niet, om daer dore eenighen grooten lof oft eere te behalen, maer alleenlijck omdat yeghelijck sou bevroeyen, dat onse rethorikelijcke spelen die wy jaerlijcx (alst bequamen tijt is) den volcke exhiberen, gheen nieuwe inventie oft conste en is, maer vanden Romeynen (ick laet de Griecken staen die de eerste inventeurs sijn) over menige jaren gheploghen is. Waer af Livius Andromicus [sic] de aldereerste gheweest is, die Latijnsche comedien nader Griecxscher maniere gheschreven heeft, ende binnen Roomen doen spelen anno vijfhondert derthien na dat Roomen ghesticht was, te weten ontrent twee hondert jaren voor Cristus’ gheboorte. Ende nae hem quamen Ennius, Naevius, Pacuvius, Accius, Cecilius, Plautus ende Terentius. Xistus Betuleus scrijft dat Terentius’ eerste comedie, ghenaemt Andria, ghespeelt wert anno vijf hondert ende achtentachentich na dat Roomen ghesticht was, ende daer nae van jare tot jare alle dandere, die welcke oyt sint dier tijt vanden Romeynen en van alle gheleerde in grooter weerden ghehouden sijn. Want Marcus Tullius Cicero (soe wy lesen)waer hi ghinck oft reysde, om haerder suyver leeringhen en elegantien, Terentius’ comedien altijt over hem droech. Hierom dan, e[ersame] p[rince], en heeft my gheenen arbeyt verdroten om die in onser Duytscer talen over te setten, op dat een yeghelijck, soe wel leecke als clercken, sijn groot verstant en gheleertheyt daer dore aenmercken en bevroeyen souden moeghen, bescrivende der ouders sorchvuldicheyt, der vrouwen gheemelijcheyt, der jonghers leven ende regement, der minnaers manieren, der hoeren subtijlheyt, der knapen schalcheyt, der verwaender sotten glorioesheyt ende der loeftuyters pluymstrijckerye, dwelck hy al door eenen godlijcken gheest die inde poeten werckende is (soe Ovidius seyt) ons soe constich bethoont heeft, dat ick metter waerheyt van hem wel segghen mach het ghene dat Horatius scrijft :

Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci, [Ars poetica]

dat is te segghene : Alsulck poeet is wel weerdich gheeert, Die duecht en profijt met ghenoechten leert. Soe dat hi boven alle poeten dan wel mach ghepresen en gheexalteert worden, en den laurieren hoet wel weerdich gheweest is te draghen. Maer al yst sake dat ick soe natuerlijck en elegantelijck in ons Duytsche tale dese comedien niet overgheset en hebbe als Terentius die in Latine bescreven heeft, de verstandighe leser (hoep ick) my daer in defenderen sal. Want die hem sulcx soude vermeten te doene, die mocht wel slachten den ghenen die eenen papegaey sijn natuerlijcke pluymen uuttreckende, met eens anders voghels pluymen soe suyver soude willen verchieren. Ende want hier voortijts de Latijnsce poeten, oversettende oock de Griecxsche comedien, soe volcomelijck dat niet ghedaen en hebben, soe Terentius in sijn tweede prologhe vermaent, segghende : ‘Qui ex Grecis bonis Latinas fecit non bonas.’ Soe eest my oock dan wel te vergheven, heb ick dese ooc soe wolcomelijck na der elegantien eysch in onser tale niet overghesedt. Want alsmen de proprieteyt vande Griecxsche woorden soe perfect inden Latine (dwelck nochtans een suyver volcomen sprake is) niet overghesetten en can, hoe veel te min soude yemant dan de proprieteyt en de elegantie vande Latijnsche woorden so volcomelijck in ons slechte tale overghesetten connen ? Daerom, e[ersame] p[rince], al ist bi also dat ick dan soe grooten lof (want tot dier intencien van mi dit niet bestaen en is) niet verdient en hebbe, this mi alleenlijck ghenoech dat ick late blijcken hoe de Romeynen dese rethorikelijcke conste in haerlieder tale oock gheuseert hebben. Ende hoe grootelijck dat si die gheacht en in eeren ghehouden hebben, is blijckelijck aen de triumphantelijcke theatren die sommighe keysers doen ter tijt (soemen noch te Roomen aenschouwen mach) soe costelijck en soe groot hebben doen maken, om dat yeghelijck dese spelen diemen Ludi Scenici hiet ende noch meer ander op feestdagen daer toe gheordineert sijnde soude moghen sien spelen. Wy lesen dat Μ. Scaurus een theatrum dede maken, met dry hondert tsestich calomnen, dwelck, soe Plinius scrijft, tachtentich dusent menschen begreep, ende Pompeius’ amphiteatrum was oock soe costelijck ghemaect datter dertich duysent menschen, elck na sijn digniteyt en qualiteyt, een ghemackelijcke sidtstede hadde. En Titus Vespasianus ordineerde een daer viventachtentich dusent persoonen sitten mochten. Augustus Marcellus dede oock eene soe triumphantelijcken maken, dwelck altoos nae hem Augustus Marcellus gheheeten wert, en noch meer ander dat hier te lange soude vallen om te verhalen en dwelck den gheleerden wel kennelijck is. Die van Athenen hielden voor een maniere dat elck mensche jaerlijcx twee ghesette penninghen gheven moeste : den eenen om de schamele menschen, den anderen om dese theatren te onderhouden ; wy lesen oock dat sommighe borghers van Athenen, ghevanghen sijnde van den Sicilianen, werden los en vry weder nae Athenen ghesonden om haerder grooter consten wille die si daer bewesen en ghetoont hadden int spelen van sommige tragedien. Hierom moetent dan nu wel onverstandighe menschen sijn die de rethorikelijcke spelen verachten ende blameren willen, inde welcke ons nu gheen versierde fabulen, maer Gods woort suyverlijc verbreyt en verclaert wort. Inde welcke ooc yeghelijck sijn ghebreken ende vitien ghelijck in eenen spieghele aenmercken ende aenschouwen mach. Maer om dat de sulcke niet so gheerne op sijn seer gheraect en wilt wesen, oft sijn ghebreken bekennen, daerom hi dese spelen verachtende is. Hier voortijts inde oude comedie pleghen de Griecxsche poeten ghelijck Eupolis, Cratinus en Aristophanes ende noch meer ander (soe Horatius scrijft), yeghelijck namelijck te beschimpen en haer lemten ende ghebreken openbaerlijck te verhalen, niet myende keysers, coninghen oft hoe groot van machte dat yemant was ; dwelck de princhen int leste niet langher en wilden verdraghen. Want Alcibiades dede Eupolim apprehenderen ende inde zee verdrincken, om dat hy hem in een comedie ghenaemt Baptas seer schandelijck berispt hadde, soe dat alle ander poeten haren spieghele daer aen namen en haer sint dier tijt ghemijt hebben yemanden meer namelijc te beschimpen. Maer vonden een ander maniere om bedectelijck de machtighe op haer seer te gheraken, welcke plaestere haer noch te bitter docht wesen, soe dat de nieuwe comedie opghecomen is, waer in niet dan de manieren en dleven met versierde namen van slechte ghemeyn persoonen, sonder yemanden te beschimpen, verhaelt werden, daer Menander int Griecxsche de principaelste meester af was, den welcken Terentius int Latine seer constich nae ghevolcht heeft ende een wonderlijcke gheleert verstant daer inne ghebruycte, soe dat hi eenen eewighen lof en naem vercreghen ende achterghelaten heeft. Hier om dan, eersame prince, want ghy al sulcke ingenieuse gheesten ende der voorghenoemder consten beminnende ende in duechden jonstich favoriserende sijt, waer door u eerbaer verstant wel blijckende is, soe heb ick mi verstout dese Terentius’ comedien uwer liefden (want ghy sulcx meer dan weerdich sijt) toe te scrivene en op uwen naeme soot wel behoorlijck is uut te laten gane. Hopende dat u sulcx (al en is de conste so groot niet als den arbeyt gheweest is) aenghename sal wesen ende ghewillich in dancke nemen sult, want ter liefden van alle rhetorices beminders ende ter eeren der edelder Goubloemen tot eender eewigher memorien ick dit begonst ende voleynt hebbe. Hopende oock daerom dat ghi mi voor alle schimpige berispers, die noch Zoylus’ nidighen aert int herte hebben, defenderen ende verantwoorden sult. Ende dese comedien dan in onser ghemeynder spraken (al yst dat ghi die van uwen jonghen jaren af uuter Latijnscher talen gheincorporeert hebt) somtijts noch alst past by luste en voor een recreatie, als den gheest beswaert is en om uwer memorien te renoverene, overlesen wilt. Waer inne ghi duechdelijcke leeringhen, goede redenen, wise sententien, recreativelijcke woorden en boerdelijcke cluchten, sonder dorperheyt oft eenighe vilonye (die mispriselijck is), bevinden sult. Waer dore u (en een yeghelijcx) ingenieus verstant ontwijffelijcken groote soeticheyt tot duechdelijcker stichtinghen smaken en bevroeyen sal. Van u eerbaer duecht meer te scriven (so ghi wel weerdich sijt) soude wel behooren, maer ick weet wel dat uwer liefden sulcx niet aenghenaem en soude wesen. De Heere almachtich wil u ingenieus verstant in duechden u laten ghebruycken en salighen voorspoet altoos verleenen. Vale.

(+5r :)

Tot den leser

Men vint vernufte menschen die segghen dat onbehoorlijck is Latijnsche boecken in onser Duytscher talen over te setten, haer laten dunckende dat de Latijnsche sprake daer door onteert ende te cort ghedaen wort. Maer waerom dan hebben so veel gheleerde mannen de Griecxsche poeten ghelijc Homerum, Euripedem, Sophoclem ende noch meer ander int Latine over gheset en noch daghelijcx doen ? Wort de Griecxsche sprake (die soe groot gheacht is) daer door eenichsins vercleynicht ? Ende noch ooc meest al dwelck men int Latijn bescreven vint, de Italianen, Overlanders, Franchoysen ende de Spaensce natie elck in zijn tale daghelijcx (soe men siet) oversettende zijn. Sullen wy dan haerlieden oock niet moghen nae volgen, als wy niet over en setten dan dat duechdelijc en eerlijc is ende daer niemant by gheschandalizeert en wort ? Ist niet beter dat de slechte menschen in ons ghemeyn sprake de gheleerde poeten lesen moghen, dan dat si haer met ulespieghels beuselen oft met soedanighen boeverye veronleghende zijn ? Hier om dan, beminde leser, wilt uwen gheest met dese comedien vernieuwen ; ghy sulter in vinden waer dore u leven ende u manieren ghebetert mogen worden ende my dan (hoep ick) bedancken.

(+ 5v :)

Het leven van den poete Terentius.

Publius Terentius Afer was geboren inde stadt van Cartago ende, soe sommighe scriven, in zijn jonge tiden vanden Romeynen inde orloghe van Cartago nae Rome ghevoert wert. Maer daer zijn sommige die anders scriven ende segghen dat hy noyt als een ghevangen te Rome ghebracht en is : want hi na die tweede orloghe van Chartago gheboren wert ende sterf eer die derde orloge van Chartago begonste op te risen. Maer het is warachtich dat hy binnen Roome woonachtich was in zijn jonghe tiden ende diende eenen raetsheere ghenaemt Terentius Lucanus, de welc hem so bemint ende begracijt hadde om zijn uutnemende verstant ende manierlijc wesen, dat hi hem van als dede leeren, so dat hi een expeert meester wert int Latijn ende int Griecx. Dese Terentius wert van alle edele, gheleerde ende wise persoonen binnen Rome seer bemint, principalijc van Μ. Marcellus, Ρ. Scipio ende van Scipio Africanus ende van C. Lelius, ende hi wert so van yegheliken begheert, dat hi daghelijcx by deene en by dander te gaste ghenoot wert, soe dat hi niet seer neerstich en was om veel goets te vergaderen, want hi anderen lieden meer ghedienstich was dan hemselven. Sesse comedien heeft hi bescreven, die noch openbaer zijn, die wile dat hy binnen Roome woonachtich was. Daer na is hy ghetrocken na Griecken om haer manieren ende noch meer goede leeringhen te leeren, daer hi oock noch veel comedien ghescreven heeft. Maer als hi weder omme na Romen waende te comen, so sijn door tempeeste ende storm van winde alle zijn comedien die hy daer ghemaect hadde inde zee ghebleven, dies hi van grooter onghenoechten ende hertsweyr (alsoe men scrijft) in Arcadien ghestorven is. Hy was een middelbaer persoon, niet seer grof van lichame, bruyn van coleure. Hi en liet niet veel goets achter dan een stuck lants ghelegen by Romen, xx bunderen groot zijnde. Hi liet ooc achter een dochter die eenen ridder binnen Rome troude. Van zijn uutnemende groote gheleertheyt ende van zijn constighe Latijnsche sprake diveersche gheleerde mannen wonder scriven, dwelck hier niet te passe en coemt te verhalen.

(+6r :)

Terentius’ ephitaphium

Natus in excelsis tectis Cartaginis altae Romanis ducibus bellica praeda fui. Descripsi mores hominum iuvenumque senumque, Qualiter et servi decipiant dominos, Quid meretrix, quid leno dolis confingat avarus. Haec quicumque legit, si puto cautus erit.

Het selve in Duytsche

Ick ben gheboren in Carthago hooge bemuert, De Roomsche capiteynen, gheweldich verheven, Hebben my wech genomen en in haer lant gevuert. Der menschen manieren heb ick bescreven, Hoe ouders en jonghers noch daghelijcx leven, En wat hoeren, roffiaens ghelt ghierich voortstellen, al Hoe de knape den meester het lavuyt can gheven. Die dit leest wijs worden door sulck vermellen sal.

(+6v :)

Het ondersceyt van tragedien ende comedien

Tragedien, dat zijn spelen die de Griecken hier voormaels bescreven hebben, die groote sware materien tracteerden ende verhaelden feyten, gesten ende tyrannyen van keysers, coninghen, princen oft groote vorsten, ende het beghinsel ende het middel altijt vol turbatien, miserien ende commotien was ; int leste oock noch comende tot eenen droeven ende tot eenen cattivighen eynde. Comedien zijn spelen die alleenlijck tracteren ende aengaen ghemeyne, slechte persoonen, ghelijc van rijcke borghers, jonghers, knapen, maerten [dienstmeisjes] ende van die onbehoorlijcke liefde der jonghelingen ende vander hoeren bedrieghelike listen, int beghinsel ende int middele ; oock vol twists ende turbacien, maer int leste comen si altoos tot eenen bliden ende heughelijcken eynde. Terentius heeft zijn comedien altoos in vijf actus ghedeylt, dat zijn wercken, te segghen al daer die Duytsche rhetorisinen pausen in haer spelen af maken. Ende elck actus oft pause wort ghedeelt in dry oft vier oft vijf scenen. Elck scena, dat is een nieuwe uutcomen, oft alsser veranderinghe van personagien comen, alsoe ghy int lesen wel bevroeyen sult.

(les six comédies de Térence dans cette édition intégrale de 1555 ont été aussi publiées séparément)

1555

TERENTIUS Eunuchus, de tweede comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine besreven heeft, nu eerst rethorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Der glorieuser sotten arm hooverdye Der loeftuyters onaerdighe pluymstrijckerye Der benauder minnaers jaloursye Der onbehoorlijcker liefden rasernye En der hoeren treken die menighen hoonen Sal u Ennuchus opelijck bethoonen.

Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock. Met privilegie van vier jaren. (G8v) Kol. : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LV. In-8°.

Antwerpen SB ; Brussel KB ; Gent BL ; Groningen UB ; Paris BN

(BT I, p. 365 ; Vinck II.45)

1555

TERENTIUS Eunuchus, de tweede comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine besreven heeft, nu eerst rethorikelijck over ghestelt in ouser [sic] talen. Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock. Met privilegie van vier jaeren. Kol. (G8v) : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LV. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB ; Gent UB ; Den Haag KB 1704 B8*, 1704 B9* ; Haarlem SB ; Leiden UB ; London BL (2 ex.) ; Paris BN ; Utrecht UB

(BB III, p. 213 ; Vinck II.46)

1555

TERENTIUS Heautontimorumenos, de derde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine brescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Heautontimorumenos sal u vertellen Hoe de ouders haer selven quellen, Wat practijcken dat de jonghe ghesellen Om heymelijck te boelerene voortstellen, En hoe de menighe coemt in den noot En bedrogen wort door zijn vernuftheyt groot.

Kol. (G8v) : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCCLV. In-8°.

Antwerpen SB ; Brussel KB ; Gent UB ; Den Haag KB 1707 B9* ; Groningen UB ; Paris BN (2 ex.)

(BB III, p. 213 ; BT I, p. 365 ; Vinck II.47)

(D’après le jugement de Mme Vinck, cette édition pourrait bien être vendu avec la prochaine (ou bien les deux prochaines), malgré les différences de la page de titre et du colophon.)

1555

TERENTIUS Adelphos, de vierde comedie de welcke P. Terentius Afer int bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck overghestelt in onser Duytscher talen.

Met soeticheyt salmen de joncheyt onderwisen, Groote strafficheyt salmen misprisen. Uut een quaet sietme somtijts meer quaets risen Liefs ghebruyck doet de joncheyt veriolisen En this beter wel bemint dan seere ontsien. Dit sal u Adelphos merckelijck bedien.

Kol. (G6r) : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC LV.

(G6v :)

Phormio, die vijfde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck overghestelt in onser Duytscher talen.

Als valsche opruyers zijn int regement, De ioncheyt door liefde verblent. Dicwils doet teghen des ouders consent Dwelc haer na brengt int hertsweyrich torment. Als si die redelijcheit gheeft ghehoor, Hier inne doet Phormio zijn divoor.

Kol. (O2v :) Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Simon Cock, s.d. [1555] In-8°.

Antwerpen SB ; Brussel LP ; Gent UB ; Den Haag KB 1704 B9* ; Groningen UB ; London BL, Paris BN

(BB III, p. 213 ; Vinck II.48)

1555

TERENTIUS Hecira, de seste comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Vreese voor schande soect menighen list. Door quaet vermoeden spruyt dickwils twist. Die sulcke waent die nochtans mist En hoe de kinderen hier op wel ghist Vader en moeder boven al moeten eeren, Dit suldy in Hecira noch leeren.

Kol. (E4v) : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, anno M CCCCC ende LV. In-8°.

Antwerpen SB ; Brussel KB ; Gent UB ; Den Haag KB 1704 B9* ; Groningen UB, Paris BN (2 ex.)

(BB III, p. 213 ; BT I, p. 366 ; Vinck II.49)

1562

TERENTIUS Heautontimorumenos, de derde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine brescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Heautontimorumenos sal u vertellen Hoe de ouders haer selven quellen, Wat practijcken dat de jonghe ghesellen Om heymelijck te boelerene voortstellen, En hoe de menighe coemt in den noot En bedrogen wort door zijn vernuftheyt groot.

Kol. (G8v) : Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Claes vande Wouwere, int jaer ons Heeren M CCCCC en LXII. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB ; Antwerpen MPM ; Brussel KB ; Gent UB (2 ex.) ; Den Haag KB 1704 B8*, 1705 E 10 ; Haarlem SB ; Leiden UB ; London BL (2 ex.) ; Paris BN ; Utrecht UB

(BB II, p. 214 ; BT I, p. 365-366 ; Vinck II.50)

1596

TERENTIUS Terentius Comedien, nu eerst wt den Latine in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rethorikelijck over gesedt, vol goeder leeringhen ende playsant om lesen.

G hi amoreuse jongers die nae u gevoech claer H ier daghelijcx tot wellusten u went, I n Venus’ ackere siet dat ghy den ploech zwaer S onder ommesien niet te diepe en ment, T erentius’ Comedien in u herte prent E n spieghelt u hier ghelijck in eenen spieghele, L iefde die onwijs vierich is en blent E n ghebruyct redene, mate oft reghele.

Tot den studiosen jongher

Ghi jonghe Minervisten, Palladis scholieren, In Terentius’ speelhofken u herte verfraeyt, En pluct de bloemkens met soeter manieren Die aen alle canten hier zijn ghesaeyt.

Tot Antwerpen, by Hieronymus Verdusen, op Onser Liever Vrouwen kerckhof, inde Thien Geboden, anno 1596. Kol. (R6r) : Gheprint tot Antwerpen, by Hieronymus Verdussen, op Onser Liever Vrouwen kerchof, inde Thien Gheboden, 1596. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB ; Antwerpen MPM ; Brussel KB ; Gent UB (2 ex.) ; Den Haag KB 1704 B 8* ; Haarlem SB ; Leiden UB ; London BL (2 ex.) ; Namur BU ; Paris BN ; Utrecht UB

(BB III, p. 213-214 ; BT I, p. 365-366, 4479 ; Vinck II.51)

1556

SOPHOCLES Een tragedie ghenaemt Antigone, bescreven eerst in Griecxsche door den gheleerden poeet Sophocles ende daer na int Latine over gheset ende nu in onser Duytscher talen rhetorikelijck ghetranslateert door Cornelis van Ghistele, vol schoonder sentencien ende goede leeringhen. Gheprent Thantwerpen, op dye Lombaerde veste, teghen die Gulden Hant over, bi my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LVI. In-8°.

Leuven, coll. Grietens

(BB III, p. 215 ; Vinck II.52)

(A2r :)

Dye translatuer tot den leser

Want u, eersame lesere, in dit voorleden jaer Terencius’ comedien in onser Duytscher talen ghejont zijn te lesen [noot], waerinne ghi mercke ende aenschouwe mocht, ghelijc in eenen spieghel, het leven ende die maniere van jonghers ende ouders aengaende den ghemeynen persoonen, so wort u nu ooc geoffereert in οnser ghemeynder spraken te lesen den styl ende die maniere van der tragedien, waerinne ghy sie[n] ende bevroeden moecht het leven, regement ende strafheyt van groote personagien als van keysers, coninghen, princen ende heeren, ons leerende hoe men een ghemeynte regeren ende in vrede houde sal ende die vera[n]deringe haers rijcx door quade ordinancien, statuyten ende rechten, sodat die fortuyne ooc so wel met groote heere als met ghemeyne persoonen wondlic draeyede ende veranderende is, alsoo ’t noch daghelijcx in diveersche landen ghebuerende is. Hierome so hebbe ic u dan eene van Sophocles’ tragedien (d’welc ee[n] Griecx poeet was ende bove alle tragediescrivers de constichste vermaert was) in onser Duytscher talen overgheset, waerdore, al was hi een heydensche poeet, een kerstenmensche wel mach geleert worde, ja dat noch meer is, waert dat si met goeden verstande wel ghelesen ende in ’t herte begrepen werde ; het soude profitelijck ende orbaerlijc ons allen wesen. Wa[n]t ick en gheloove niet datter yemant soe hertneckich van natueren zijn mach, hi en sal, als hi dit met indachticheyt leest, bereurt ende beweecht in zijn herte worden, voelende dat dye wreetheyt ende tyrannie in ’t corte oft in ’t langhe altoos ghestraft wort. Alsoo ’t aen Oedipum wel ghebleke is, die so machtighen coninc binnen de stadt va[n] Thebe was, maer nochtans namaels alle[n]dich ende cattivich zijn leven in groote[r] miserien νοleyndende was. Εnde dat hi niet alleene gheplaecht en wert, maer alle zijn gheslachte om zijn onbehoorlijcke daet punicie lide moeste. Jocasta zijn moed[er], die hi voor zijn huysvrouwe troude, haerselven om so scandelijcken feyt verworcht heeft. Daerna zijn sone, die om dat rijc streden, malcanderen in eenen slach versloeghen. Εnde Antigone zijn dochtere een deerlijcke doot ghestorven is, waeraf hier in dese tragoedie principalijck vermaent wort ; daer ons Sophocles in leerende ende bewisende is, dat eyghen obstinate ende groote hoocheyt der princen den landen ende der ghemeynten een groote bederffenisse is, ’dwelc hedensdaechs noch blikelijc is. Wa[n]t eenyegelijc zijn eyghen vernuft wilt volgen ende altoos nae het hoochste boort stekende is ende dicwils arme eertwormkens willen vlieghen sond[er] vloghelen, welcke dwaesheyt (al ys ’t dat de sommighen welgheluct) den meesten hoop dicwils tot eenen grooten valle brengt, ghelijc Icarus, die door zijn eyghen vernuft gheen redene ghebruykende hoogher dan zijn vadere vlieghen woude. Da[n] vint men noch die men by Phaeton wel mach ghelijcken, dye door haer hoochmoedicheyt ende haerselven tot schanden een andere in laste te brenghen. Alsoe wi oock aen Creon den coninck van Thebe aenmercken moghen, waeraf hier oock verclaert sal worden, die ’t al na sinen eyghen wille koortselijck regeren woude ende der redenen noch den wisen raet ghee[n] ghehoor geven en wilde, dies hem d’een verdriet op d’andere terstont nakende was. Hierom da[n], beminde lesere, al heeft een heydensche poeet dese tragoedie bescreve en wilt se daerom niet verworpen oft mispriselijck wesen. Aensiet den persoone niet, maer de wise ende gheleerde sentencie aenmercken ende incorporeren wilt, niet co[n]trarierende der goddelijcker scriftueren, maer alle boose ende ongoddelijcke wercken straffende die soewel nu als doentertijt der overhant in veel plaetsen willen behouden, maer altoos in ’t laetste tot eenen quaden ende comen. Aldus overleeft u staet [noot] ende begrijpt die goede sentencien en leeringhen u hier voor ooghen gheleyt ende vaert wel.

1569

HORATIUS Satyrae oft Sermones, gescreven in Latine, duer den vermaertsten ende gheleertsten poeet Q. Horatius Flaccus. Nu eerst duer Cornelis van Ghistele in onser duytscher talen rhetorijckelyck overghesedt, weert ende profytelick met verstant ghelesen. Thantwerpen, by Ameet Tavernier lettersteker, inde Ghulden Roose, cum privilegio, M D LXIX. Kol. (N3v) : Gheprint Thantwerpen, met gratie en privilegie, by Ameet Tavernier, woonende hy [sic] de Camerpoort, Brugge, inde Ghulde Roose, int iaer nae de gheboorte ons Heeren Iesu Christi M CCCCC LXIX. In-4°.

[privilege gedateerd op Antwerpen, 15 september 1569]

Antwerpen SB ; Freiburg UB ; Gent UB ; Den Haag KB 1704 C 47* ; Leuven UB ; London BL ; New Haven, Yale

(BB II, p. 212 ; Vinck II.53)

(A2v :)

Ter eeren der stadt van Antwerpen vermaert, En de edele heeren ghepresen, Heeft een Goutbloemken, na der rhetorijcken aert, Satyras Horatii ghetranslateert, weert om lesen. Der Romeynen ghebreken heeft hy over al in desen Ghestraft, en een elcken gheraect op sijn vel. Denct dat voer ons allen eenen spieghel sal wesen. Die hem aen een ander spiegelt, spiegelt hem wel.

(A3r :)

Den eerweerdighen edelen, wijsen ende voersienighen heeren, mynen heeren borghermeesteren, schepenen ende raedt der vermaerder stadt van Antwerpen, wenscht Cornelis van Ghistele saluyt. Want een yeghelyck mensche, eerweerdighe heeren, heeft eenen gheest daer sijn natuere toe treckende ende gheneghen is, ghelijck Ρ. Virgilius Μarο seyt : ‘Trahit sua quenque voluptas’ etc. Een krijschman heeft ghenuechte als hy de trommele hoort slaen, al heeft hy oyt veel armoeyen besuert, nochtans daer af niet te trecken en is. Een schippere can seer qualyck de zee ghelaten, al heeft hy in menich perijckel gheweest van storm, windt ende andersins. Een musicien sal altoos behaghen int singhen hebben. Want soo Isocrates seyt : ‘Drye saken sijnder die eenen mensche wel tot arbeyt verwecken, dewelck sijn : de natuere, gheleertheyt en exercitie. Maer wilt natuere daer teghen opponeren, al verloren arbeyt, wat de mensche hem wilt pijnen oft beghinnen. Alsoo, eerweerdighe heeren, mynen gheest oyt gheneghen is gheweest tot poëterye ende tot rhetorijckelycke conste, daer inne ick my altoos gheoeffent hebbe, alsoot uwer eerweerdicheyt wel kennelyck is, soo hebbe ick my weder onderwonden, ghemoeyt ende daerinne ghelaboreert (al ist sake dat den tijt noch turbulent is), want aerbeyt (alsoo Democritus schrijft) is huechelycker dan ledicheyt. Ende oock om dat de rhetorijcke nu ter tijt heel [Vinck geeft : hees,] stille ende vercout is, daerinne ick my jaerlycx plach te occuperene, om een Duytsche comoedie voer w, eerwerdighe heeren, te exhiberene ende te verrecreerene, soo hebbick versint ende mynen gheest (die qualyck ledich can sijn) heeft my daertoe verwect omme de Satyras Horatii rhetorijckelyck in onser Duytscher talen over te settene, de welcke vol gheleertheden ende wijser sententien sijn, straffende der Romeynen vitien ende ghebreken, ghelijck ghiericheyt, overspel ende oncuysheyt ende meer andere die hier te langhe souden sijn omme te verhalen. Daerom hoepick dat my alsulcken arbeyt vanden verstandighen niet qualycken en sal afghenomen worden. Den onverstandighen en Zoilus’ ghebroetsele settick op dsye, want tis my alleenlycken ghenoech, als Horatius seyt : ‘Contentus paucis lectoribus’, dat ick weynich menschen en den verstandighen mach behaghen. Soo hebbick uwer weerdicheyt, eerweerdighe heeren, dit toe ghescreven, hopende in dancke te nemene mynen arbeyt, dwelck ick wel seggen mach, want ghelijck Hercules teghen den reuse van Athenen street ende vocht, sοο hebbick oock met Horatium moeten arbeyden ende worstelen, soo dat ick int leste met grooter pijnen daer duer gheraect ben. Want hy een poeet gheweest is die sware en diepe materien gheschreven heeft, ghelijck Ovidius seyt : ‘Et tenuit nostras numerosus Horatius aures’, meynende hy heeft altsamen ons ooren verdooft met sijn verstant. Persius schrijft oock : ‘Omne vafer vitium ridenti Flaccus amico tangit’ : Horatius, listich sijnde, heeft yeghelycken al lachende, tsy vrient oft vyant, hooghe ende leeghe, op haer zeer wel dorren nopen ende tasten ; nochtans werdet hem wel afghenomen. Ende om dat ick betoonen soude dat ick my (naer mijn simpel macht) daerinne wel hebbe ghequeten, soo hebbick dLattijn in margine doen setten, om dat een yeghelyck metten Duytsche dat confereren soude, ghelijck ick in Virgilio, Terentio ende Ovidio ghedaen hebbe, om dat ick my teghen de onverstandichheyt verantwoorden soude. Maer om dat myne eerweerdighe heeren nu daghelycx met sware saken ghemoeyt sijn, soo sal ickt hier mede laten, om mynen eerweerdighe heeren niet te vervelen. Dan bidde Godt almachtich dat hy dese vermaerde stadt wilt duer sijn ghenade wederomme stellen in heure oude voerspoet, fluer ende neeringhe. Ende uwe eerweerdicheyt laten ghesontheyt en duecht (sοο ick wel hope) altoos aencleven. Ghegheven Thantwerpen, den XIX Septembris, anno xvC neghenentsestich.

(N2r :)

De translateur aenden goeden leser

Volghende de Latijnsche autheurs van Horatio schrijvende, so heb ick oock het leven van Horatio op d’alder cortste hier in Duytsche sprake aen gevoecht. Quintus Horatius Flaccus Venusinus was gheboren in Apulia, in een stadt ghenaemt Venusinum ende heeft ghehadt eenen vader die om sijn eerlycke en deuchdelycke manieren van een onvrye vry ghemaect was, soo Horatius selve seyt : ‘Quem rodunt omnes libertino patre natum’ etc. En men seyt voerwaer dat hy gheboren was twee jaren te voren eer Sergius Catelina daer oproer maeckte, ende in dien tijt datter veel poëten ghefloreert hebben, ghelijck Catullus, Licinius Calvus en noch vele orateurs, ghelijck Μ. Cicero, Q. Hortentius, met noch meer andere hier te langhe om te verhalen. Ende sijn vader heeft hem te Roomen ghebrocht ende besteet by goede schoolmeesters (ghelijc hy selve verhaelt)daer hy in alle scientien gestudeert en gheleert heeft, want hy van goeden verstande was. Ende doen hy daer ghenoech gheleert hadde, soo reysde hy na[er] Griecken lant te Athenen, om in die philosophye oock te studeren. Hy was (soo men schrijft)eerlyck van manieren en verstandich, soo dat hy daer deur van Μ. Brutus een overste meester in theyr van ruyters gemaect werdt. Ende daer nae begaf hy hem weder tot de poëteryen, [soo]dat hy een groot vrient van Moecenas werdt, de welcke een machtich ende gheleert heere was. Ende daer nae soo gherecommendeert werdt aen Augustum den keyser, die doen ter tijt noch int lenen [sc. leven] was ; en Valgius en Virgilius waren oock sijn groote vrienden. Men leest, dat hy van staturen niet seer groot en was maer vollyvich, en met druypende ooghen. Sommighe segghen dat hy sterf in sijn LVII jaren ; Acron seyt in sijn LΧΧ jaren. Maer dat en connen wij voor gheen waer geseggen.

[libelli approbatio, ondertekend door Sebastianus Baer Delphius insignis Coll. Ecclesiae S. Mariae Hantverpiensis plebanus et canonicus]

(N3r :)

G hy, eerbaer lesere, al hebben wij ons qualick gequeten H ier int schryven oft int drucken correct, Ι ae duer qualyck toesien, laet dat onverweten, S ulcx oock niet te seer u aen en trect. ’Τ is selden datmen vindt ghedruct perfect E enich boeck sonder fauten, en dan oock duer dien L iefde totter conste dickwils tghesichte bevlect. E en die hondert oogen hadde cost qualyck toesien.

(N3r :)

In Zoilum

Zoile, quid rodis ? Latius quod Horatius aures En, modo Teutonica pulsitet arte tuas ? Non est quod rodas : in vestros scripsimus usus. Lusit et incomptum nostra Thalia melos. Nempe quod Ausonius tibi sit plus durior aequo Flaccus et is stomacho displicet ergo tuo, Perlege Teutonicam (quamvis sit rustica) Musam, Convenit ingenio, Zoile, quippe tuo.

1599

HORATIUS Horatius Satyrae oft Sermones rhetorijckelicken overgheset door Cornelis van Ghistele. Hier is noch op nieus by gevoecht Verscheyden andere dinghen byden selven Horatius ende andere Duytsche poeten soo ëovergeset als selfs ghemaeckt. Al t’samen niet alleen ghenoechelijck maer waert ende profijtelicken met verstant te lesen. Tot Leyden, by Christoffel Guyot, in Salomons Tempel, voor Jan Jansz. Orlers, boeckvercooper inden Duytschen Bybel, 1599. In-8°.

Gent UB (2 ex.) ; Den Haag KB 1703 D4* ; Utrecht UB

(BB III, p. 212 ; Vinck II.54)

[À part des poèmes traduits par Van Ghistele, il y en a des autres traduits par Dirck Coornhert.]

Des Artichaultz. Chapitre .XII.

Ie delibere sommairement traicter des artichaultz pour ce que ie voy a present les jardins remplis d’yceulx, et yceulx estre reputez viande exquise. Ie voy certes non seullement les cuysines des princes estre de ce farciez, mais aussy des gens rusticques et vulgaires. Nous comme brutaulx devorons eschardons viandes naturelles des asnes, que nous ont faict ces bestes innocentes, indisciplinables, sans industrie, sans raison active, par quoy nous leur tollissons leur viande ? O nous par trop voluptueux, nous par trop subjectz a gulosite. O prodigues de ventre ce seroit merveille n’estre permys aux asnes manger artichault : les artichaultz sont ce que on appelle en latin carduus. Et est a noter ce mot carduus, non signifier eschardon, comme plusieurs pensent, mais estre, mais estre non attribuee a une espece de plante que nous appellons carduus en latin, en grec scolymos, ou cynara, quae dulcis Iaccho potanti veniat, nec phoebo grata canenti. Pour ce que est notoire estre grandissime controversie entre les autheurs tant grecz que latins des artichaultz, je parleray des especes.

Des especes des artichaultz. Chapitre .XIII.

Plusieurs ignorans herboristes pensent que chamelea soit artichault, certes ilz errent lourdement avecque leur Avicenne, lequel dict au quatriesme canon, que Chameleon et chameleae est tout ung qui est chose faulse, comme nous verrons. Car chamelea proprement est ce que les Arabes appellent Mezereon, et pour certain aultre chose est chameleon, et chamelea, chameleon est semblable a l’artichault, iacoit que ce ne soit tout ung, et y en a de deulx sortes ainsy que dict Dioscorides au .III. livre, le blanc et le noir. Chameleon proprement est une herbe que on appelle chardonnette ou contre rage en nostre pays et est appellee ceste herbe chamelea pour ce qu’elle mue et change selon la terre couleur, comme faict une beste de ce nom qui ce mue en quelque couleur qu’elle veult, par quoy nous appellons un homme variable et de malvaise foy ne tenant promesse, chameleon par sentence proverbiale1. Ceste herbe chameleon a la fueille comme l’artichault excepté qu’elle est aspre et plus poinctue, les fleurs de couleur pourpre, la racine sentant fort, blanche dedans. Le chamaeleon noir que nous appellons artichault noir, a les feuilles comme le vrai artichault excepte qui les a plus petites, et plus gresles et plus rouges : la racine grosse, noire, forte. Cestuy croist es lieux secz et arides, champestres et pres aulcunes foys des lieux marins. Au surplus que ce mot carduus signifie artichault, il appert, car Pline parlant des herbes domestiques au .XIX. livre, met l’artichault entre les arbres croissans es jardins. Or est il que les eschardons croissent communement es lieux agrestes, car on ne les souffreroit es jardins Il est notoire estre plusieurs eschardons lesquelz on leur nom propre comme erynge, centumcapita, tribulus, et plusieurs aultres. Erynge nous appellons chauces trappes pour ce que la teste de cestuy eschardon semble chauces trappes, les aultres disent que tribulation ce peuet appeller aussi chauce trappe. Pour revenir au propoz encommance Pline parlant des vertus medicinalles des herbes domestiques a mys l’artichault en ce nombre comme il appert au .XX. livre, cap. XXIII. Palladius aussy autheur singulier au quatriesme livre parlant des jardinages met, carduus, en ce nombre. Nous conclurons donc que carduus est artichault et parlerons de la maniere de cultiver yceulx artichaultz.

De cultiver les artichaultz.Chapitre .XIIII.

Les artichaultz se sement en deux sortes ainsy que recite Pline au .XIX. livre, en autumne par plante et par semence avant les nonez de mars.Il faut planter les planz avant les Ides de novembre2, il faut les fumer. Palladius au .IIII. livre dict que l’artichault doibt estre seme au moys de mars3. L’artichault demande terre grasse et menue, Pour avoir beaulx artichaultz les fault semer au croissant de la lune, et fault que avant soit la place pour les mettre disposee et appareillee, il fault qu’il y ait demy pied entre les grenes de distance. Il fault prandre garde quant on seme les artichaultz que la semence ne soit a l’envers : car ilz seroient durs et courbes. Les grenes ne doibvent point estre plus avant dedans terre que troys doys, puys couvre les de quelque chose legiere et quant ilz commenceront a lever sercles les souvant, si faict chaleur vehemente arrose les au soir et les couvre de quelque chose sur le hault du jour. Sy tu veulx avoir artichaultz qui n’aient point d’espine et qui ne pique point, prans la grene et rompz la sommite de ladicte grene et les semes. Sy tu veulx que ilz sentent l’eaue rose, prans la grene et fais tremper troys jours dedans ladicte eaue, puys fais secher et les semes. Quant tu verras que la teste de l’artichault commencera a meurir, et que elle se laschera, prans garde que il ne tombe de l’eau dessus, car la pluye nuyt a la grene. Sy tu veulx planter du plan d’yceulx, il faut que tu plante la racine au moys de octobre et fault que trampes ladicte racine en fumier et qu’il y ai troys piedz de distance entre le plan.

De la vertu medicinale des artichautz. Chapitre .XV4.

Devant que l’artichault porte fleur le just d’icelluy faict venir le poil sur la teste, et garde de tomber la racine cuyte et beue corrobore l’estomach ainsi que dict Pline au .XX. livre5. Icelle racine vault pour avoir enfans masle, et si vault a la matrice ainsi que recite Cherias auteur grec et Glaucias diligent scrutateur des artichaultz. Theophraste dit, la racine tant crue que cuyte estre bonne a manger, la racine cuyte en maniere d’ emplaistre mise soubz les aiscelles ouste la puanteur et odeur d’icelles, comme dit Dioscorides en son .III. livre, A celle mesme chose vault ladicte racine cuyte en vin et beue. La decoction pareillement a ce vault. Ladicte racine cuyte faict yssir l’urine puante, si elle est cuyte avecques vin. Galenus dict que elle tollist la maulvaise odeur des aiscelles et puanteur du corps. Les autres especes d’artichault qu’avons nommez chameleons, ou en vulgaire selon le mien jugement eschardonnette ou contre raige, ont vertu medicinale comme il appert par le recit de Dioscorides au .III. livre. La racine du chamaeleon blanc ou de l’eschardonnete cuyte faict mourir les vers du ventre si on la boit avecques vin et origan. Un drachme d’icelle avecques vin vault contre hydropisie, elle provoque l’urine et vault contre choses venimeuses. Icelle racine faict mourir les chiens, les ratz, les porceaux. Les aulcuns grecz appellent ceste herbe ixion ou ixia, pour ce que en plusieurs lieux icelle herbe porte guyst. Le just du chameleon noir vault pour la rongne des bestes. Icelle tue et faict mourir les mouches des chiens, la racine d’icelluy chameleon avecques souffre et alung cuyte ensemble vault contre la rongne. La decoction de la racine vault a douleur de dens.

(texte en préparation)

155x

JUVENCUS ; SEDULIUS ; ARATOR ; VENANTIUS FORTUNATUS Iuvenci Hispani Evangelicae historiae libri IIII. Caelii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis carminis lib. IIII, una cum hymnis aliquot. Aratoris in Acta Apostolica libri duo. Venantii Honorii Fortunati Hymni duo, per G. Cassandrum integritati suae restituti. Omnia per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem recognita.

Basileae, s.impr. [Johannes Oporinus ?] s.d. [155x]

Antwerpen SB C 1374 ; Illinois UL ; Leiden UB (2 ex.) 692 F 18 ; 765 E 18* ; Paris BN C 2887 ; Princeton UL(?) ; Roma BN 6. 18.B.31

(nota : d’après Rooses, les premières éditions de Pulmannus parurent chez Johannes Oporinus à Bâle)

Promoveo studium Wilh. (later doorgehaald) Alstorphii.

(tegenover de titelpagina, in hs.)

Ex liberali donatione Johannis Merkynii, sum ex libris Wilhelmi (later doorgestreept) Alstorphii, 1637.

(daaronder, in jonger schrift)

Negat Alexander Matthiae.

(A1v :)

Theod[orus] P[ulmannus] C[raneburgensis]

Qui studet innocuae rectum transigere callem vitae, qui summi ducit ad astra Dei, Hos legat inque animo condat factisque libellos Exprimat exacte tuncque beatus erit.

(A2r :)

Gen[e]rosiss[imo] simul ac literarum bonarum amantissimo heroi, d[omino] Ioanni comiti a Vueda, domino in Runckel ac Isenberg etc., domino suo clementissimo, Reinhardus Lorichius Hadamarius s[alutem]. Tam varias ac innumerabiles novorum et eorum etiam, unde fertiliores noxiae quam frugis bonae segetes expullulant, scriptorum farragines in lucem videmus emissas, ut obrutus copia quis ambigat, quid pulchrum, quid turpe, quid utile, quid no[n]. In quo tam vili annonae librariae proventu et dubio satis rerum delectu (generosiss[ime] comes) illi sapienter facere iudicantur, qui non temere vel inconsulto quaelibet arripiunt, nec mordicus quasi pro focis et aris dimicaturi tenent ea quae tranquillum ad reipub[licae] statum nihil aut omnino parum factura ; sapientius, qui stylo manum iniecturi, non e vestigio quod in buccam venerit, foras eliminant, sed iuxta sanam Horatii sententiam [Hor. Ars poet. 386] nonum in annum quod immaturum et scrupulosum non ediderint, premunt ; sapientissime, qui neotericorum quorundam amore nimis ferventer accensi, veteres optimos plurimis iam seculis confirmatos authores non aversantur nec genuino mordent, sed eos aliquid etiam fuisse nihil addubitantes, in oculis ferunt atque situ longo squalidos, ut vulgo despectos alicubi iacentes, ab iniuriis asserunt proferuntque in lucem, omnib[us] abstersis pulveribus emaculatiores : cum illis ad omnia vel eruditionis ornamenta vel ad salubria religionis verae documenta, viam penitus a Deo Opt[imo] Max[imo] praeclusam fuisse, nemo facile planum fecerit. Etenim quid iam esse poterit ad hominem utrunque magis appositum, quod a doctiss[imis] et sanctiss[imis] olim viris memoriae non proditum esse videatur ? Breviter, quid iam dictum, quod non dictum prius ? Atqui nihil obscurum arbitror esse, quid a primo seipsos informarint, quidve pietatis studia promoverint veterum contemptores illi nimis insolentes, quos aequo plus calidae recentiorum lectiones et popularia novitatis argumenta transversos egerunt. Deinde vel caeco manifestum, quantam malorum ðáíÞãõñéí invexerint, qui aut spe lucelli aut gloriola commoti, venerunt ad scribendum et inconsulto quaelibet in vulgus sparserunt, longe maiorum dissidiorum irritamenta quam pietatis incrementa, ëïãïìá÷ßáò scilicet. Ex quibus, ut divi Pauli verbis utar, ãßíåôáé öèüíïò, hñéò, âëáóöçìßáé, ›ðüíïéáé ðïíçñáß. [1 Tim:6:4] Verum cum non cuiuslibet sit, omnia vel legere vel iudicare, nec facile satis ex tam copioso librorum (ut dixi) proventu salubriora seligere, valde tutum fuerit ðá™ñá ìcí, PëëN ìÜëá ëéãÝùò [Hom, Il. 3, 214] proferre vel edere, aut eos, idipsum quos fecisse constiterit, amplecti : relictis, qui centones farciendo aut prophanis sacra miscendo, facesserunt orbi negotium. Longe tutius ac consultius, ad eos authores adhaerescere, qui doctissimorum hominum iudiciis nunquam a possessione (ut ferunt) deiecti, multis iam seculis florentes inclaruerunt. In quorum numero si non primas ferunt, Iuvencus hic noster, ac Sedulius, certe (mea sententia) non tamen in postremis erunt, quorum alterum divus Hieronymus non in uno loco praedicavit, quasi dignum Argivo (ut aiunt) clypeo, alterum adorantia patrum sanctissimorum decreta laudibus tulerunt in coelum. Qui si non undique pomposo verborum apparatu intonantes, delicatis nimium, quae magis elegantia sermonis quam studio pietatis sibi blandiuntur ac perplacent, ingeniis satisfacere videbuntur ; omnia compensabunt uberrimo conspicuae veritatis et sanctimoniae fructu. Certe si Quintilianus [Quint. opzoeken] perniciosam rebusp[ublicis] dicendi peritiam, nisi bonitas accesserit, affirmat et Cicero eloquentiam [Cic., De inv. 1,3,4] sine sapientia nimium incommodaturam asserit, quanto magis christiani homines pietatis non fucatae rationem quam splendoris artificii habere debent ? Quanquam nihil occurrit, quod ab authoribus hisce desumptum et purgatis auribus insertum offendiculo possit esse. Nihil enim a pura Latinitate, nihil a legibus poeticis alienum, nihil barbarum, nihil quod quasi scopulum fugiendum ille dicebat insolens. Dilucida phrasis emicat et ab omni vitio remotus sermo. Non deest verborum ac rerum, quibus etiam critici morosiores acquiescerent, ornata dignitas. Haec omnia commendatiora faciunt et veluti solem inferentes illuminant Evangelicae veritatis historiae, plenis veneranda maiestate versibus expressae. Quas ob causas eo nervos intendimus omnes, ut tot nominibus illustres authores, quam antea nunquam, emendatiores in lucem prodirent. Non paucis igitur, quas a librariis vel chalcotypis acceperunt, mendarum iniuriis vindicati et nostro, quoad licuit, studio restituti, prodibunt in hominum conspectus, Amplitudinis tuae nomini peculiariter dedicati, vel ob hoc ipsum omnibus bonarum literarum ac Evangelicae veritatis amatoribus futuri commendatiores, si constiterit illos tui clarissimi nominis auspicio productos et ab initio tui, cuius non vulgare bonas in disciplinas studium ac iudicium, favoris gratia non solum circumfusos sed maiestatis etiam patrocinio vallatos in lucem exivisse. Tu igitur quasi tutelaris divus hosce, qua synceritate proficiscuntur isthuc, hospites, presbyteros ac poetas sanctissimos excipere velis precor. Qui sine dubio non solum te literarum amantissimum, sed etiam vel propter communem religiosae conditionis professionem ac decus singulari gaudio sunt perfusuri proceres, tuos ut eruditione, sic pietate nobilissimos patruos, reverendiss[imum] in Christo patrem, ac illustriss[imum] principem, d[ominum] Hermannum, archiepiscopum Coloniensem etc., necnon reverendissimum dominum, d[ominum] Fridericum comitem a Vueda etc. Quibus gratiosissimis dominis meis studium meum non graveris commendare. Deus Opt[imus] Max[imus] te simul ac illos diu nobis conservet incolumes. Marpurgi, Nonis Iuliis, anno XXXVII.

(fol. A4v :)

Ad eruditissimos viros, d[ominum] Petrum Medmannum, generosorum comitum a Vueda et Schauvenberg praeceptorem [noot], necnon d[ominum] Nicolaum, apud ecclesiam Vuedanam Verbi ministrum, [noot] amicos suos integerrimos, epigramma Reinhardi Hadamarii. [noot]

Spurca prophanorum cedat lascivia vatum, Obscoeni valeant mollia scripta chori. Hermione, Circe, Nais, Galatea, Calypso, Cynthia, Sirenes, Laodomia, Thetis, Cydippe, Phyllis, Medea, Thoantias, Hero, Oebalis, Inachides, Scylla, Cupido, Paphus. [noot : Inachides = ’een zoon van Inachos’, de Inachen is een oude naam voor ‘Argiven’, de Homerische naam voor de inwoners van Argos, ook Grieken in het algemeen, z. Crusius, woordenboek der eigennamen] Turpia gentilis sunt argumenta furoris, Quae pater e Stygio fudit Apollo vado. Talia proiecit portenta Iuvencus et aestu Sedulius pepulit talia monstra pari. Casta salutiferi duo nam sacraria verbi, Impuros quae non passa fuere modos. Carmina fornicibus putentibus impia quadrant, Conveniunt sacris organa sancta viris. Hinc divina pio cecinere poemata versu, Laurigeris compti tempora laeta comis. Excipite ergo duos almi virtute poetas, Quos merito claros asseruere viri.

(p.1 : Iuvenci Hispani in Evangelicam historiam prologus)

(p.122 : Triumphus Christi Heroicus) (marge : In exemplari autoris nomen non erat adscriptum)

(p.126 : Caelii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis carminis Libri IIII.)

(p.209 : Aratoris in Acta apostolica (...) prologus.)

(p. 298-305 : Drie hymnen van Venantius Fortunatus* : De Nativitate Domini, De Passione Domini, De cruce Domini.)

(p. 306 : Variae lectiones in Iuvenci Evangelicae historiae libris observatae per Theodorum Poelmannum Craneburgensem. Primus numerus paginam, alter versum significat.)

(p. 320 : Varietates lectionis Sedulii.)

1556 (*Steven)

TERENTIUS Pub. Terentii Aphri C o m o e d i a e sex, accuratissime emendatae, per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem.

Antverpiae, apud Martinum Nutium, 1556. Cum gratia et privilegio In-12°.

Leiden UB 757 E 16* (in de marges vele kanttekeningen van Poelmann zelf)

[op het voorste schutblad :]

‘Th. Poelmanni notae mss. in Terentii fabulas [sic] scriptae in margine editionis Ter. Ab illo curatae, Antverpiae, 1556. Adhibuit eas A. U. Westerhovius, cuius vide edit. Ter. an. 1726, praef. p. VI’

[in Poelmanns eigen hs. op het voorlaatste schutblad achter :]

‘Observationes in Terentii Comoedias nempe (?) Andriam, et item Eunuchum Steph Boleto Doleto ?] Gallo Aurelio auctore. Lugduni apud eundem 1543. L[iber] ultimus et ternio.’

(A1v :)

Theodorus Poelmannus Cranenburg[ius] lectori s[alutem]. Ne mireris, candide lector, sicubi in hoc nostro Terentio nonnulla mutata atque diversam a vulgata tum lectionem, tum scripturam passim inveneris. Eam ne statim, ut pravam aut corruptam damnes atroque carbone notes, velim ; sed hanc in vetustissimis codicibus inventam et doctissimorum virorum iudicio receptam, si diligenter animum intenderis, comperies. Hoc te scire volui. Vale. [volgt in hs : Antverpiae anno M D LVI.]

(A2r :)

Volcatii Sedigiti de comicis Latinis iambi. [noot : Volcatius Sedigitus, IId-Ia v.Chr.(?), schreef een metrische ‘canon’ van Latijnse dichters, alleen fragmentarisch bewaard bij Aulus Gellius, Noct. Att. XV, 24. Deze tekst ontbreekt in de hierna beschreven editie, eveneens uit 1556, maar met een andere titelpagina.]

Multos incertos certare hanc rem vidimus, Palmam poetae comico cui deferant. Eum, meo iudicio, errorem dissolvam tibi, Ut, contra si quis sentiat, nil sentiat. Caecilio palmam Statuo de comico [‘Statio do comico’, ed. Marache] Plautus secundus facile exuperat [corr. Pulmannus : ‘exsuperat’] ceteros. Dein Naevius, qui fervet, pretio in tertio est. Si, quid quarto [‘Si erit, quod quarto’, ed. Marache] detur, dabitur Licinio. Post insequi Licinium facio Attilium. In sexto consequitur hos Terentius, Turpilius septimum [noot], Trabea octavum optinet, [noot] Non loco esse facile facio Luscium [noot]. Decimum addo causa antiquitatis Ennium. [volgt, in hs. : ‘Antiquitatis caussa decimum addo Ennium’ - XI. Kal. Maii, anno M D LXIX]

[volgt : Stephani Doleti iudicium de comparatione Terentii et Plauti.]

(A2v :)

De P[ublii] Terentii vita et eiusdem comoediis, ex ipsius persona,

Hexastichon.

Natus in excelsis tectis Carthaginis altae, [marge, in hs. : ‘excelsae Carthaginis aedibus altis’] Romanis ducibus bellica praeda fui. Descripsi mores hominum iuvenume senumque. Qualiter et servi decipiant [marge, in hs. : ‘deriperent’] dominos. Quid meretrix, quid leno dolis confingat avarus. Haec quicunque leget, sic puto, cautus erit.

In laudem eiusdem octonarius.

Aonides quisquis Musas Latiumque decorem Artibus ingenuis excoluisse cupit. Quisquis lascivi fugisse Cupidinis arma Et quicquid suadet foeda libido mali. Urbanos quisquis mores vitamque probatam, Aut magnum quicquam voce sonare cupit. Huc sua convertat celeri vestigia gressu, Hunc unum e multis edidicisse iuvet. Hic posuere suos Nymphae Libethrides hortos. Hic resona doctus ludit Apollo chely. Hic est, occultas qui te transnare Charybdes Instruat et placidas aequore reddat aquas. Hic ille est, per quem tuto disrumpere vasros Scortorum nisus et malefacta queas. Ausculta monitis huius, lenonis avari A turpi tutus si cupis esse dolo.

1556 (*Steven)

P. Terentii Afri comoediae. Nunc denuo post omnes editiones accuratissime emendatae, per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem.

Antverpiae, apud Martinum Nutium, sub Ciconiis, M D LVI. Cum privilegio caesareo.

Maastricht UB Wa 123 D 29*

[noot : Ofschoon uit hetzelfde jaar en van dezelfde drukker als de vorige editie, is de titelpagina anders ; zie de opm. hiervóór]

(A1v :)

(Bericht van Poelman aan de lezer, vgl. het ex. te Leiden)

(A2r :)

P. Terentii vita per Aelium Donatum.

1557

HORATIUS Quinti Horatii Flacci Venusini opera, summo studio, curaque emendata. Scholiisque doctissimis et novis aliquot annotatiunculis ... per Theodorum Poelmannum ...

Antverpiae, excudebat Martinus Nutius .. 1557. In-8°.

Groningen UB uklu RIEDEL A 14 ; Princeton UL ; Wolfenbüttel HAB A : 98.2 Poet. (2)

1558 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilius Maro, una cum opusculis quae eius nomine circunferuntur omnibus. Addita sunt Scholia et Index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, sub unicorni aureo, 1558. In-8°.

London BL 1068. b. 18.* ; Princeton UL

(fol. ?)

Nicolao Nicolai Grudio, ordinis aurei velleris scribae, [noot : broer van Janus Secundus] Theodorus Poelmannus Cranenburgensis s[alutem]. Nescio quo fato, Nicolae doctissime, optima quaeque in deterius vel hominum incuria prolabantur vel sciolorum inscitia corrumpantur. Pessima vero eruditissimis viris maxime reluctantibus magnum sua sponte et vi quadam incrementum capiant. Quod in Virgilio, optimo poeta, ne dicam reliquos auctores antiquos, usu venit, quem Pierius [noot] olim ab omnibus mendis summo studio vindicatum, suis illis doctissimis castigationibus in lucem produxit. Deinde Erythraeus [noot] quoque permiram in eo restituendo atque reponendo operam navavit. Verum nihilominus negligentia typographorum qui sordido quaestui magis student quam commodo rei literariae, eo devenit, ut divinus ille vates nunc rursus corruptissime circumferatur. Sed cum insigniores plerosque poetas Christophorus Plantinus typographus longe solertissimus suis typis quam possit emaculatissime publicare decreverit et a poeta principe Virgilio auspicari maluerit, quod omnium manibus merito teratur, huic meam castigationem tum ex veterum grammaticorum commentariis, tum ex neotericorum hominum doctissimorum adnotationibus conlectam benigne exhibui quo emendatior aliquantum, quam antea fuerat, in publicum prodiret. Quod an adsecuti simus is qui non omnino naris est obesae aut prorsus invidus, conlatis aliquot exemplis, statim persentiscet. Quidquid id est laboris tibi, optime Grudi, ut aliquod monimentum amoris et observantiae in te meae apud posteros extet dedico ; eoque libentius quod te, insignem poetam, elegantium poetarum lectione plurimum delectari sciam. Haec vero mea opella tibi si grata fuerit et illam eo acceperis animo quo a me profecta est, sublimis feriam sidera vertice. [Hor., Carm. 1,1,35 : ‘sublimi feriam sidera vertice’] Vale. Antverpiae, XIIII Calend[as] Decemb[ris], anno 1557.

1560 (*Steven ; *Henk)

PAULINUS ; PROSPER TIRO ; HILARIUS PICTAVIENSIS Pontii Paulini Burdigalensis P o e m a t a . Prosperi Tironis Aquitanici E p i g r a m m a t o n lib. I. D e p r o v i d e n t i a D e i lib. I. D e i n g r a t i s lib. I et S. Hilarii i n G e n e s i m a d L e o n e m p a p a m C a r m e n.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. Anno 1560. In-16°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 1702 G 48 (*Steven) ; London BL 1213. a. 31. (1.) (*Henk : « autograph of de Thou ») ; Paris BN C. 4871, Yc. 11659

(nota : p. 149 v.v. : Venantii Honori Fortunati Hymni III et Elegia I)

(fol. A2r :)

Theodorus Poelmannus Cranenburgensis d[omino] Petro Mego*, Monialium collegii Falconis Antverpiae praefecto, s[alutem]. Edaci rerum tempore cum omnia corrumpantur, doctissime Mege, non mirum idem accidere in bonorum auctorum scriptis ; quae ut plurimum incuria describentium et infelicis illius indoctique saeculi calamitate ad nos depravata pervenerunt.* Huic malo uti aliqua ex parte occurreretur, operam nostram, quantam potuimus, in corrigendis Paulini poematis impendimus. Quae tibi amicitiae ergo dedicamus, partim Bonaventurae Vulcanii adolescentis felicissimae indolis diligentia ad vetusti codicis fidem multis in locis restituta, partim meo studio emaculata, quod ea ob subitam suam in Hispanias profectionem absolvere non potuerat. Utinam ipse his summum fastigium imposuisset, haberemus procul dubio nunc emendatissima. Paulino huic Prosperum Tironem adieci, quem ab erratis quam plurimis ope antiquorum librorum repurgavi, quos mihi Cornelius Gualtherus*, vir in primis pius et doctus, benigne commodavit. Porro hos poetas non inutile neque infrugiferum erit legere, tum quod passim cum quovis veterum elegantia carminis, ne dicam rebus, quibus longe praestant, certare possunt, tum quod digni sunt, quos Christiana iuventus nocturna diurnaque manu et verset et terat, quo sacram scripturam simul cum politioribus literis a teneris, ut aiunt, unguiculis animo infigat. Haerent enim tenacius, quibus illa aetas imbuitur. Hunc meum quantulumcunque laborem, mi Petre, si non aspernatus fueris, sed candido, ut soles, animo acceperis, id, quod volui, sum adeptus. Vale. Antverpiae, anno 1560.

*Petrus Megus (XVI B), geboren te Antwerpen, rector van het nabijgelegen klooster Valkenbroeck, later prior van het klooster Agnietenberg te Zwolle, in 1560 prior van de abdij Corsendonk, in 1561 rector van het St. Margarethaklooster te Bergen-op-Zoom Als katholiek priester was hij niettemin verdacht bij de hertog van Alva, vermits hij enige tijd biechtvader was geweest van Willem van Oranje. Hij besloot uit te wijken naar Dillenburg en stierf uiteindelijk te Keulen (G. C. A. Juten in : NNBW II (1912), kol. 894)

* In de marge, in hs. : Doctorum scrip[ta] depravata (*Henk, ex. KB Den Haag)

Cornelis Wouters (Gualtherus, Oudewater bij Utrecht 1512 - Leuven 1578). Op jonge leeftijd koorknaap bij de kathedraal van Utrecht, op 17-jarige leeftijd naar het college van de Congregatie van St. Hieronymus te Utrecht, dat onder leiding stond van Macropedius. Van 1532 tot 1538 studie aan het Collegium Trilingue te Leuven, volgt lessen van Rescius en Goclenius. 1538 terug in Utrecht, geeft zelf les in de Rhetorica aan het college van St. Hieronymus. 1546 terug in Leuven, met een leeropdracht in de Dialectica. Vanaf 1547 als privéleraar in het gevolg van rijke jongelui, bezoekt o.a. Orléans en Parijs. In 1557 volgt hij Petrus Nannius op aan het Collegium Trilingue, blijft twintig jaar aan het college verbonden. Begraven in de St. Pieterskerk te Leuven. Werken over de Rhetorica (1545), de Dialectica (1545), de Grammatica (1550), de Ethica (1566), de Astronomia (1561) en de Physica (1566). (Alphonse Roersch in : BNB 27 (1938), kol. 399-403)

1560 (*Steven, Henk)

TERENTIUS Pub. Terentius Afer. Theodo. Pulmanni Cranenburgensis studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis, asterisco designatis, illustratus. Cum indice verborum veterum et raro usitatorum apud eundem. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, 1560. Cum privilegio. In-16°.

Antwerpen MPM A 504 ; Cherasco Bciv ; Chicago NewbL ; München BSB ; Paris BN Yc. 12451(1)* (*Il s’agit d’un recueil factice, Yc. 12451(2) est un texte à part)

[numéros des pages uniquement au recto] [A1r :] page de titre, en ms. : Camill. Falconen. aggr. Lugd. natal. fili Andr. Nepos 1696. [A1v :] Poelman au lecteur, v. l’éd. de 1556, ‘Ne mireris...’ [A2r-A3v :] P. Terentii vita ex Aelio Donato, v. l’éd. de 1556. [A4r-A5v :] Paedagogis s. Nullus est omnino scriptoria latina (sur Plaute, jusqu’à la page 152) [X1r-v :] Volcatii Sedigiti (sic) de comicis latinis iambi Stephani Doleti iudicium de comparatione Terenti ; De P. Terenti vita, et eiusdem comoediis, ex ipsius persona Hexastichon ; In laudem eiusdem Octonarius. [X2r-X7r :] Index [X7v :] Plantin au lecteur. . [X8r :] Col : Excudebat Christophorus Plantinus, anno M D LX. [X8v :] blanc.

[nota : het bericht aan de lezer van Chr. Plantijn, aangekondigd voor de ed. 1565, is niet aangetroffen]

litt. : Ruelens et De Backer, Annales plantiniennes, p. 22, n° 2

1561 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis Opera. Una cum opusculis quae eius nomine circunferuntur omnibus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio emendata et annotationibus plurimis, hac nota * insignitis, illustrata. Index amplissimus ad calcem adiectus. Antverpiae, excudebat vidua Martini Nutii, sub Ciconiis, anno M D LXI. Cum gratia et privilegio.

München BSB A.lat.a.2152 m*

(comm. Henk :)

Exemplaar draagt gebruikssporen : op de titelpagina een handschriftelijke aantekening : ‘Sum ex bibliotheca Ioh. Georgii a Werdenstein canonici.’ Ook is er een gedrukt ex-libris : ‘Ex electorali bibliotheca serenissimorum utriusque Bavariae ducum.’

(a2r : Het Griekse gedicht van Falkenburgus : ‘Mousai etc.’) p. 4-18 : P. Virgilii Maronis vita per Aelium Donatum ut creditur edita p. 19 : Ad lectorem De tekst loopt door tot pagina 606, dan beginnen de ongepagineerde indexen.

Hier volgt een voorlopige transcriptie van het Ad lectorem. Er moet nog een definitieve collatie worden gedaan.

Ad lectorem Sunt inepti qui in statuis iudicandis in unum aliquod membrum unam lineam intuentur ; ita in poematis diiudicandis aut orationibus sunt perridiculi qui, quod vulgo fieri solet, tantum exerpunt ãíþìáò aut unam atque alteram voculam rariorem, ut ex oratione aliqua Ciceronis verbum velificare aut ãíþìçí. Male partunt, male dilabitur. Sed universum opus considerandum est. Et sicut in picturis spectamus corporum lineamenta et colores, ita in oratione res et sermo considerari debent. Rerum cognitio prudentiam alit, sermonis eloquentiam. Ut Vergilius, cum Aeneam describit, imaginem quandam viri prudentis facit, qui inter varia pericula ratione et consilio omnia adversa vincit. Sed addit illi etiam deos, rerum secundarum gubernatores. Viderant enim poetae magnas res geri ratione, sed fatis fortunantibus et gubernantibus. Item finguntur indigni casus, ubi contra quam merebatur virtus, quidam pereunt. Sicut Pallas hic apud Virgilium. Sed tamen qui fortuna et secundis rebus facti fuerant audaciores, sicut Euryalus et Nisus. Huiusmodi loci miseriam humani generis deplorant. Est et ubi male meritis talia accidunt. Ut qui fortuna abusi sunt, sicut tyranno Mezentio accidit. Item qui secundis rebus insolescunt, ut Nescia mens hominum fati, etc. Haec ad iustitiam pertinent. Viderunt enim poetae exitus latronum et tyrannorum semper fuisse cruentos. Sed quia Aeneas fingitur esse pius, ideo videndum est quas ei tribuat arteis Reipublic[ae] gerendae, scientiam belli, iustitiam. Ideo dixit. Iustitiae ne prius mirer belline laborum.[de custode heeft ‘laborem’] Item clementiam, equidem et vivis concedere vellem. Et seditionum comprimendarum auctoritatem. Tum pietate virum, etc. Accedunt obiter descriptiones affectuum in rebus gerendis. Item locorum et temporum et morborum, vulnerum, remediorum quae pertinent ad öçóéïëïãßáí. Sunt autem fabulae quaedam in poematis sine ratione confictae, tantum ad admirationem theatralem, ut reliqui argumenti seriem commendent et lectorem varietate quadam delectent et in officio contineant. Sicut de equo Troiano, de classe mutata in Nymphas. Quaedam ad naturam pertinent. Sicut Venerem esse e mari ortam. Ad mores formandos in genere totum poema. Est enim imago Píäñüò ðïëéôéêï™ êár óôñáôçãï™..

1562

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V.

Antverpiae : ex officina Christophori Plantini 1562. In-16°.

Antwerpen MPM A 510 ; Roma BN 12. 7.A.23

(nota opac-italie : Editie verzorgd door Poelmann, wiens naam voorkomt in de prefatio. Op p. 89 : Theodori Pulmanni De metris Boethianis) (Deze editie bevat waarschijnlijk al de brief aan Gerard Falkenburg uit 1561, die hieronder is ingetypt bij het Amsterdamse exemplaar uit 1580.)

1564 (*Henk)

HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio curaque emendatus. Aldi Manutii de metris Horatianis. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini M D LXVIIII. Cum privilegio. In-8°. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, anno milesimo sexagesimo quarto, sexto idus februarii. (nota : Hoe is die telling ? Is het 500-tal gewoon vergeten ? Op de versozijde een drukkersembleem. In heel het boekje zijn er passages doorgekrast.Op de titelpagina zijn gebruikssporen, onder andere de handschriftelijke aantekening : Collegii Societatis Iesu Dilingae.)

Antwerpen MPM A 541 ; München BSB A.lat.a.273*

(comm. Henk :)

(A1v :)

Gerardus Falkenburgius Noviomagus Theodoro Pulmanno ÄÅÊÁÓÔÉ×ÏÍ

Effundant alii multos hoc tempore libros, in quibus est Genii nil, nisi verba, loco. Hi simul in lucem typica mittuntur ab arte. Momento vivunt, intereuntque brevi. At tu, perge suum priscis reparare nitorem vatibus : hoc dignum est posteritatis opus. Sic quicunque volet veteres legisse poetas, Pulmanno grates officiosus aget. Sic cum Virgilio et Flacco tua fama manebit. Quorum sunt studio scripta renata tuo.

(A2r :) de brief aan Flemingus. Let op : deze brieftekst is anders dan die van de latere editie :

Theodorus Pulmannus Cranenburgensis Ioanni Flemingo s[alutem] d[icit].

Maxime eos poetas, vir ornatissime, legendos et publice iuventuti proponendos censeo, qui puro Latinoque stylo utuntur quique honeste beneque vivendi rationem et viam demonstrant. Inter quos Horatius in primis post Virgilium suo iure principem locum obtinet, nam elegantia et proprietate sermonis atque sententiarum gravitate nemini cedit. Vitam turpem moresque pravos sua eloquenti sapientia ita proscindit, ut sive plebeius sive nobili stirpe prognatus delicta et nequitias, cum animum sub vulpe latentem excutit, agnoscere cogatur et quam intus deformis sit, licet auro vestis et Eois gemmis dextera nitet, detracta pelle fateri compellatur. Nemini parcit, sed ridendo scelus detegit et in apertum palam producit. Dignus certe, qui adhibito iudicio ab omnibus legatur, nam vitia ex animis nostris evellit et virtutes inserit. Hunc autem lyricum poetam tam excellentem, sed ex multiplici descriptione mendosum ad vetustum meum codicem atque doctissimorum virorum Mureti et Lambini castigationes diligenter correxi, ut maiori voluptate et utilitate legeretur. Atque hunc, quem te studiose legere et evolvere intellexi, tibi a me inscriptum publicavi, ut tuo patrocinio adversus eos, qui hanc meam operam forte observabunt et in peiorem partem rapient, me tuerer et auctor studiosis commendatior atque gratiosior efficeretur. Quis enim melius me ab adversariorum calumniis defendere queat quam tu, vir ornatissime, cuius auctoritas tanta est, sive disciplinarum eruditionem sive officiorum multitudinem spectemus, ut merito laudanda sit omnibus et extollenda. Id quod ipsa negotia, quibus assidue navandis incumbis, tam manifeste indicant, ut id pluribus verbis commemorare non esse heic opus existimem. Vale. Antverpiae, IIII Calendas Ianuarias anno M D LXIII.

(A3r : Q. Horatii Flacci vita ex vetusto quodam exemplari descripta) (ibid. : Vita eiusdem ex antiquo codice Theodori Pulmanni Cranenburgensis descripta)

(A4r : Q. Horatii vita, per Ioannem Cantilitium, elegiaco carmine)

(A5r : begin v.d. tekst.)

Op pagina [323] beginnen de annotationes van Pulmannus. Er volgt nog een stuk over metriek van Aldus Manutius en dan het kolophon (z. boven)

1564 (* Henk, Steven)

LUCANUS M Annaeus Lucanus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis opera emendatus, ab eodemque variae lectiones ex fide quinque librorum manuscriptorum adiectae.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini M D LXIIII. Cum privilegio. In-16°.

Amsterdam UvA OK 80-295(*Steven) ; Firenze BN ; London BL(*Henk) (2 ex.) 685. a. 15 ; 1067. a. 11. (enkele aant. in hs.) ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7031 en Rés. P. Yc. 791 ; Roma Bval

(fol.a1v :)

Hexastichon.

Grandia belligeri cupiens agnoscere Martis Proelia, Lucani carmina culta legat. Tam bene dira canit violenti facta Gradivi*, Quam Cicero placidae nobile pacis opus. Optanda est pax alma viris, Ciceroque legendus, Sed quoque, qui scribit bella, legendus erit.

* Gradivus, bijnaam van de god Mars (Pauly-Wissowa VII (1912), kol. 1688-1689)

(fol.a2r :)

Theodorus Pulmannus Nicolao Rococcio*, consuli Antverpiano, viro clarissimo, s[alutem] d[icit].

Exitiale et execrabile malum reipublicae civile bellum esse, vir clarissime, omnes omnium saeculorum historiae palam testantur. Est enim mare, Ilias et Lerna malorum Nota est Marii et Sullae detestanda tyrannis. Hic nobilitata crudelitate rempublicam Romanam oppressit, ut nemo illo invito nec bona nec patriam nec vitam retinere potuerit ; ille ferocitate. Quantam Caesaris et Pompeii bellum toti fere orbi calamitatem attulerit, nemo est qui ignorat si modo primoribus, ut aiunt, labiis veterum scriptorum libros degustarit. Quid nostrae aetatis recentem monasteriensium factionem et motum commemorem : qui fame coacti, horrendum, filiorum carne vescebantur ? Quid multorum aliorum funestam cladem et cruentam stragem ? Quid enim ? Num florentissimum Galliae regnum intestinis odiis et mutua civium caede flagrare tuti securique spectavimus ? Haec nefanda mala, ut a nostris cervicibus Deus Optimus Maximus depelleret, pacis amantissimos reipublicae Antverpianae gubernatores dedit et te intra paucos annos quinctum consulem constituit, qui omni cogitatione curaque in eam incumbis, qui totius onus magna ex parte sustines, cuius dictis atque iussis optimates totusque populus pronis animis benigne paret ; in quem omnium civium oculi intenti, quod comitatem gravitate, iustitiam aequitate et magnanimitatem singulari quadam modestia ita mitiges, ut malevoli et invidi, velint nolint, veris te laudibus ornent et efferant. Merito igitur, qui in hac praeclara republica, ab optimis et ornatissimis viris hactenus prudentia maturoque consilio administrata, plurimos annos tranquille et placide vixerim, hanc meam opellam quam subsecivis horis ab opera manuaria vacuus in restituendo Lucano impendi, qui varium et incertum belli eventum eleganti hypotyposi descripsit, tibi, vir clarissime, dedico, ut tenui hoc munusculo meam erga te observantiam testificarer. Quod si tibi non displicuisse sed grato animo de me tui observantissimo suscepisse cognovero, votis meis abunde satisfactum arbitrabor. Vale. Calend[as] Ian[uarii] anno 1564. Antverpiae. (Op fol. A3 volgt een korte biografie van Lucanus door Petrus Crinitus.)

* Nicolaes Rockox (Antwerpen 1560 - alD 1640). Magistraat, numismaat, oudheidkundige. Studies te Leuven, Parijs en Dowaai, alwaar hij in 1584 het licenciaat in de rechten verwierf. In 1585 voor de eerste maal benoemd tot schepen van Antwerpen, in 1608 voor de eerste maal tot burgemeester. Bekend opdrachtgever van gebouwen en beeldende kunst, was o.a. bevriend met Pieter Paul Rubens (portretten van Rubens en Van Dyck). Ligt begraven in de kerk van de Minderbroeders. (Max Rooses in : BNB 19 (1907), kol. 566-569)

1564 (*Steven)

PRUDENTIUS

(2 parties en 1 vol.)

(deel 1)

Aurelius Prudentius Clemens. Theodori Pulmanni Cranenburgii, et Victoris Giselini opera, ex fide decem librorum manuscriptorum emendatus et in eum eiusdem Victoris Giselini commentarius.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXIV. Cum privilegio. Kol. : Excudebat Christophorus Plantinus Antverpiae, anno M D LXIV. III. Non[as] Augusti. In-8°.

Amsterdam UvA 1018 F 31 ; Antwerpen MPM, SB ;Chieri BTA ; Den Haag KB 1703 C 27 ; Leiden UB (3 ex.) 692 F 22 ; 765 F 12 ; 765 F 13* ; Leuven GBIB P 34 N ; London BL 1068. k. 4. ; Lyon Bmun 809293 ; Paris BN (3 ex.) C. 2927 (nota : dl. 2 met autogr. Claudii Puteani) Rés. C. 2928 (‘avec des notes mss.’) C. 2929 ; Roma BN (3 ex.) 6.19.C.33 ; 8.25.B.20 ; 6.9.G.4 ; Salamanca BU BG/30187(1)

(page de titre en bas, en ms. : D[omi]n[o] Georgio Frisonio patrono suo V[ictor] Giselinus)

(A1v :)

Tenor privilegii. [Teksteditores zelf worden genoemd. Bijzonder en daarom opnemen ?] Regis privilegio cautum est, ne quis Aurelium Prudentium, Theodori Pulmanni Cranenburgii et Victoris Giselini opera, emendatum, citra Christophori Plantini voluntatem, a die impressionis absolutae ad sexennium imprimat, aut alicubi impressum importet, venalemve habeat. Qui secus faxit, confiscationis librorum et quinquaginta florenorum poena, fisco regio exolvenda, multabitur, ut latius in regio diplomate expressum est. Dato Bruxellae, XVII Martii, anno Domini M D LXIII stylo Brabantiae. Signat[io] I. Fabri.

(A2r :)

Theodorus Pulmannus Cranenburgius Francisco Balsano Brugensi [noot] s[alutem] d[icit]. Nullum vitium, Balsane integerrime, turpius et ab hominis natura alienus est quam accepti beneficii immemorem esse. Ingrato enim, ut Menander ait, terra peius nihil creat [noot]. Huic crimini maxime obnoxius essem et merito secundum Persarum leges severissime puniendus, si illa tua officia in me olim benigne collata ullo modo dissimularem aut obtegerem. Quod ne facere viderer, pauperis mulierculae, cuius sacrae litterae meminerunt [noot], exemplum imitatus quadrantem sive munus levidensae [noot : lees levidense] iam tandem tibi offero exiguum sane neque tuis beneficiis dignum ; sed huius tenuitatem tuae humanitatis magnitudo, quod spero, sublevabit. Optima enim spe ducor fore, ut, quae tua virtus, nostrum Prudentium, Pindarum Christianum benevolo animo accepturus sis. Quem, ut aetas nostra adeoque posteritas ipsa certum observantiae erga te meae pignus et indicium haberet, sub tui nominis auspicio evulgavi. Cui quantum splendoris ex antiquis libris accesserit, diligenti lectori statim patebit et ea quae vetustate atque hominum incuria valde depravata et Cimmeriis tenebris [noot] obscuriora erant, iam nostro labore omnino aut certe magna ex parte sublata esse deprehendet. Vale. III Nonas Iun[ii] anno M D LXIV, Antverpiae.

(A3r :)

Gerardi Falkenburg[ii] Noviomagi, ad Theod[orum] Pulmannum Cranenburg[ium] epigramma.

IÁíèåóE dðE åkáñéíïsò íÝìåôáé âïìâå™óá ìÝëéóóá Êçñßïõ dí óßìâëïéò Píôéäéäï™óá ÷Üñéí. FÙò Tñá ðáìðïëë§í dðr ìõåë’í lêåï âßâëùí, EÁãëáN ôásò ìïýóáéò ä§ñá ÷áñéæüìåíïò. EÅê óåëßäùí ðïëýìï÷èïò Pð’ æüöïí åpëåò Rðáíôá, HÁò ÷ñüíïò, zäEPìáè§í ðÜìðáí -ëåóóå èñÜóïò. Ðñrí ãNñ í˜î “ëïx ìçäÝí ðïôE háóêåí käÝóèáé, EÇír äc í™í öëïãåñï™ zåëßïéï óÝëáò. Ôï¡íåêá óåsï êëÝïò ðáíáãÞñáïí hóóåôáé ákåß, Ößëôáôå ìïõóÜùí ¯ Èåüäùñå ÷ïñ².

Aliud eiusdem.

EÅííÝá Ðïýëìáííïò ðåöéëáìÝíïò hîï÷á ìïßóáéò, EÅí ðïëë†óé âßâëïéò dóë’í hùñãå ðüíïí. Ï£ ãå êëÝïò èíáôïsóé ðáñE dóóïìÝíïéóé ðÝëçôáé EÁécí Pëþöçôïí êåkò hôïò dî hôåïò. EÇír äc í™í ”ôé ôZäE díé âßâëv dêôïëýðåõóå, Ť äéáìåéøÜìåíïò ô’í æüöïí Påëßïõ. ÐïëëN ãNñ dí ôáýôu ðïêE PìÜëäõíå í˜î dñåâåííx Ðñrí, ”èé í™í ëÜìðåé dê öÜåïò ãå öÜïò.

(A3v :)

Prudentii vita ex catalogo illustrium virorum Gennadii. [noot : Gennadii Massiliensis de scriptoribus ecclesiasticis liber, cap. XIII, ed. Migne PL 58, kol. 1068]

Prudentius, vir saecularis litteraturae eruditus, composuit Dittochaeum de Veteri et Novo Testamento, personis exceptis. Commentatus est et in morem Graecorum Hexaemeron de mundi fabrica usque ad conditionem primi hominis et praevaricationem eius. Composuit et libellos, quos Graeca appellatione praetitulavit, EÁðïèÝùóéò, Øõ÷ïìá÷ßá, FÁìáñôéãÝíåéá, id est de Divinitate, de Compugnantia animi, de Origine peccatorum. Fecit et in laudem martyrum sub aliquorum nominibus Invitatorium ad martyrium librum unum et Hymnorum alterum. Speciali tamen conditione adversus Symmachum, idololatriam defendentem, duos laude dignissimos libros compegit, ex quorum lectione agnoscitur Palatinus miles fuisse.

(A4r : Aurelii Prudentii Clementis v[iri] cl[arissimi] in Psychomachian praefatio ; niet opn., is oorspr. Lat. tekst)

(deel 2)

PRUDENTIUS (verv.)

(A1r :)

Victoris Giselini, in Aurelii Prudentii Clementis, v[iri] cl[arissimi] opera, commentarius.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. M D LXIV. Cum privilegio. Kol. : Excudebat Christophorus Plantinus Antverpiae, anno M D LXIV. VI Kal[endas] Novemb[ris].

(catal. Paris BN : ‘avec la même adresse. Elle contient en plus :’ Q. Aurelii Symmachi et S. Ambrosii de religione epistolae adversariae. Petri Nannii ... et Victoris Giselini scholiis illustratae ; Desiderii Erasmi in duos hymnos Aur. Prudentii commentarius. Dit geldt ook voor het Leidse exemplaar.)

(A1v :)

Arnoldus Manlius ad V[ictorem] Giselinum suum

Foedati mendis veteres sine honore iacebant, Barbaries tanti maxima caussa mali. Egregium formae decus antiquumque nitorem Reddidit haec aetas ingeniosa viris. Solus adhuc Christi vates lacera ora ferebat, Expertus medicas non erat ille manus. Vidit et indoluit Giselinus. Hic acribus, inquit, Indiget auxiliis ; huic opus arte mea. Macte tuis animis, dabis haec si munera nobis, Te pia posteritas et tua facta canet. Sic domitis quondam monstris Tirynthius heros, Sic retulit Phoebi nomina magna puer. Ille manu victrice nocentia contudit orbi, Hic animas luci reddidit arte sua. Tu, quia Victor et in medica versatus es arte, Utraque Clementi das pia dona tuo. Ergo iam nitidus, iam demum vivus, honores Quos meruit quondam, te tribuente, capit.

(A2r :)

Victor Giselinus Theodoro Pulmanno s[alutem]. Ego vero, Pulmanne, tarditatem ingenue agnosco meam. Omnino enim facere non potui, ut promissa, quo tempore dictum erat, apparerent. Non quod me negotii istius odium ceperit (quanquam cepit), sed quia tanto studio cupivi telam, quam semel exorsus sum, ex animi mei sententia pertexere. Itaque non scholia, uti promiseram, sed commentarium nunc ad te mitto, in quo, quid praeter meum in variantibus lectionibus iudicium contineatur, malo te ex ea quae ad lectorem est praefatione quam ex meis verbis intelligere. Tuum vero nunc erit ea diligentia editioni praeesse, ut omnes novis mendis aditum potius praeclusum esse existiment quam sublata vetera. Quam laudem si tibi solidam feceris, non dubitabo eam laboriosissimis exemplarium tuorum comparationibus anteferre. Ad G[eorgium] Fabricium [noot, zie l’Europe des humanistes] quod attinet, profecto homo ille, quem ego cum in omni litterarum genere, tum in poetices arte optimis parem esse semper iudicavi, omnium solus ad hanc provinciam obeundam fuit idoneus. Ceterum, quoniam eundem unico exemplari usum esse scribis formaque exemplaris illiusmodi est, quae pueris et constare magno debeat et minus sit accommodata, rationem non video, cur propterea ab incepto desistamus. Tu igitur, nisi quid melius consulis, te ad evulgandum accinge et prudenter et gnaviter, ut soles. Vale. Lovanio, XII Kal[endas] Maii anno M D LXIV.

(A3r :)

V[ictoris] Giselini ad lectorem ðáñáßíåóéò.

Ah, valeant tandem vatum lasciva priorum, Carmina : sat scenae, sat numerisque datum. Nam quid adhuc, vano strepitu et tentigine vocum, Mens abducta, Deûm numina mille facit ? Decipiturque modis, quos inficit igne Cupido Sive Catulle tuus, sive Tibulle tuus ? An’ne igitur glandes iterum atque Acheloia praestat Cornua, post habito farre meroque, sequi ? Absit, ut haec animum teneant deliria. Turpis Quin valeat potius cum Iove turba suo. Martis bella, tori Veneris, foeda orgia Bacchi Huic placeant, Christus cui placuisse nequit. Cui nomen quod si dedimus vitamque per omnem Ponimus in patriis mystica thura focis, Hunc unum mens ipsa velit, vox ipsa loquatur, Unius in laudem, quidquid agemus, eat. Cumque diem revehet Phoebus, cum Luna tenebras, Gnaviter huic grates barbitos icta sonet. Ecquis enim, sacris libeat modo vivere Musis, Ecquis ab humano dignior ore cani, Quam qui mentis opes homini concedit et illam Aetheris arcano concitat igne sui ? Ergo Deos, iterum dicam, sileamus ineptos, Moribus et castis quidquid obesse potest. Proque his artifici summo meditemur honores, Fecit uti, vatum gloria magna, puer, Sive illum late Regem suspexit Idume [noot : David], Sive hostis profugum texit ab ore sui. At nunc ille patri summo superisque choreis Laetum indefessa pangit ab arte melos : Naulia nunc tenero pulsans vocalia plectro, Nunc digitis citharae fila sonora legens. Quem prope mellifluo deducunt pectine cantus [noot : Iuveneus], Hispalis aurifero quos tulit ora sinu [noot : Sedulius], Praecipue vates toties quem insueta canentem [noot : Prosper] Audiit attonitis flavus Iberus aquis [noot : Prudentius]. Felices, quibus ora Deus caeli amne rigavit Irriguo, sua quos iussit et acta loqui, Et caeli monstrare vias ac certa laborum Praemia, sive bonis sive futura malis. Horum digna sacra demum sunt carmina cedro, Aque secutura posteritate legi. Quisquis at infelix, inhonesto carmine, Circes Pocula sectatus, Numina vana colit. Hunc Phlegethon, Stygiique manent vada livida fontis, Tartareusque suo Iupiter igne coquet [noten]. Ergo si quis eris, faciles quem caelitus aurae Afflarunt, caeli te pius ardor agat. Sint Heliconiades Christus, sit Christus Apollo, Inque tua illius tempora laurus eat. Non tibi Pegaseus fons, aut Libethrides undae [noot], Sed Christi exstinguat vivida lympha sitim Cuius, magna loquar, tenuis si guttula tantum [noot : Joh. 4], Divino irroret labra liquore tua, Ilicet hinc veros sentis in pectore fonteis Crescere et aeternis vivere fluminibus. Felices latices, felicia pocula, felix Tu quicunque sitim non aliunde levas.

(A3v :)

Victoris Giselini in Aur[elii] Prud[entii] Clementis v[iri] cl[arissimi] ØÕ×ÏÌÁ×ÉÁÍ commentarius. Candido lectori s[alutem]. Consilii nostri rationem et ordinem ne ignoris, sic habe. Cum ante sex annos Brugis Flandrorum humanioribus litteris operam darem, Arnoldus Laurentius Berchemus, sacrorum poetarum aestimator summus idemque poeta non vulgaris, quo tum familiarissime utebar, omnium quae in Prudentii opere maxima diligentia annotaverat, me tam boni auctoris miserrimam sortem deplorantem aliquando participem fecit. Vulgatam enim editionem gravissimis vulneribus deformatam, Lugdunensem dico, Basiliensem atque Antverpianam, sedulo ille cum Aldina, quae apud nos rarior est, diu ante contulerat. Nactus deinde Gandavensia duo apographa descripta manu, tanto animi studio singula examinarat, ut, si vita suppeditasset, ex istiusmodi laboris genere minus fastidii, plus oblectationis et gloriae nemini alii fuerit accessurum Ille autem immatura plane morte nobis ereptus, cum inter alia suae diligentiae pignora hasce annotationes mihi reliquisset, non multo post huc Lovanium ad gravius aliquod studium arripiendum redii. Ibi hospes meus humanissimus Lucas Maera I[uris] c[onsultus], litterarum egregius amator, tertium Prudentii exemplar litteris, etsi non ita vetustis, emendatissime tamen exaratum donavit. Eo igitur fretus, cum vertente anno in patriam reversus ibique nactus non nihil vacui temporis, ob mutatum studii genus, coepi diligentius omnia pervolutare, singula inter se conferre, nihil denique omittere, quod in huiusmodi observationibus utibile fore existimarem Atque haec animi duntaxat caussa. Incredibile enim, quantos voluptatis fructus ex huiusmodi exercitatione caperem Nihil etiam minus suspicabar quam futurum esse, ut alii, quibus a re sua plus otii esse quosque id decere magis audieram, modis adeo miseris auctori mutilato medicas cessarent afferre manus. Quanquam longe aliter evenit. Cum enim mihi Parisiis in re medica occupato alter paene annus effluxisset et occasione nescio qua Hiernonym[o] Marnessio, qui plerosque Latinos auctores minore, quam vocant, forma excuderat, poetam a me castigatum ostendissem, non prius ille destitit, quam a me eum tandem impetraret. Impetratum non statim excudit ; operae enim, quales optabat, non se offerebant. Verum in ipso concitatae seditionis aestu, quia ego abitum minabar, Benedicto cuidam typis committendum tradit. Ibi, ut sit in ipso tumultu tumultuarie omnia, editioni praeerat nemo. Operae, hostili in urbe ut manerent, conductae nihil non flagitiose. Annotanda pleraque ex tempore, aberant libri iam convasati. Quid multa ? Sane, verum ut fatear, valde miror, ex mille et amplius mendis tunc sublatis tam pauca omissa esse atque interim eorum in locum, etsi innumerabilia irrepserunt, non plura tamen irrepsisse. Tam infelici igitur rerum successu dolens, altero, quam absolutus est, die proripui ego me ex urbe cum pauculis exemplaribus. Ab eo tempore vix dixerim, quam grave mihi acciderit de eo ab amicis admoneri, quod tantopere in aliis improbaram Immo ea princeps caussa fuit, cur Theod[orum] Pulmannum in hoc genere exercitatissimum, ubi primum conveni, serio hortatus fuerim, ut, quemadmodum ego Gallis sperabam, ita ipse Belgio nostro gratificaretur et ille tum me amicissime complexus, qua est humanitate, Recte tu quidem, inquit, si modo laborem secundae recognitionis ipse defugis. Nam, cum admodum pauca eaque exilia abs te praetermissa sint, mihi per id facile erit, quae in tuis librariorum negligentia admissa sunt, tollere ; eritque idem Typographo non incommodum, quod neque tua afferantur, neque forma exemplaris idonea sit, ut ex ea pueri doceantur. Ibi ego, laudato eius consilio, cum me libenter et cogitationem hanc a me reiicere et quae in meis desiderarem quaeque pro meis haberi vellem, cum eo communicaturum esse dixissem, ita tum discedo ab illo, ut qui me publicae utilitatis caussa, etiam de integro omnia apographa (quatuor ille habebat) simul comparaturum esse reciperem Quod et feci. Nam post aliquot menseis ad eum redii simul mecum ferens meum exemplar et aliud, quod heic est apud Martinianos. In conferendo dici non potest, quantae voluptati mihi fuerit plerasque coniecturas meas unanimi librorum consensu videre approbatas. Tandem igitur hoc labore perfunctus, quia ille scholia mea addi volebat, neque id inutile fore iudicabam, de typographo sub Bacchanalia certior factus, Galeneum meum ad tempus seposui atque ad ipsas Palmarum ferias in recognoscendis annotationibus fui totus. Neque vero iis tantum, quomodo antea, locorum a me immutatorum rationem reddidi verum etiam, quo lectori rerum in primis avido facerem rem gratam, obscuriores dictiones et phrases declaravi, insolenteis et a communi usu remotas observavi, ad historias sacras et profanas pertinentia veris fontibus indicatis expedivi atque illustrativi. Nihil denique eorum quae in iusto commentario desiderari solent, quantum in me fuit, praetermisi. Quod ut commodius fieret, totum opus a principio relegendum fuit et singula ex autographorum veritate excutienda. Interea tamen hoc boni evenit, ut forte fortuna in editionem quandam Daventriensem annis abhinc LXX evulgatam inciderim, quae ubique tantum opus mihi tulit, quantum ullus alius. Quod idem dictum volo de duobus aliis manuscriptis, quorum unus heic in Bibliotheca artium, alter in Bussidiana asservatur. Sed et commentarius Aelii Antonii Nebrissensis in treis priores libros et Ioan[ni] Murmellii in Romanum martyrem, non parum, ut rem ipsam fatear, laborem hunc meum levaverunt. Uterque enim summam diligentiae laudem praesertim in historiis explicandis promeruit. In illo tamen artis poeticae scientiam maiorem, in hoc plus observationum desideraverim. Hactenus de occasione recognitionis. Nunc, ut ad alterum oratio delabatur, si qui forte incoeptum hoc meum, utpote audax et temerarium, reprehenderit, quod et hac aetate et professione, medicus poetam simul theologum a mendis perpurgare in animum induxerim, sciat is neque me ab huiusmodi studio adeo semper abhorruisse, quod res indicabit, neque ullum in omni Latina lingua scriptorem hoc nostro emendatu faciliorem reperiri, praesertim si in promtu adsint vetera exemplaria et frequens accurataque eorundem lectio. Nam quaecunque suis hic versibus exsequenda sumsit, adeo omnia sibi omni ex parte similia sunt, ut non ovum ovo magis. Plane, inducto Prudentii nomine, etiam falsis auctoribus adscripta, facile quis omnia unius ãíÞóéá esse iudicaverit. Nam, ut ipse sibi testis est, vitam, quam publicis muneribus implicitus usque vixerat, prope iam excurso [excusso ?] spatio, mittens, sese in angulum aliquem secreti recessus abdibit. Ibi in tempore, ut infra declarabitur, satis brevi quaecunque aut habemus aut interciderunt eodem ingenii fluentis impetu confecit. Elegantiam, gravitatem, eruditionem, pietatemque eandem, quam initio illuc secum attulerat, singulis opusculis aeque impressit. E diverso quoque si ab initio in aliquibus, ob studia longo tempore intermissa, a communibus praeceptis aberravit, constanter aberravit, non voluntate, ut officiosuli quidam inepte excusant, sed mera inscitia, id quod etiam de Graecarum litterarum ignoratione evidenter ostendemus. Oratio vero ubique eadem et eodem quasi filo ducta, digna et sene et theologo. Quaedam tamen haud ita Latine dicta esse non nego, quae nos suo loco in appendicem cogemus. Sed quid mirum, si rivus per impurissimos alveos decurrens aliquid limi ducat ? Si eloquentia aliquando maxima in homine annis gravi senescat ac languidior efficiatur, quod in Erasmo irridere Lodoic [noot]. Strebaeus ausus est ? Nihil profecto. Magis illud miror, quo pacto fecundi pectoris vena in tam varia et nova rerum maxime arduarum pertractatione nunquam exaruerit, nusquam defecerit. Certe, qui ex omni posteritate cum eo paria fecerit, adhuc vidi neminem Desinant igitur molles aliquot semiviri, quos scripta impura tantum capiunt, nobis sanctum hoc opus e manibus excutere et pro eo sua ac suis similia (Deus bone qualia, quam nefanda) obtrudere vel invitis. Potius enim quam illiusmodi scriptorum lectione oculi, aures animusque adeo contaminentur, lubentes omni Latini sermonis elegantia careamus. Quanquam, si tanto eius desiderio teneamur, sunt, gratia Deo, in hoc genere alii etiam casti, e quibus cum Latinam puritatem, etsi cum temporis in cognitione fabularum ponendi iactura, haurire incipimus, licebit Ethnicis Christianos adiungere, ut ab iis non Latine solum, sed et pie loqui ac sentire discamus. Eum in usum vocabula, quae rariora et paene quibusdam sordida videri possint, observavimus. Idem factum de Graecis perperam usurpatis. Statim enim illa turba in prima acie sese offeret. In peregrinis nominibus liber fuit, quomodo etim hodie quotquot Davidis ad Latias deducunt carmina Musas [noot] ac proinde nemo ex iis metiatur Graeca aut Latina, in quibus constantem esse illium et sibi similem manuscripti omnes uno ore testificantur. Haec de nostri consilii ratione praemittenda duximus. Vale.

(G4r :)

Symmachi et Ambrosii de religione epistolae adversariae, Petri Nannii Alcmariani, et Victoris Giselini scholiis illustrati.

V[ictor] Giselinus Ioanni Gelrio iuventutis Brugensis moderatori eruditiss[imo].

Donaturus eram tibi hanc opellam Praeceptor mihi plurimum colende : Sed Phoebus vetuit. Quid ? inquit, annon Quae tu cunque tua esse credis, haec sunt Adhuc ipsius, ut fuere quondam ?

(H4v :)

Petri Nannii in Ambrosii epistolam scholia.

(H7v :)

Victoris Giselini in eandem scholia.

(H8v :)

Lucas Fruterius Brugensis Vict[ori] Giselino s[alutem].

Si multum ingenuae tulere famae Magni nominibus perenniclaris Vates, quos Veterum educavit aetas, Qui ludibria ludicrum Deorum Iovem, Mercurium, Thetin, Dianam, Pomonam, Cererem, Pulam, Patellam, Mutunnum, Venerem, Evium, Priapum Ad caelam lepido tulere versu, Non sane levius sacri poetae Primos promeruere palmae honores, Quorum in carminibus nihil profani Christum praeter inest, Deumque verum Inter quos adeo tuus poeta Principem tenet occupatque sedem, Gisline, Aonio calens ab oestro, Qui prudenter in hoc sacro poeta Prudens ingenii exhibes acumen. Nam praeter varias graveisque mendas, Quas docto genii tui labore Eluisti, alias tamen lacunas De libri veteris penu replesti, Tanto mentis et ingenii decoro, Ut Prudentius obstupere possit. Sis posthac pius in pios poetas, Et quod temporis in profana vatum Expendunt alii poemata, hoc tu Da sacris adeo, et piis poetis, Sic te Phoebus amet novemque Musae, Sic victis Heliconiae urbis oris Victor magnanimum efferas triumphum

(I1r :)

D[esiderii] Erasmi Roterodami in duos hymnos Aur[elii] Prudentii commentarius.

Erasmus Roterodamus castissme puellae Margaretae Roperae s[alutem] d[icit].

(Bevat geen verwijzing naar Poelman, beter opnemen in het lemma van Erasmus zelf.)

(L2r :)

Victor Giselinus T[heodoro] Pulmanno s[alutem].

Quaterniones omneis, quo ordine ad me transmissi erant, avide simul et diligenter perlegi. Nescio mehercule, debeamne magis vestram industriam et laborem collaudare, an mihi ipsi gratulari, qui videre toties hunc optaverim diem, cum id boni, quod alii iam diu nacti sunt, poetae etiam nostro eveniret. Nam praeter ea quae exprimi iusseram, adeo emendata sunt omnia, adeo belle et nitide excusa, ut dubitem quid ad hanc editionem potuerit accedere. Quod ad errata infra subiecta attinet, eorum pleraque ita levia sunt, ut tantum non omitti potuerint ; et alii typographi, qui hac ratione negligentiae crimen evitare sibi probe videntur, ea procul dubio omissuri erant. Nos ab istis dissentimus et hoc ipso summam diligentiae laudem aucupamur, quod praestare audeamus nulla heic menda praeterita esse ; in quo optimos quosque imitamur, Stephanos, Colinaeos, Manutios et Paullum in primis [noot], qui nuper in Catullo Mureti paginas aliquot mendis implevit ; imitamur et eos, qui castigationes suas aut óõììßêôéò interferunt aut separatim evulgant. Omnia itaque operarum errata etiam minustissima heic subiicimus et quia interpunctiones quaedam eiusmodi sunt, ut a me approbari omnino nequeant, breviter quid in absurdi esset, ostendi earumque in locum veras ex priore mea editione huc adduxi. Obiter etiam interea locum unum atque alterum obscuriorem explicui et paucula ad rem facientia uti occurrebant, annotavi. Certe mi Pulmanne, ex hoc postremo quanquam ignobili labore facile iudicabit aequus lector, quantopere cupierim leve aliquod saltem mei erga rem litterariam amoris monumentum posteris relinquere. Vale.

1564 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis Opera. Theodori Pulmanni Cranenburgensis studio correcta et brevissimis annotationibus illustrata. Index amplissimus ad calcem adiectus.

(en ms. : I. Thiballier) [noot : op de internetlijst van voormalige eigenaren van boeken van de Allestree bibliotheek (onderdeel van Christ Church ?) te Oxford staat een Jacques Thiballier, 17e eeuw] Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXIIII. Cum privilegio. In-8°.

Antwerpen MPM A 748 ; London BL (3 ex.) 688. a. 4.*(quelques marg. en ms.) ; 1068. b. 19. ; G. 17150. (sans colofon) ; Princeton UL

(A2r :)

[en haut, en ms. : Ex libris Claudii Deshais Gendron D. M.]

Clarissimo viro Casparo Scheto Corvino, Baroni in Wesemale, D[omino] in Grobbendonck, Heyst, etc., equiti aurato et thesaurario regis primario, Theodorus Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit].

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, clarissime Schete, vel explicatione illustrant, vel correctione restituunt, eos non solum de humanioribus litteris sed de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam hos a carie et interitu vindicarunt. Illas multis saeculis neglectas atque paene sepultas in lucem produxerunt. Hinc fit, ut studia et praeclarae artes iam floreant, vigeant et perfectissime tradantur, ex quibus magnam utilitatem, fructum et emolumentum ad omneis provenire perspicimus. Itaque cum Virigilium optimum et sapientissimum poetam qui virum politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, negligentia describentium post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi. Qui quam mihi gravis et molestus fuerit, exercitati aliquandiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii paenitet, si modo quod volui studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae ex collatione multorum exemplarium in manus hominum tuo nomini inscripta emittimus, non ingrata tibi fuisse intellexero. Habes poesim in deliciis et eam sic ornas ut cum quovis, si opus sit, de palma certare possis. Commode igitur me facturum putavi, vir clarissime, si quid ego eius generis ex quo voluptatem non nunquam capere soles, tibi dicarem. Cuius censura si mea haec opera probetur, nihili facio Zoili morsum. Vale. Antverpiae, V. Idus Octobreis, anno M D LXIII.

[vgl. hiermee de versie in de editie 1580, waarvan de eerste alinea herschreven is :]

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, clarissime Schete, vel explicatione illustrant, ex fide veterum librorum a mendis repurgant, eos et de litteris quae humaniores appellantur et de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam res ipsa loquitur, complures, qui partim nostra, partim patrum nostrorum memoria in hoc curriculo industriam suam exercuerunt, non solum pristina ornamenta, verum etiam vitam paene ipsam optimae notae scriptoribus restituisse. Hinc studia longo tempore intermissa rursus pulcerrima sua habent incrementa ; hinc ingenuae artes, quae diu neglectae atque omnino sepultae iacuerunt, nunc denique a carie interituque vindicatae florent, vigent et perfectissime traduntur. Ex quibus respublicae, quae legibus aequis longa in pace reguntur, magnam utilitatem, emolumentum et fructum capiunt. Itaque cum Virgilium optimum et sapientissimum poetam, qui virum pium, politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, librariorum negligentia post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi ; qui quidem certe quam mihi gravis fuerit et molestus, exercitati aliquamdiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii poenitet, si modo, quod maxime volui, homines studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae nunc in hoc poeta ex collatione exemplarium cum manu scriptorum, tum typis impressorum restituta in tuo nomine emittimus, tibi grata fuisse intellexero. Quod equidem me consecuturum nihil addubito. Habes enim poesim in deliciis et de ea, si opus sit, cum quovis certare possis. Commode igitur me facturum putavi, Schete clarissime, si quid ego eius generis, ex quo voluptatem non numquam capere soles, tibi dicarem ; cuius iudicio si mea haec opera probetur, non est quod lividum et mordacem Zoilum extimescam. Vale. Antverpiae, V Idus Octobreis, anno M D LXIII.

(A3r :)

Gerarti Falkenburgii Noviomagi in laudem Theodori Pulmanni Craneburgii antiquitatis studiosissimi,

EÅðßãñáììá.

Ìï™óáé ðåñßçèåí PíN ÷èüíá ÂåëãÜäïò ƒëèïí, FÅñìÝù Pæüìåíáé êåñäïðëüêïéï ðüëéí. Ðïýëìáííïí äc ðüíïé PíôÜîéïí ïšäcí PñÝóèáé, EÁëãïò Tëáóôïí hçí èõì’í P÷åõÝìåíáé. FÙò ãNñ höáíôï ôÝñåí èáëåñ’í êáôN äÜêñõ ÷Ýïõóáé. Öå™, öå™, Pñ÷áßç ƒ » Pðüëùëå ÷Üñéò ; Ášô’ò dðéóôÜìåíïò ô’í PèÝóöáôïí œìíïí Påßäåéí, EÅóèëE dír ðïëëyóéí dîåðüíçóå âßâëïéò. EÁôôá ôïr ákãéü÷ïõ äé’ò dò èñüíïí ãáãå öÞìç, ®í ôÝôáôE dí ðõìÜôïéò ákèéüðåóóé êëÝïò. FÏé Pìáèåsò, öèïíåñïß ôå êáê§ò Pðïëïßáôï ðÜíôåò, EÁíôßá êïêêýæåéí ïpò ðïôr êáëN ößëïí.

[epigram is identiek aan de ed. 1580]

(A3v :)

Cor[nelius ?] Scrib[onius] Grapheus studiosis adolescentibus s[alutem]. [nota : vgl. de Alexander Scriboneus Grapheus in de ed. Claudianus 1585]

En vobis, adolescentuli optimi, post tot undique terrarum impressos Virgilios, novum hunc exhibet hac enchiridii formula editum, Christophorus Plantinus typographus longe diligentissimus. Exhibet autem ceteris omnibus hactenas editis, novis plerisque additis castigationibus multo illustriorem. Idqie opera et sollerti investigatione Theodori Pulmanni, hominis huiusmodi rebus indagandis acutissimi. Porro si quae ad orthographiam spectantia aut alias inusitatius notata occurrerint, ne vos continuo offendant siquidem ea ex certissimis venerandae antiquitatis fontibus hausta constat. Valete. Antverpiae, XIIII Calendas Septembreis, anno M D LVII.

1565 (*Steven ; *Henk)

JUVENALIS D Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flacci S a t y r a r u m liber I. Theod Pulmanni in eosdem annotationes.

Antverpiae : ex officina Christophori Plantini M D LXV. In-8°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 1710 E 31(*Steven) ; Leiden UB (2 ex.) 683 C 15:1 ; 758 F 27:2 (cum notis mss. J. Lipsii) ; London BL 237 b. 7 (*Henk) ; Paris BN Rés. P. Yc. 825 ; Roma BN 6. 12.C.47

Theod[orus] Pulmannus Ioanni Flemingo* s[alutem] d[icit].

Cum ante menseis aliquot, Fleminge ornatissime, Q[uintum] Horatium tibi propter singularem virtutem atque raras ingenii tui dotes dicavissem, nunc Iuvenalem et Persium me tibi donare debere iudicavi, quod hi fere propter argumenti et rerum quas tractant similitudinem coniungi soleant ; quorum hic in corruptis hominum moribus et vitiis taxandis castior, ille autem liberior atque lascivior, ut non nulli, quos nec laudo nec damno, ipso Catone severiores sese ab huius lectione prorsus abstineant eumque ab aliis legi vetent, quia in vagas libidines, adulteria aliaque peiora facinora, quae heic nominare nefas est, satyrico more nimis acre despuat. Sed enim si scelerum et flagitiorum turpitudinem, quam nefarii homines vulgo, pro pudor, inhoneste designabant, expendamus, illum modestioribus verbis obscenissima quaeque crimina detestari et ad castitatem, modestiam, vitae integritatem, temperantiam ceterasque praeclaras virtutes, quae vera animi bona sunt, omneis hortari atque incitare fatebimur. Nihil igitur mihi in hoc poeta esse videtur, si modo eum dextere interpretemur et explicemus, quod tantopere culpari vel damnari possit : nihil foedum, nihil turpe, nihil pudicis auribus indignum, immo sancta omnia esse nemo mihi verum dicenti non assentietur. Voluit porro Deus apud ethnicos vates huiusmodi testimonia exstare, ut mortales quantis in tenebris versarentur, agnoscerent et ad honestam beatamque vitam peragendam ipsa animi pravitate deterriti tandem allicerentur et impellente conscientia ducerentur. His itaque adductus hos satyrographos ex manuscriptorum codicum fide restitui, auxi et annotationibus ex commentariis clarorum virorum collectis illustravi. Usus sum in Iuvenale emendando tribus exemplaribus : uno, meo ; altero, quod Iacob[us] Miggrodius*, omni liberali doctrina et summa humanitate vir praestans, mihi dono dedit ; tertio, cuius Canonici collegii Beatae Catharinae Noviomagi, rogatu Henrici Coracolithii*, trium linguarum periti, et maxime Ioannis Falkenburgii* sororis meae mariti, hominis Romanarum antiquitatum perquam studiosi. Cum illic non ita pridem cum eo aliquandiu coniunctissime et amantissime viverem, mihi copiam fecerunt. Neque sane, quod primo loco dicendum erat, Had[rianus] Iunius, homo et eruditione et in communicando sua alacritate prope singulari praeditus, parum heic mihi adiumenti attulit. Nam ex manuscripto codice suo, quae cum vulgata editione contulerat, lectionis varietates comprobavit et loca paullo impeditiora brevibus scholiis enodate explicuit. Quem omnia, qua fide accepi, eadem in lucem dedi. Idem cum in apographo, quod inter mea postremum nominavi Iuvenalis opus, non in Satyras sed in libros divisum esset, dubitanti quid potissimum sequi vellem, facile libri sui fide persuasit, ut vulgarem operis partitionem immutarem et in quinque libros distinguerem Praesertim cum et loca a Prisciano adducta idem prae se ferre et hoc etiam, licet quidam improbarint, in auctoris vita Crinitum annotare viderem Satyrarum vero receptum et usitatum numerum cui testimonia, quae recentiores hinc produxerunt, pleraque respondent in margine adieci, ut longum et molestum inquirendi laborem lectori adimerem Persium item ad tria mea antigrapha quam potui diligentissime correxi. Si quid cessatum aut minus quam oportuit accurate praestitum fuerit, vir humanissime, id tarditati mei ingenii adscribas velim Si par voluntati facultas fuisset, perfectiora et meliora dedissem Vale. IIII Idus Ianuarii, Anno 1565. Antverpiae.

* Jan Fleming, Neolatijns dichter (Limbourg, XVIa - Antwerpen 1568). Heer van Wijneghem bij Antwerpen. Gedeelten van zijn dichtwerk zijn door Goropius Becanus opgenomen in zijn Vertumnus. De stijl ervan is beoordeeld als slordig. Hij is begraven in de kathedraal van Antwerpen. Niet te verwarren met de bekende lijfarts van koning Sigismund van Polen, eveneens geboren te Limbourg. (Aug. Vander Meersch, in : BNB 7 (1880-1883), kol. 107)

* Jacob Migrode, ‘Ein in vielen Sprachen geübter Niederländer von Alost (Aalst, St.S.) in Flandern, lebte zu Ende des 16. Seculi, und übersetzte aus dem Spanischen ins Französische historiarum rerum ab Hispanis in occidentali India gestarum (Jöcher III (1751), kol. 530)

* Henricus Coracolithius, kannunik van het Catharijneconvent te Nijmegen (verder nog niets gevonden)

* Johannes Falkenburg, was getrouwd met Belia, een zuster van Poelmann (Hellebuyck, p. 40)

1565 (*Henk)

TERENTIUS (2 parties)

(deel 1)

Terentius a M. Antonio Mureto, locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae. Argumenta in omnes scenas. Index vocum antiquarum apud Terentium. Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio Marcodurano. Variae lectiones sive emendationes potius e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno 1565. Cum privilegio. In-16°.

Antwerpen MPM R 5.5, SB C 87205 ; Chicago NewbL ; London BL 688. a. 10.* ; Yale UL

(nota : deze editie moet gelijk zijn aan de volgende, aangetroffen in de catalogus Paris BN 184, kol. 234, waar zij beschreven wordt als ‘bijgevoegd’ bij de editie 1560 :)

Annotationes M. Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias, in quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Variae lectiones sive emendationes potius, e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno M D LXV. In-16°.

Paris BN Yc. 12451 (2)

(catal. BN : ‘2e partie seulement du Térence plantinien de 1565, décrit par Ruelens-De Backer, p. 49-50, n°. 20, et dont Lawton, 360, ne connait que la 1e partie. Cette partie, contenant le texte de Térence, manque ici. On trouve à la fin de ces Annotationes : M Antonii Mureti de Metris terentianis puis, au début des Variae lectiones, une épitre dédicatoire de T. Poelmann à C. Plantin, datée de 1565, non reproduite dans les éditions postérieures.)

(A2r :)

(nota : deze brief komt waarschijnlijk al voor in de editie van 1560 - zie de beschrijving aldaar- zonodig verplaatsen en transcriptie aanpassen)

Christoph[orus] Plantinus lectori s[alutem].

Pluribus verbis, amice lector, hic tecum agerem, si lucri et quaestus, quo studium alii suum et ingenium conferunt, suspicionem a me amovendam esse existimarem. Verum cum et nomen meum et res ipsa me facile tueantur, breviter nunc tantum quod officii mei est, agam diligentiaeque meae rationem quam tu prorsum ignorare nolis, ostendam. Cum pararem nuper poetas plerosque Latinos typis meis descriptos denuo emittere putaremque mihi ab iis fabellis auspicandum esse, quas ab optimo Latinitatis auctore factas Cicero testari solet [Ep. ad Att., 7,3,10], dubitarem tamen ecquaenam potissimum ex tot editionibus mihi foret exprimenda. Commodum me Cornelius Valerius, Latinae linguae professor doctissimus, pro suo erga me et litteras amore admonuit, nullam se scire emendatiorem accuratioremque editionem ea quam M[arco] Antonio Mureto auctore et duce Paullus Manutius aliquando dederit. In ea putare se nihil esse sive lectionum veritatem, sive versuum rationem et legem spectes, quod non adhibitis vetustissimis libris iudicioque prope singulari nitatur. Periochas vero tam esse Latine et perspicue factas, ut merito suo Terentiani operis pars et dici et haberi possint. Homini tam amice et recte monenti lubenter paruimus [evt. patuimus] et ipsius Mureti exemplar, quoad eius fieri potuit, insecuti sumus. Ipsius quoque periochae fecimus ut suis quaeque fabulis praeirent et lectori ad penitiora tanquam viam commonstrarent, additis e Lipsiana editione personarum omnium etymis. Ad haec argumenta usitata in singulas scenas, carminum genera et diversitates, annotatiunculas denique vulgo marginibus adscriptas huc tantisper aliunde arcessenda putavimus, dum his deletis alia quae plus utilitatis et ponderis habitura sint, propediem, ut spero, reponamus. Quin et indicem verborum veterum ratiusque apud Terentium usitatorum colligendi laborem capere operae pretium visum est ; atque haec quidem omnia seorsum in gratiam eorum qui vel rudiores sunt vel ipsis emendationum constitutionibus minime ducuntur, sola auctorum fide et auctoritate contenti. Ut autem eadem opera eruditis hominibus gratificemur, quibus nihil ingratius accidere potest quam in aliorum inventis, quibuscum sua comparent, accurate excutiendis tempus et operam ponere, excudimus separatim quoque et quasi a corpore suo divulsas, Muretianas annotationes, quomodo eas a Francisco Fabricio auctas accepimus. Is enim cum videret a Mureto suae castigationis rationem paucis admodum in locis redditam esse eamque in pluribus passim requiri, optimo consilio suis annotationibus priores triplo et amplius locupletiores effecit. In iis autem non solum omnes Mureti lectiones confirmavit, sed etiam, si quid notatum est ab aliis viris doctis, qui in hoc auctore emendando studium collocarunt, comprehendit. Contulit enim cum Mureti libro alios quatuor emendatos : unum ab Erasmo, alterum a Goveano, tertium a Lolgio, quartum a Ioan[ne] Rivio et Georg[io] Fabricio, e quibus omnia quae vel conveniebant, vel discrepabant, breviter descripsit. Opera, me hercule, omnium gratiarum actione et laude omni multo dignissima. Ne vero nos nihil proprium et novum afferremus, a Theodoro Pulmanno nostro hoc impetravimus, ut quidquid aut emendationum aut variantium lectionum e quatuor suis vetustis exemplaribus aliorumque scriptis ad istorum omnium diligentiam adiicere posset, benigne nobiscum communicaret. Quid multa ? Certe alia si ulla vel minima studiosos demerendi occasio sese ostendisset, non passurus fuissem eam mihi nisi invito eripi. Unum restat, ut qua voluntate haec a me fiunt, accipere eamque omnibus modis adiuvare velitis. 1565, Kal[endas] Maii.

(deel 2)

Annotationes M. Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias. In quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Variae lectiones sive emendationes potius e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni. [sic !]

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno M D LXV. Cum privilegio.

(A1v :)

Franc[iscus] Fabricius Marcoduranus, litterarum studiosiss[imis] s[alutem] p[lurimam]. Quod iamdiu in rem vestram inchoatum habuimus, id iam tandem his otiosis diebus quibus a publico docendi munere vacamus, pro virili parte absolvimus. Itaque vobis offerimus Terentii comoedias, e quibus M[arcus] Antonius Muretus, homo in bonis auctoribus emendandis bene peritus et magna cum disciplinarum intelligentia, menda, quae lepidissimas fabellas deformabant, sustulit veramque lectionem restituit. Cuius ratio cum paucis locis ab ipso reddita esset nosque fore videremus, ut eam vos pluribus requireretis, has annotationes adiecimus in quibus et Mureti lectio confirmatur et si quid ab aliis viris doctis qui in hoc auctore emendando studium posuerunt, notatum est, comprehenditur. Contulimus cum Mureti libro alios quatuor emendatos : unum ab Erasmo, alterum a Goveano, tertium a Lolgio, quartum a Io[hanne] Rivio et Geor[gio] Frabricio, e quibus omnia quae vel conveniebant vel discrepabant breviter descripsimus. Inprimis autem secuti sumus fidem veteris libri Veneti, cuius auxilio Muretus locos perplurimos correxerat. Multum etiam nos adiuverunt antiqui grammatici, maxime Priscianus, qui Terentii testimonio libenter utitur. Atque hunc equidem laborem, ut ad vestra studia adiumenti aliquid afferrem, suscepi. Si vero id quod studui consecutus non sum, sic habete, mihi non voluntatem perficiendi, sed facultatem defuisse. Valete.

(I4r :)

Theodorus Pulmannus Christoph[oro] Plantino suo s[alutem] d[icit]. Grave sit oportet et perdifficile quod tibi, Plantine, recusare aut velim aut debeam. Cum enim te maximo animo et sumtu huc solum videam contendere, ut languida paene et consopita apud nos literarum studia ratione omnium quae quidem animo excogitari queant potissima excites et in aliquod diginitatis culmen evehas sic mecum statuo nihil meorum omnium quod tibi ex usu futurum sit quantum in me erit denegare, etsi certus sum nullam inde nomini meo futuram accessionem. Ab aliis itaque, qui nulla rei, temporis, ingenii denique et doctrinae commoditate destituuntur, licebit accurata omnia et omnimodis perpolita exspectare. A Pulmanno vero, interea dum illa exspectas, quandocunque lubebit, ea accipies vel quae in veterum auctorum monumentis ex accurata exemplarium meorum manu descriptorum collatione melius scribi aut saltem utiliter proponi poterunt vel quae a doctis hominibus sparsim observata suo loco et ordine meum in usum annotata erunt. De Terentio autem quod promiseram omnino praestare non possum, tum quod officina culinae meae proxima et maxime benigna qua nuper nihil erat frigidius nunc ferveat et totum me habeat, tum quod a postrema Terentii mei editione, quae anno LX e tua officina prodiit, etiamsi bonam posuerim operam in vetustis Terentii codicibus inter se comparandis, nihil tamen eorum adhuc examinaverim diligentius et excusserim. Quare, ut tibi obsequerer, adeo raptim nulloque delectu hinc inde quaedam, ut sese dabant, excerpenda mihi fuerunt, ut aliquot me paginas explere voluisse quivis facile sit iudicaturus. Quidquid est, gratum et acceptum, uti spero, tibi erit. Quod nisi spes ea quae mihi de antiquissimo quodam Terentii libro consequendo ostensa est, me fefellerit, paucis abhinc mensibus, volente Deo, elaborabimus aliquid tuis typis magis dignum. Vale. Idib[us] Septemb[ris], anno M D LXV, Antverpiae.

R. Exemplar Iacobi Redingeri Vratislaviensis. X. Collegii canonicorum Xanthensium in Clivia. S. Quod olim Antonii Sconhovii fuit ; in eo desideratur Phormio. F. Fragmentum meum, in quo And[ria], Eun[uchus], principium Heaut[ontimorumeni] et finis Phorm[ionis] erant. A. Quod e collegio Atrebatensi Lovanii Giselinus utendum accepit. G. Giselini fragmentum ; in eo And[ria] et Eun[uchus]. T. Mureti editio, quam Levinus Torrentinus cum antiquiss[imo] codice contulerat.

Omnia autem, ne quis ignoret, licet non summam aetatem prae se ferant, expedite tamen et fere sine ullis syllabarum compendiis scripta sunt.

1566 (*Henk)

HORATIUS Q. Horatius Flaccus, Theod Pulmanni Craneburgii opera, ad Mureti, Lambini, aliorumque ; editionem, atque veteres aliquot libros collatus et scholiis ex scriptis doctissimorum hominum collectis, illustratus. Reliqua sequens pagella indicabit.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini 1566. In-16°.

Antwerpen MPM A 1127 ; London BL G 9410* ; München BSB ; Princeton UL 2865.1566s

(ommezijde frontispice :)

Aldi Manutii de metris Horatianis. Eiusdem Annotationes in Horatium

Joannis Hartungi Annotationes in eundem

M Antonii Mureti scholia in eundem

Dionysii Lambini locorum difficiliorum vocumque obscuriorum explicationes et variae lectiones. (eerstvolgende recto-zijde :)

Theodorus Pulmannus Craneburgius Joanni Flemingo s[alutem] d[icit].

Maxime eos poetas, vir ornatissime, legendos et publique iuventuti proponendos censeo, qui puro latinoque stylo utuntur quique honeste beneque vivendi rationem et viam demonstrant. Inter quos Horatius in primis post Virgilium suo iure principem locum obtinet, nam elegantia et proprietate sermonis atque sententiarum gravitate nemini cedit. Vitam turpem moresque pravos sua eloquenti sapientia ita proscindit, ut sive plebeius sive nobili stirpe prognatus delicta et nequitias, cum animum sub vulpe latentem excutit, agnoscere cogatur et quam intus deformis sit, licet auro vestis et ex omnis [omnibus ?] gemmis dextera niteat, detracta pelle fateri compellatur. Nemini parcit, sed ridendo scelus detegit et in apertu palam producit. Dignus certe, qui adhibito iudicio ab omnibus legatur, quod vitia ex animis nostris evellat et virtutes inserat. Hunc itaque lyricum poetam eximium, sed ex multiplici descriptione mendosum ad vetustos aliquot codices, post Mureti et Lambini doctissimorum hominum castigationes, accurate contuli aliorumque observationibus non contemnendis illustravi, ut maiori cum voluptate et utilitate legeretur. Quem, cum eiusdem lectione te delectari intelligerem, tibi a me inscriptum publicavi, ut tuo patrocinio adversus eos, qui hanc meam operam forte observabunt et in peiorem partem rapient, me tuerer et auctor studiosis commendatior atque gratiosior efficeretur. Quis enim melius me ab adversariorum calumniis defendere queat quam tu, vir ornatissime, cuius auctoritas tanta est, sive disciplinarum eruditionem sive officiorum multitudinem spectemus, ut merito laudanda sit omnibus et extollenda. Quod ipsa negotia, quibus assidue navandis incumbis tam manifeste indicant, ut id pluribus verbis heic commemorare opus esse non existimem Vale. Antverpiae.

(fol. A3 :)

Quinti Horatii Flacci vita, e vetustissime codice a Nannio primum, deinde a Mureto edita. Auctor putatur Suetonius.

(fol. A8)

1566 (*Steven, Henk)

JUVENALIS D. Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flaccii S a t y r a r u m lib. I. Theod. Pulmanni in eosdem annotationes, quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora ex scriptis doctiss. hominum explicat. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXVI. In-16°.

Antwerpen MPM A 924 ;Columbia UL ; London BL 685 a. 21 ; Paris BN Yc. 7133* ; (Princeton UL ?) ; New York Lcon ; Yale UL

1566

TERENTIUS Publius Terentius Afer. Theodori Pulmanni Cranenburgensis studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis, asterisco designatis, illustratus. Cum indice verborum veterum, ...

Venetiis, apud Johannem Baptistam et Melchiorem Sessas et fratres (Venetiis : excudebat Dominicum Nicolinus), 1566. In-16°.

Assisi, Bcom

(vgl. de editie Antwerpen 1560)

1567

TERENTIUS Terentius, a M-Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae ; argumenta in omnes scenas, index vocum antiquarum apud Terentium Seorsum excusae Annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio, ... Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni. [Edidit Christophorus Plantinus.]

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1567. In-16°. (2 parties en 1 vol.)

Paris BN Yc. 4827-4828

(catal. BN 184, kol. 234 : ‘Édition omise par Ruelens-De Backer.- L’avis au lecteur de Plantin, daté de 1565, est celui de l’édition citée dans la note précédente [Di. de editie 1565 hiervóór, St.S.]. Le texte est précédé de la P. Terentii vita ex Aelio Donato. À la fin, les quatre pièces de vers qui terminent les n°° 113-114 [Dz. de edities 1560 en 1565]. La 2e aprtie est constituée par un autre ex., de l’édition des Annotationes, 1565, décrite ci dessus [sc. de ed 1565]

1568 (*Steven)

AUSONIUS D Magni Ausonii Burdigalensis Opera, a Theod Pulmanno Craneburgio in meliorem ordinem restituta, correcta et scholiis illustrata, adiectis Graecis quibusdam epigrammatibus ut conferri cum latinis possint. Cum latina graecorum interpretatione et duplici indice.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, an. M D LXVIII. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, anno M D LXVII, mense novembri. In-16°.

Amsterdam UvA OK 76-442* ; Antwerpen MPM (2 ex.) ; Bergamo Bciv ; Brno UB St 3-703.150 ; Chicago NewbL ; Harvard UL ; Columbia UL ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7394, Rés. p. Yc. 899 ; Washington D C., FolgShL ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 60

(A2r :)

Operum index

(A2v :)

Notae librorum, quibus in hac editione usi sumus.

M Mariangeli Accursii Diatriba. C. Cornelii Gualtheri Mosella, liber antiquus. G. Gemblacensis liber, in quo Mosella, Herculis aerumnae et de XII. caesaribus. V. Gandavensis liber vetus, cuius facio mentionem in epistolis. P. Fragmentum meum, in quo solum erant septem sapientum sententiae septenis versibus descriptae.

(A3r :)

Nobilitate et eruditione ornatissimo viro D[omino] Thomae Redigero Vratislaviensi* Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. Cum a primis annis, patre praematura mihi morte erepto, ad ludum litterarium a matre ablegatus essem, tandem non mea quidem voluntate, sed fato quodam ad mechanicam artem fui deiectus. Quam, etsi non aliter ac servus in pestrinum datus, nolens volens exercui hactenus, et adhuc exerceo, non possum tamen ne nunc quidem senex, quas puer dilexi, deserere litteras et sane ingratissimus viderer, nisi omnibus eas modis pro virili iuvare conarer, quae effecerunt, ut hac [haec ?] servitus et dissimillimorum studiorum coniunctio longe mihi acciderit levior quam plerique existiment. Nam voluptas, quam ex litterarum tractatione horis subsecivis solidam capio, ita me quotidie recreat, ut omnium mihi domesticarum curarum paene adimat memoriam Quare longo nunc tempore quam potui multas operae manuariae sussurari [susurrari ?] horas in bonis auctoribus cum temporum iniuria, tum sciolorum depravatis audacia emendandis consumo et quam possum, non quam volo grati animi significationem edo. Non autem vel sero consilium hoc meum mutare dubitarem ageremque aliud, nisi hanc operam humano generi utilem et ipsi Deo gratam arbitrarer. Non enim privata illorum studiorum, quorum percupidi sumus, delectatio divinae praeferenda est voluntati, cui omnes vitae nostrae actiones servire merito debent. Hoc cum ita esse certo mihi persuasum habeam, melioris notae poetas cum optimis quibusque manuscriptis codicibus, quos heic potui reperire, contuli et a mendis quam plurimis post aliorum editiones purgavi. Adiunxi etiam iis brevia doctissimorum hominum scholia, quae vice prolixi commentarii esse poterunt. Cum autem Decimi Ausonii opuscula perturbato ordine collocata et loca non pauca in illis corrupta esse animadvertissem, Christophori Plantini diligentissimi typographi hortatu ea, quae in optimum illius temporis poetam partim veteribus libris, partim eruditissimorum virorum adiutus industria observavi, praelo committere fui coactus. Quibus dum pro more patronum quaero, commodum huc venit Andreas Paullus, Brunsvicensis vir, iurisconsultissimus et humanioris litteraturae summus cultor, qui multa de singulari tua humanitate et eruditione locutus, auctor mihi fuit, ut has meas vigilias tibi dicarem Quae tuae virtutes licet iam pridem ex Caroli Clusii** doctissimi viri et familiaris mei sermone mihi fuerint notae, tamen recens Andreae narratio reliquit in animo meo aculeum quendam et hanc mihi subministravit fiduciam, ut sperem hoc quasi quoddam ineuntis anni apophoretum tibi non ingratum fore. A te igitur, nobilissime Redigere, etiam atque etiam peto, ut hanc meam editionem tui nominis auctoritate lubens tueare, neque tam quid tibi conveniat quam quid a me in hac ingenii tenuitate praestari possit, expendas. Quod si te facere cognovero, dabo operam, ut aliquando maiora et tibi fortasse gratiora sub nominis tui auspiciis exeant. Vale. Ex nostro Musographeo, XVI Kalend[as] Decembreis, anno M D LXVII. Antverpiae.

* Thomas Rehdiger, oorspr.Rüdiger. (Striesa bij Breslau 1541 - Keulen 1576), humanist (in passieve zin), reiziger, bibliofiel. Geboren uit Silezische landadel. In 1558 voor studie naar de universiteit van Wittenberg, leerling van o. a. Melanchton. Begon in 1561 met een grote rondreis door Frankrijk en de Nederlanden, waar hij velen hielp met geld uit zijn vermogen. Sloot in Parijs vriendschap met de bekende botanist Clusius. Beiden vluchtten in 1561 voor de pest naar het huis van Clusius te Antwerpen, de stad waar ook Poelman woonde. Nadien volgden er nog reizen naar Frankrijk (1563) en Italië (1567). In 1571 ging Rehdiger naar Keulen, waar hij kennis maakte met de Nijmeegse filoloog Gerard Falkenburg. Aldaar overleed hij op 35-jarige leeftijd, na drie jaar te hebben geleden aan een slecht behandelde wonD Na zijn dood werd zijn bibliotheek (ca. 300 mss. en 6000 drukken) door zijn familie overgemaakt naar de stadsbibliotheek van Breslau, het huidige Wrocław in Polen. (Deutsche Biographische Enzyklopädie 8 (1998), p. 190 ; ook ADB 27, p. 588 - 590).

** Charles de l’Écluse

(A6v :) (lofdicht op de ‘restauratie’ van Ausonius, vgl. eenzelfde gedicht van Grapheus bij Claudianus 1585, alD)

Alexander Grapheus ad iuvenes pro restituto per Theod[orum] Pulmannum Ausonio.

Ediderat quondam maturis nixibus almos Fetus Camena nobilis Ausonii vatis quos ipsa nepotibus olim Servabat Immortalitas. Altipotens laeta at covivia [convivia ?] forte vocarat Deos Deasque Iupiter. Heic et Diva aderat, lateri quae proxima quaeque Vicina semper est Iovi. Ergo sublatis epulis mensisque remotis Abitur undique ad choros. Auratam medius citharam pulsabat Apollo ; Divina at Immortalitas, Conspicua ante omneis, festis dum laeta choreis Indulget, alterno et pede Nubila mire agilis pellit perque atria late Vagatur huc nunc, nunc et huc. Immemori fetus suavissima pignora casu Sinu excidere proprio. Divorum non visum ulli : sic illa trahebat In se omnium ora et lumina, Dum salit et iactat candentia brachia, solus Hos conspicatus est Chronos. Utque suo pro more diu his inviderat, omni Et arte et occultis dolis Commoda captabat observans tempora, furtim Si forte deprehendere Possit eos, desiderii tum factus at ille, Votique compos maxime. Correptos gremio sollers clam condit et illi, Ut commodum, sit obvia Horrida barbaries, inviso squalida vultu. Huic tradit, impium heu scelus, Servandos, tanto laetata ea munere tetris Abdit latebris protinus, Sordida queis habitat, musco, putrique veterno, Turpi et situ mire obsitis. Sunt ubi perpetuo blattae tineaeque nocentes, Aerugunisque edacitas. Undique sollicita amissos, concussa dolore, Vestigat Immortalitas. At nusquam ; donec longo post tempore tandem Aut unus aut alter, sacris Addictus Musis, dias sub luminis oras Illos tenebris extulit. Barbaries quibus at maculas insperserat atras, Vermesque, pro, corroserant. Sedulus hos vero ut propius perquirit et altis Pulmannus omnino eruit E latebris ; vobis, queis clara poemata crae [bestaand woord ?], Naevosis omneis auferens, Restituit ; dedit et quamvis non partibus ipsis Ab omnibus bene integros, At penitus tersos carie, squalore, remotis Mendis et omni pulvere. Hos nunc, o iuvenes, manibus versate nitenteis, Omni decore splendidos. Et memores docto Pulmanno reddite dignas, Meritasque grati gratias.

(nota : rechtsonder aan de bladzijde staat als custode THEOD, wat niet overeenkomt met de koptekst van de volgende pagina, maar wel met die van vier pagina’s verderop ; de tussenliggende vita van Ausonius, door Petrus Crinitus, is wellicht aan ouder zetsel ontleend)

1569

(catalogus vermeldt alleen : ‘Catullus, Tibullus, Propertius’) Antverpiae, ex officina Christophori Plantini 1569. In-16°.

Antwerpen MPM ; Leuven GBIB P 871 / CATU (verschil met document 7078154 [Sex. Propertii] Elegiarum libri IIII (ed. Willem Canter ? 1569) P 871* /CATU)

1569

VERGILIUS Publii Virgilii maronis Opera. Theodori Pulmanni ... studio correcta, et brevissimis annotationibus illustrata.

Coloniae, apud haeredes A. Birckmanni 1569, in- ?

Princeton UL 2945.1569

1571 (*Henk)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, e vetustis codicibus restitutus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, Regii typographi, M D LXXI. In-16°. Kol. Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus prototypographus regius, M D LXXII

Antwerpen MPM ; Bologna UB ; Groningen UB uklu ‘GA A 71 (nr. 1 in convoluut) ; London BL 1068. b. 2 (1) ; Paris BN Yc. 7448* ; Roma BN 6.21.F.42.1 ; Roma Bval

fol. A2r-A3v : [brief aan Cornelis Pruenen, (‘Magnifico et ornato, etc.’) als in de d. 1585, dus copieën maken v.d. ed. 1571, deze is immers ouder]

1572

AVIANUS (*Steven) Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber, a Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, prototypographi regii, M D LXXII. In-16°.

Antwerpen MPM ; Groningen UB uklu GA A 71 (nr. 3 in convoluut) ; London BL 12305. a. 27 ; Paris BN Rés. p. Yc. 1535* ; Roma Bval

[s. préf., s. col., il y des scholies ; à la fin du texte il se trouve une vie d’Aviène ‘ex Lilii Gregorii Gyraldi de latinis poetis’ (dial.IIII)]

1572

HORATIUS J. Hartungi in Q. Horatium Flaccum annotationes. (In : T. Pulmanni ... annotationes in Q. Horatium Flaccum etc.) 1572. In-16°.

London BL 11312. aa. 5

1572 (*Henk, Steven)

TERENTIUS Pub. Terentius Afer, summo studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis asterisco designatis illustratus.

Antverpiae, apud viduam et haeredes J. Stelsii. Cum privilegio, 1572. Kol. : Antverpiae, sub Rosa Aurea, apud Gerardum Smi[ts ?], anno 1572. In-16°.

Paris BN Yc. 12452*

[sans préface, les comédies successives sans pages de titre, pagination continue]

(catal. BN 184, kol. 234 : ‘Inconnu de Lawton. - Édition ne portant pas le nom de T. Poelmann ; composée comme la présente [D.i. de editie Antwerpen 1560, zie hierboven, St.S.] moins l’avis de T. Poelmann, l’index et l’avis au lecteur de Plantin.)

1573

CATULLUS ; TIBULLUS ; PROPERTIUS Catullus. Tibullus. Propertius. Item, Cornelii Galli fragmenta. (‘Catullus and Tibullus edited by Victor Giselinus and Theodorus Pulmannus ; Propertius with the notes of G. Canterus ; Gallus edited by T. Pulmannus’)

Lugduni, apud A. Gryphium 1573. In-16°.

Casale Monferrato Bciv ; London BL 1001. a. 13 (2). (‘In this edition of Catullus the numbering does not allow for the omitted “Priapea”, but runs consecutively to 63 ; the following poem is also numbered 63. The final poem is numbered 115. The numbering has been corrected in MS.’) ; Mondovi Bciv ; Roma BN 6.21.C.38

1573

JUVENCUS Iuvenci Hispani E v a n g e l i c a e h i s t o r i a e libri IV. Caelii Seduli m i r a b i l i u m d i v i n o r u m , sive P a s c h a l i s c a r m i n i s , libri IV. Una cum h y m n i s aliquot. Aratoris I n a c t a a p o s t o l i c a libri duo. Venantii Honorii Fortunati h y m n i duo, per Georgium Cassandrum integrati sua restituti. Omnia per Theodorum Poelmannum Craneburgensem recognita.

Calari, (= Cagliari, Sardinie, St. S.) excudebat Vincentius Sembeninus Salodiensis, impressor R. D Nicolai Cantelles 1573. In-8°.

Roma, BN (2 ex.) 42. 2.D26 ; 204. 8.B.9

1574 (*Steven)

SUETONIUS

(2 tomes en 1 vol.)

(deel 1)

C. Suetonii Tranquilli X I I C a e s a r e s , Theod. Pulmanni Craneburgii opera et studio emendati. In eosdem annotationes atque lectionis varietates ex doctissimorum hominum scriptis et ex vetustis vulgatisque libris, ab eodem collectae. Eiusdem C. Suetonii Tranquilli, D e i l l u s t r i b u s g r a m m a t i c i s e t c l a r i s r h e t o r i b u s , lib. II. Cum Achillis Statii Lusitani commentatione. Ioan. Baptistae Egnatii, D. Erasmi Roterodami et Henr. Loriti [waarom staat er : Lorîti ?] Glareani, in Suetonium annotationes.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini architypographi regii. M D LXXIIII In-8°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 393 G 11 ; Leiden UB (6 ex.) 686 G 22:1 ; 761 F 1* ; 761 F 2 (onvoll.) ; 761 F 3 (ex bibl. Is. Vossii) ; 761 F 4 (ex bibl. J. Perizonii) ; 761 F 5 (met aantt. van Theod Ryckius) ; London BL 589. c. 30. ; Modena, Best ; München BSB A.lat.b. 1793 ; Paris BN J. 13913 ; Roma BN 9.3.H.17 ; Roma Bval ; Wolfenbüttel HAB

[schutblad en titelpagina v.h Leidse ex. bevat aant. in hs.]

(nota : catalogus Paris BN 180, kol. 321 : ‘Après l’épitre dédicatoire de Poelmann on a réimprimé la préface d’Érasme, placée en tête de l’édition des XII Caesares qu’il a donnée en 1518, et les Additamenta Suetonio in vita Caesaris de Ludovic Vivès. Au T. II, l’épitre dédicatoire est suivie d’une épitre de Denis Lambin.’)

(A1v :)

(privilege)

Dato Bruxellae, anno M D LXXIII. Stylo Brab[antiae], aprilis ante Pascha.

(A2r :)

Illust[rissimo] Frederico Perrenoto, Ronst et Aspramont baroni, S[ancti] Lupi, Champagney etc. domino, Antverpiae civitatis gubernatori, Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. Cum nulla pars litterarum, Frederice, v[ir] cl[arissime], plus aut voluptatis aut utilitatis adferat quam historia, quae non immerito vitae magistra appellatur, eius lectionem omnibus iis qui de universo rerum omnium statu cognoscere velint, valde necessariam esse puto. Nam non tantum rerum multis saeculis gestarum seriem nobis ita commonstrat, ut inter legendum quasi cum vetustissimis quibusque ipsis loqui nos putemus, verum etiam rerum publicarum casus et eventus, regnorum vicissitudines et mutationes principum et salubria clarorum hominum consilia tamquam in tabula depicta ob oculos ponit, usque adeo, ut una scelera, morbos, vitia, dolos et artes quasi intus contemplemur. Quorum omnium cognitio quantum ad privatam vitam bene prudenterque instituendam publicasque res optime gubernandas conducat, nemo ignorare poterit, nisi qui, ut est in tragoedia, auribus, mente et oculis sit caecus. Nihil enim in hac vita sive durum sive triste sive calamitosum nobis accidit, quod non alterius exemplo mitigetur et aequo animo feratur ; rursus nihil tam suave, tam prosperum, tam laetum, quod nos, nisi quis, posthabita animi modestia, hominem plane exuat, insolentiores elatioresque reddat. Itaque civilium bellorum tumultus caussa, cum omnis mihi occasio et commoditas ademta esset qua vitam tolerare solebam, cum veteribus amicis meis, is est, codicibus in gratiam redire coepi, ut inde non nihil solatii hoc periculosissimo tempore caperem et animi mei dolorem, quem patria suis ruens viribus adfert, delenirem. Inter eos autem Suetonium ante annos aliquot cum manu scriptis duobus libris a me collatum inveni, in quo non nulla loca male affecta quanta potuimus diligentia, ope antiquorum codicum, sanavimus et annotationibus illustravimus. Quem sub felicibus potissimum clarissimi nominis tui auspiciis nunc publici iuris facio, quod non solum auctoritate et dignitate plerosque omnes antecellas, sed etiam praeclaris animi tui dotibus atque virtute vincas ; deinde quod conciliatione Ioannis Goropii Becani, cuius morte nuper hactenus ignorata antiquitas magnum damnum fecit, mihi patronus xenius sis et unicus. Accipies ergo in bonam partem hoc exiguum munusculum, ut meae erga te observantiae aliquod exstet signum et grati animi mei testimonium de tua ampla erga me liberalitate atque munificentia ad posteros propagetur. Neque dubito, quin id pro tua erga bonas litteras voluntate propensissima libenter sis facturus. Eis enim ita ingenium excoluisti tuum, ut nemo satis singularem animi tui aequitatem atque moderationem possit mirari. Quis non vitae modestiam amet ? Nemo tuo sermone excluditur, nemo congressu ; omnibus te benignum praebes ; eandem omnibus humanitatem ostendis. Quos qui veros optimorum studiorum fructus esse negat, eum male de tota philosophia sentire manifestum est. Taceo nunc Graeci Latinique sermonis eximiam cognitionem, peregrinarum linguarum non vulgarem peritiam et erga litteratos homines insignesque artifices favorem atque benevolentiam ; quam verae nobilitatis partem esse non minimam norunt omnes. Haec igitur omnia me impulerunt, ut hanc meam opellam tenuem, crassa Minerva, nulla arte nulloque genio concinnatam, tibi offerrem, quam ut serena fronte suscipias atque mihi inter extremae sortis clientes tuos locum relinquas, iterum et saepius oro. Quod si mihi contingat, me omnia, quae summa sunt, consecutum existimabo. Vale. Antverpiae, pridie Kalend[as] Maias, anno M D LXXIV.

(Op fol. A4r. van dl. 1 volgt de praefatio welke Erasmus geschreven heeft bij zijn eigen editie van Suetonius XII Caesares uit 1518 : ‘Illustrissimis Saxoniae Ducibus, Federico sacri Imperii Electori etc. eiusque patrueli Georgio, Erasmus Roterodamus s[alutem] d[icit].’ [later opnemen in lemma Erasmus])

[op p. 28 voorwoord van Vives aan Ruffaldus, later opnemen in lemma Vives]

SUETONIUS (verv.)

(deel 2)

C. Suetonii Tranquilli libri II. De inlustribus grammaticis et claris rhetoribus. Cum Achillis Statii Lusitani commentatione.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini architypographi regii, M D LXXIIII.

(Aa2 :)

Henrico, principi infanti Portugalliae, S[anctae] R[omanae] E[cclesiae] cardinali, legato a latere, archiepiscopo Olisipponensi, Achilles Statius s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Liberalitatem non in dando solum, sed in accipiendo quoque positam esse, sapientissimi viri censerunt idque omnino praeclare atque, ut ita dicam, liberaliter. Quorum sententiam sic accipio, ut iisdem longe liberaliores videantur ii qui minima quaeque multo alacrius quam maxima, cum tribuuntur, accipiunt. Hoc autem liberalitatis genus augetur eius, qui accipit, magnitudine atque auctoritate, non minus quam eius, qui dat, etiam tenuitate. Nec enim principibus viris, ac rerum maximarum copia semper affluentibus, tam damus id quod plane damus, quam eo ipso nostros animos, quibus nec maius nec praestantius esse quidquam potest, quodam modo largimur ac devovemus. Huiusmodi est, Henrice princeps, hoc munusculum meum. Etenim cui mitterem, principem, quam te maiorem non habebam aut cui pluribus et gravioribus de caussis deditus magis ac devotus esse deberem. Multa tua constant in patrem meum beneficia, multa in fratres, multa in me ipsum denique. Nam quidquid illis benefecisti, mihi factum existimo. Deinde quae ex Italia atque urbe Roma litteris tuis amantissimis accito [Henk : begrijp ik niet] tam multa liberaliter et prolixe polliceris, perinde mihi grata sunt, acsi iam etiam acceperim. Postremo autem hoc ipso accipiendo munusculo, quod supra posui, mihi quoque plurimum tribuis. Quid enim agerem, qui nihil habebam in promtu maius ? [Henk : iets weggevallen ?] et ad te venire vacuum pudebat. Veniebam tamen in spem, munus hoc me ornare atque augere meum. Namque ut ad te venero, aut etiam antequam ad te venio, fiet ad hoc ipsum, ut spero, munusculum haud paullo maior accessio. Ut enim natura parvos primum fetus edit, quos alens augensque postea grandiores efficit, sic per te nostra quoque crescent ipsa meamque hanc lucubratiunculam maiorum vigiliarum munera consequentur.Vale. Roma, Kal[endis] Aprilib[us] M D LXV.

(Aa2v :)

Dionysius Lambinus Achilli Statio s[alutem] d[icit]. Cum Ioannes Baptista Vadagnius Florentinus, coenobiarcha Turpeniacensis, Suetonium tuum de illustribus grammaticis et claris oratoribus Romae impressum nuper ad me Lugduno misisset, rogans me per litteras, ut eum Lutetiae denuo excudendum curarem, quamvis et mea sponte, quia mihi dignus videbatur qui typis luculentis excuderetur, et Io[anni] Baptistae, quem ego propter eius mores suavissimos valde amo magnique facio, rogatu, cuperem hunc libellum, praesertim tua acerrima lima castigatum tuaque eruditissima commentatione locupletatum atque exornatum, in hominum manus pervenire, tamen multo magis id cupere coepi, cum ex illius litteris cognovi te non tantum hoc vehementer velle, verum etiam magni erga te beneficii loco numeraturum, si diligentiam adhibuissem, ut secunda huius libelli editio Lutetia prodiret. Simul atque igitur ex Io[annis] Baptistae litteris, quibuscum et Suetonius tuus mihi redditus est, tuam voluntatem perspexi, nihil mihi prius faciendum esse existimavi quam ut huius urbis typographum eum, cuius mihi diligentia esset explorata, adirem, convenirem, hortarer, ut hunc libellum typis excudendum susciperet. Qui cum mihi respondisset se, quod in aliis libris imprimendis esset occupatus, mihi morem gerere non posse, alius autem a me postea conventus, itidem recusans dixisset hunc librum non esse popularem neque admodum vendibilem, sed paucorum hominum et longi fori, idemque fere ab aliquot aliis responsum tulissem (gestit enim haec natio merceis venaleis extrudere nummumque in loculos dimittere, ut ait ille) [noot : Horatius, Epist. 2, 1, 175] , veni tandem ad Federicum Morellum, virum bonum et in hac arte typographica sollertem, diligentem atque exercitatum. Hic solus, quamvis ipse quoque idem quod alii intelligeret, paucos huius libri emtores fore, nempe aut doctos aut certe iudicii subtilis et acutae naris homines ; pingueis autem et hebeteis et obtusos, quorum maxima turba est, nihili facturos, sed vel dialecticarum et rhetoricarum compendia vel librorum epitomas vel orationes conviciorum plenas et simileis miserarum chartarum quisquilias, curiosorum hominum delicias et oblectamenta, multo citius libentiusque coemturos, eodem stupore scilicet in delectum librorum praeditos, quo in magistrorum ac declamatorum. Ad eos enim audiendos certatim gregatimque concurrunt et convolant, non qui rectam et simplicem docendi ingrediuntur viam quique in scriptoribus antiquis interpretandis nihil praeter usum et scientiam et fidem et diligentiam adhibent, sed qui vel improbissime ac petulantissime surdis maledicere vel auditorum rictum quam maxime risu deducere queunt. Hic igitur solus partim mea oratione adductus, partim suum ipsius iudicium secutus (homo enim est Graecae et Latinae linguae non ignarus) mihi pollicitus est, se, ubi libri cuiusdam editionem a se inceptam et inchoatam absolvisset, mihi libentissime operam daturum, quod quamvis pro tua festinatione non improbanda et cupiditate honestissima longiusculum fore videremus, condicionem tamen accepimus, quia nulla melior afferebatur. Quod si negotium tibi recte et ordine confectum videbitur typographique opera et studium nostrum probabitur, magnum me officii mei fructum esse consecutum arbitrabor. Vale. Lutetiae, Kalendis Februariis, anno M D LXVII.

(na pag. 35 volgen 58 pp. met Poelmanns annotaties bij Suetonius’ XII Caesares ; dan vóór pag. 59 vier (ingevoegde en) ongummerde pp. met Poelmanns annotaties bij De illustribus grammaticis et claris rhetoribus, gevolgd door een register.)

1574

TERENTIUS Terentius, a M-Antonio Mureto locis prope inumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae ; argumenta in omnes scenas, index vocum antiquarum apud Terentium Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio, .. Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1574. In-16° ( 2 parties en 1 vol.)

Antwerpen MPM A 488 ; Paris BN Yc. 4829-4830

(catal. BN : ‘La 2e partie est constituée par un autre ex. de l’édition des Annotationes, 1565 [vgl. de ed hierboven] .- Au verso du titre, dans cette édition et [die van 1576 en 1580, St.S.] a été ajouté : Joannis Murmellii ... Ad latinitatis studiosum hendecasyllabi, tandis que le Judicium d’Étienne Dolet a été supprimé à la fin.- Ex libris gr. Aux armes de p.-D Huet.’)

(ander ex.) Paris BN Yc. 4825-4826

1576 (*Steven)

LUCANUS M. Annaei Lucani D e b e l l o c i v i l i v e l P h a r s a l i a e libri X. Theodori Pulmanni Craneburgii opera emendati. Eiusdem A d C a l p u r n i u m P i s o n e m P o e m a t i o n , Hadr. Iunii beneficio auctori redditum et emendatum. Theod. Pulmanni Craneburgii variarum lectionum libellus, ex manu scriptis et vulgatis libris multo quam antea auctior. Rerum et verborum memorabilium index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXVI. In-12°. [niet in-16° ?]

Antwerpen MPM ; Leiden UB (3 ex.) 555 G 9 ; 755 G 24* (cum notis mss. Justi Lipsii) ; 755 G 25 (Collatus cum mss. - ex bibl. Gronoviorum) ; München BSB ; Paris BN Yc. 7033 (catal. : in-16°, dus ander formaat ?)

(na de titelpagina volgen het Hexastichon en de opdracht aan Nicolaes Rococx, als in de editie van 1564)

1576 (*Henk, Steven)

TERENTIUS Terentius a M. Antonio Mureto, locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae. Argumenta in omnes scenas. Index vocum antiquarum apud Terentium. Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio Marcodurano. Variae lectiones sive potius emendationes e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXVI.

[A1r, page de titre :] ann. en ms. : ‘ex bibl....’ [A1v :] Ioannis Murmellii Ruremundensis ad Latinitatis studiosum hendecasyllabi. [nota : hier overgenomen, maar het is al aanwezig in oudere, nog niet geziene edities.] Una vis opera polire linguam, Pulcris moribus erudire pectus. Vis tamquam speculo videre vitam Humanam : legito Terentianas, Atque ediscito fabulas ad unguem.

[A2v :] Christoph[orus] Plantinus lectori s[alutem]. ‘Pluribus verbis, amice lector etc’, v. l’éd. de 1565. [A3r-A4r :] P. Terentii vita, ex Aelio Donato. [liminaires de V1r :] Volcati Sedigiti de comicis Latinis iambi ; De P. Terentii vita et eiusdem comoediis ex ipsius persona, Hexastichon ; In Laudem eiusdem octonarius) [V2r-V7v :] Index. [V8r :] Kol. : Antverpiae excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXVII. [remarquez : le colophon de la 1e partie et le titre de la 2e portent la date de 1577] [chacune des comédies a sa propre page de titre et un colophon ; pour Yc 4834, v. la base]

Paris BN Yc. 4833-4834

1577 (*Steven)

HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus emendatus. Seorsum excusae Theod. Pulmanni Craneburgii in eum annotationes. Aldi Manutii scholia et de metris Horatianis. M. Antonii Mureti scholia. Ioannis Hartungi annotationes. Index.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXVII. In-16°. Kol : Antverpiae excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXVII. Mense Februario.

2 dln. In dl. 2 (de annotationes) met afz. titelpagina en colophon : Mense Martio [opzoeken]

Antwerpen MPM A 524 ; Bergamo Bciv ; Groningen UB ; Leiden UB 755 H 18* (ex bibl. I. Vossii, cum notis mss. Is. Casauboni ; notae Pulmanni ... desunt.) ; London BL ; Paris BN (3 ex.) Yc. 5796-5797, Yc. 5798-5799 en Rés. Yc. 555-556 ; Paris Bmaz ; Roma Bval

(In het Leidse exemplaar, uit de bibliotheek van Isaac Vossius - en kennelijk in het bezit van Casaubon - ontbreekt het 2e dl. met de ann. van Poelmann. De opdracht aan Jan Fleming is dezelfde als die in de editie van 1566.)

1578

TERENTIUS Publius Terentius Afer. Theodoro Pulmanni Craneburgensis studio accuratissime castigatus, ... Cum indice verborum veterum et raro usitatorum apud eundem.

Venetiis, apud haeredes Melchioris Sessae 1578. In-16°.

Duke UL ; Columbia UL ; Roma Bcas ; Roma BN (2 ex.) 6.29.A.26 ; 6.23.C.38

1580 (*Steven)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e lib. V, ex vetustissimis libris a Theod Pulmanno Craneburgio emendati.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXX. In-16°.

Amsterdam UvA 277 G 30 (1)* ; Mondovi Bsem ; Roma BN (2 ex.) 6. A.A.44 ; 12. .A.8

(Het Amsterdamse exemplaar in één band met een Theologia germanica , een vertaling uit het Duits van Johannes Theophilus met eigen titelpagina en nummering, Antwerpen, Plantijn,1558)

(nota : Wolfenbüttel HAB M Lh 104 heeft dezelfde titel, maar een formaat in-8°)

(A2r :)

Theodorus Pulmannus Craneburgius Gerarto Falkenburgio Noviomago* s[alutem] d[icit]. Iucundissimam illam et veram amicitiam, mi Gerarte, quae ab hinc annis aliquot virtute studiorumque similitudine inter nos contracta est, mutuis crebro scriptis salvam utrimque conservare studuimus, ut nulla ex parte claudicaret neque etiam, quod intervallo locorum et temporum disiuncti sumus, ullo modo dissueretur. Cuius equidem memoriam ad extremum usque vitae diem mansuram spero ; immo stabilem, perpetuam et sempiternam fore auguror, cum nulla firmior, meo quidem iudicio, necessitudo sit quam illa quae inter bonarum litterarum candidatos verosque sacrarum Musarum cultores ex studiorum collatione atque sermonum morumque suavitate conciliatur. Hoc amicitiae condimentum quantam vim habeat, nemo est qui ignorat. Ne igitur amabilissimus nostrae amicitiae nodus solvatur, sed ut arctius et firmius constringatur atque insolubilis maneat, hunc meum laborem, quem in castigandis Boethii de Consolatione philosophiae libris impendi, tibi amicitiae ergo nuncupare volui, eoque magis, quod humanioribus et philosophicis studiis iam dudum te totum addictum viderem Qui labor, si tua censura tuoque probo examine steterit, malevolorum quoru[n]dam hominum calumnias floccifecerim Vale, ex mea Fullonica**. VIII Idus Octob[ris] anno M D LXI. Antverpiae.

* voor Gerard Falkenburg, zie ook het epigram bij de Prudentius-editie van 1564, alsmede het lofdicht bij de Horatius-uitgave van 1580.

** ‘lakenvollerij’, de plaats waar Poelmann zijn brood verdiende.

1580

HORATIUS Quintus Horatius Flaccus emendatus. Scorsum excusae Theodori Pulmanni .. in eum annotationes. Aldi Manutii scholia et de metris Horatianis. Marci Antonii Mureti scholia. Joannis Hartungi annotationes. Index. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini 1580. In-12°.

Groningen UB uklu RIEDEL A 31 en A 32 (nr. 1 in convoluut ; achterin meegebonden losse bladen met hs. aant.)

1580 (*Henk, Steven)

TERENTIUS M. Antonii Mureti, argumentorum et scholiorum in Terentium liber. Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias annotationes, in quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Theod. Pulmanni Craneburgii variae lectiones, sive emendationes potius. Eographii fragmentum commentarii in Terentium. Veterum scriptorum de P. Terentio Afro testimonia, ab Aldo Manutio, Paulli F. collecta. Aldi Manutii Paulli F. Aldi N. De tibiis, ad Bartholomaeum Capram Hieronymi F. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXX. In-8°. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXX.

[en face de la page de titre, en ms. :] Destiné à faire suite à l’édition de Térence, d’après Muret imprimée par Plantin et cataloguée sous le nº 10 de l’année 1580, dans les Annales plantiniennes de C. Ruelens et A. de Backer. Contient seulement les annotations de Muret revues et augmentées par Fabricius et celles de Pulmann.

[A1v :] Franc[iscus] Fabricius Marcoduranus litterarum studiosiss[imorum] s[alutem] p[lurimam dicit], v. l’éd. de 1565) [H6v-H7r :] Librorum interpretum, qui erudite et accurate in P. Terentii Afri Comoedias scripti exstant, catalogus. [Lawton, n°403, ne connaît pas que la 1e partie de cette édition, contenant le texte de Térence, et qui manque au présent ex. Cette 2e partie, contrairement à ce qu’annonce le titre, ne contient, comme dans les éditions précédentes, que les scholies de Muret revues par F. Fabricius, et les Variae lectiones de T. Poelmann.]

Antwerpen MPM A 1727, SB C 1732 ; New York PubL ; Paris BN Yc. 4925*

1580 (*Steven)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis o p e r a ; Theodori Pulmanni Craneburgii studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimus index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXX. In-8°.

Antwerpen MPM (2 ex.) ; Leiden UB 682 E 29* ; London BL 1487. a. 41 ; Paris BN Yc. 5213

(ex. Leiden, in hs. op titelpagina : ‘Ex libris Bartholomaei Hauteni. Tempestiva prosunt.’

(catal. BN 212, kol. 73 : ‘Précédé d’une pièce de vers de Geraard Falckenburg. - Outre les 3 oeuvres principales de Virgile, contient Culex, Dirae, Ceiris, Moretum, Copa, Aetna, In obitum M. Tullii Ciceronis ex libris de Bello civili, attribué ici à Cornelius Severus, In Maecenatis obitum, de Morte Drusi Germanici, ces 2 dernières pièces étant attribuées ici à Caius Pedo Albinovanus, Laudes hortuli, de Livore, de Fortuna, de Venere et vino, de Cantu seirenum, de Orpheo, de Littera Y, de Natali die, de Ludo, de XII laboribus Herculis, de Imagine in unda, de Amne glacie concreto, de Iride, de Ortu solis, de Signis caelestibus, de Quatuor anni tempestatibus, des inscriptions, des Testimonia, des Epitaphia et des Argumenta. - Commentaire en manchettes.’)

(A1v :)

Epigramme pour Gérard Falkenburg, voy. l’éd. de 1564, ci-dessus. [identiek ?, contr.]

Gerarti Falkenburgii Noviomagi in laudem Theodori Pulmanni Craneburgii antiquitatis studiosissimi,

EÅðßãñáììá.

Ìï™óáé ðåñßçèåí PíN ÷èüíá ÂåëãÜäïò ƒëèïí, FÅñìÝù Pæüìåíáé êåñäïðëüêïéï ðüëéí. Ðïýëìáííïí äc ðüíïé PíôÜîéïí ïšäcí PñÝóèáé, EÁëãïò Tëáóôïí hçí èõì’í P÷åõÝìåíáé. FÙò ãNñ höáíôï ôÝñåí èáëåñ’í êáôN äÜêñõ ÷Ýïõóáé. Öå™, öå™, Pñ÷áßç ƒ » Pðüëùëå ÷Üñéò ; Ášô’ò dðéóôÜìåíïò ô’í PèÝóöáôïí œìíïí Påßäåéí, EÅóèëE dír ðïëëyóéí dîåðüíçóå âßâëïéò. EÁôôá ôïr ákãéü÷ïõ äé’ò dò èñüíïí ãáãå öÞìç, ®í ôÝôáôE dí ðõìÜôïéò ákèéüðåóóé êëÝïò. FÏé Pìáèåsò, öèïíåñïß ôå êáê§ò Pðïëïßáôï ðÜíôåò, EÁíôßá êïêêýæåéí ïpò ðïôr êáëN ößëïí.

(A2r :)

Lettre de dédication à Gasparus Schetus Corvinus, voy. l’édition de 1564, ci-dessus. [nota : de tekst komt niet geheel overeen]

Clarissimo viro Casparo Scheto Corvino, Baroni in Wesemale, D[omino] in Grobbendonc, Heyst, etc., equiti aurato et thesaurario regis primario, Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit].

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, Schete clarissime, vel explicatione illustrant, vel ex fide veterum librorum a mendis repurgant, eos et de litteris quae humaniores appellantur et de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam res ipsa loquitur, complures, qui partim nostra, partim patrum nostrorum memoria in hoc curriculo industriam suam exercuerunt, non solum pristina ornamenta, verum etiam vitam paene ipsam optimae notae scriptoribus restituisse. Hinc studia longo tempore intermissa rursus pulcerrima sua habent incrementa ; hinc ingenuae artes, quae diu neglectae atque omnino sepultae iacuerunt, nunc denique a carie interituque vindicatae florent, vigent et perfectissime traduntur. Ex quibus respublicae, quae legibus aequis longa in pace reguntur, magnam utilitatem, emolumentum et fructum capiunt. Itaque cum Virgilium optimum et sapientissimum poetam, qui virum pium, politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, librariorum negligentia post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi ; qui quidem certe quam mihi gravis fuerit et molestus, exercitati aliquamdiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii poenitet, si modo, quod maxime volui, homines studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae nunc in hoc poeta ex collatione exemplarium cum manu scriptorum, tum typis impressorum restituta in tuo nomine emittimus, tibi grata fuisse intellexero. Quod equidem me consecuturum nihil addubito. Habes enim poesim in deliciis et de ea, si opus sit, cum quovis certare possis. Commode igitur me facturum putavi, Schete clarissime, si quid ego eius generis, ex quo voluptatem non numquam capere soles, tibi dicarem ; cuius iudicio si mea haec opera probetur, non est quod lividum et mordacem Zoilum extimescam. Vale. Antverpiae, V Idus Octobreis, anno M D LXIII.

1581 (*Henk, Steven)

Quinctus Horatius Flaccus. Theodori Pulmanni Craneburgii annotationes, ex variis autoribus collectae quibus difficiliores quique loci explicantur variaeque editiones conferuntur. Adiecta sunt praeterea carminum genera, Georgii Fabricii argumenta  in singula carmina, index et quaedam alia, authori non parum lucis adferentia. Basileae, ex officina Brylingeriana, [en mss ? : 1581] [s.col.]

[A2r :] Theodorus Pulmannus Craneburgius Ioanni Flemingo s. d. ‘Maxime eos poetas, etc’, als in de ed. 1565, maar nu gedateerd op Basileae, anno M D LXXXI. [A3r :] Q. Horatii Flacci vita, e vetustissimo codice a Nannio primum, deinde a Mureto edita. Quam etiam in antiquissimo collegii Gemblacensis libro reperi. Auctor putatur Suetonius, v. l’éd. de 1566. [contr. de beschrijving met die van Henk’s fotocopieen uit Londen in het bestand Poelmann] [A4v :] Carminum genera, quibus in Odis utitur Horatius, sunt undeviginti. [volgen een lijst van auteurs over Horatius en een lijst van hss., met sigla]

[aant. Henk :] ðáñáìïéáêN staat er volgens de gedrukte catalogus 139, kol. 587, maar hij zal bedoelen ðáñïéìéáêïò, ofwel ‘spreekwoordelijk’ (het kan ook een versvoet zijn) ðáñïéìéá betekent ‘spreekwoord’. Bij de ðáñáìïéáêN gaat het om korte samenvattingen van de inhoud die van Fabricius afkomstig zullen zijn ; deze wordt -voorzover ik zie- niet genoemd. Deze samenvattingen komen alleen voor bij de Carmina, zie A4v.

Paris BN Yc. 5800* ; Wolfenbüttel HAB A : 101.12 Poet.

1581 (*Henk)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. Epicteti stoici E n c h i r i d i o n ex Graeco ab Angelo Politiano in Latinum conversum.

(en ms. : V. Perret) Lugduni, apud Alexandrum Marsilium, M D LXXXI. In-16°.

Assisi Bcom ; Bergamo Bciv ; *London BL 8403. a. 22 ; Roma BN 8.45.A.32

(A2r :)

Bibliopola lectori.

Nihil est, quod hominem magis excruciet moerore, quem humani casus interdum ita vehementer incutiunt, ut vel ad mortem sibi consciscendam multos impulerit. Huic perniciosissimae animi aegritudini saluberrimam philosophia medicinam parat. Praeclare Cicero (ut omnia) de eo sedando atque depellendo in Tusculanis quaestionibus disputat. Praeclarius in eo libro, quo se ipsum exulem est consolatus.[bedoeld is Pro Sestio, geschreven in 57 v. C. in Thessalonica] Seneca etiam, Plutarchus, Franciscus Petrarcha atque alii nonnullos libros ad idem facientes scriptos nobis reliquerunt.[noot] Sed omnium praeclarissime, nostra quidem sententia Severinus Boethius id praestitit, qui cum in celeberrima urbe, gratia, opibus et existimatione maxime floreret, repente ex sublimi loco in longe miserrimam (si ita loqui fas est) fortunam coniectus, seipsum, ut erat animo vere philosophico, de philosophiae praeceptis commonefaciens, est consolatus. Huiusmodi praecepta ab eo in hoc libello perscripta tam utilia tam omnibus necessaria (cum nemo non saepissime variis conflictetur calamitatibus) nostris typis excudere decrevimus. Verum, quia maxima eorum pars ex stoicorum fontibus hausta videtur, simul quoque damus Epicteti stoici Enchiridion, in quo praecipua stoicae doctrinae capita in animi perturbationibus sedandis occupatae maxima cum brevitate recensentur. Utrumque ergo Enchiridion manibus contere et tamquam amuletum tecum defer assidue, ut eo studiose perlecto moerorem, quo cruciaris, penitus depellere aut certe consolari possis. Vale.

1585 (*Steven)

(3 uitgaven in één band, foliëring telkens vanaf A1)

(deel 1)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii. Diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXXV. In-16°.

Antwerpen MPM ; Brno UB ; Brussel KB ; Leiden UB 180 H 24:1* ; Paris BN ; Wolfenbüttel HAB (nota cat. : in-8°)

(dl. 1, ommezijde titelpagina, A1v :)

Notarum explicatio.

P. Theod[ori] Pulmanni liber, in quo de Probini et Olybrii consulatu panegyris, laus Serenae, laus Herculis, epithalamium Palladii et Serenae, Gigantomachia, epistolae et epigrammata desiderabantur. C. Christ[ophori] Plantini, in quo opera omnia, sed quae supra enumeravimus, recentiori manu adscripta erant, praeter quam laus Herculis, laus Christi, miracula Christi, quae hic quoque deerant. I. Iacobi Pamelii, qui tres libros de raptu Proserpinae, laudem Serenae, laudem Herculis, epithalamium Palladii et Serenae, Gigantomachiam, epistolas et epigrammata non habebat. G. Gulielmi Gentii, de raptu Proserpinae. L. Leodiensis collegii S. Iacobi, de raptu Proserpinae. B. Michaelis Isingrinii, Basileae editus anno M D XXXIIII.

(A1r :)

Magnifico et ornato viro Cornelio Pruenen [noot, zie onder] Antverpiano Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. (vgl. de edities 1596 en 1602)

Quanquam, Corneli Pruenen, te sciam pro ista tuae aetatis maturitate philosophorum magis lectione gaudere et in iis prae ceteris omnibus Ciceronem delegisse praemonstratorem, cuius non modo sapientiam de Graecis fontibus haustam avidissime imbibere numquam cessas, sed beatissimam etiam dictionem ita imitaris, ut vix videam cui secundus queas haberi, non putavi tamen me molestum istis tuis studiis fore, si ad animi tui remissionem poetam tibi quendam obtulissem : non illum quidem ex mollioribus illis et lumbos scalpentibus, sed talem, ut plurima eius argumenta historiam contineant cum semper cognitu dignissimam, tum hoc maxime tempore, quo et Stilicones et Rufinos in praesentibus rebus invenire licet. Est enim is, quem tibi legendum propono, Claudianus. Quem ut antea te perlegisse non dubitem, rogo tamen ut nunc rursus cognoscas et cernas ecquid meo labore in eo castigando profecerim. Neque enim iccirco hanc meam opellam tibi primum ostendendam inscribendamque arbitrabar, quod inde ornamenti aliquid accessurum nomini tuo crederem, sed quo te censorem et Aristarchum haberem. Quandoquidem scirem, quae iudicio tuo acutissimo limatissimoque probassem, ea apud alios minime notatum iri vel erroris vel negligentiae vel temeritatis. Ut autem id mihi persuaderem, tu ipse caussam praebuisti. Cum enim superioribus diebus Ioannes Goropius Becanus [noot, zie onder], affinis tuus, me ad te deduxisset, quo me et patrocinio tuo et Laevini Torrentii archidiaconi Brabantiae [noot, zie onder], qui tum hospitio tuo excipiebatur, insinuaret, ea ad mensam tuam doctissimis viris ornatam inter cetera dixisti, de quibus nemo non intelligeret, quanto acumine in poetis legendis iudicandisque esses quantaque felicitate eos imitareris. Recitabas enim occasione ita ferente, ut varii erant de omni litterarum genere sermones, carmen illud Catulli nuptiale. Quo licet aures, pro eo atque mirifica eius dulcedo est, maiorem in modum demulcerentur, cum tamen interpretationem tuam Cimbricis metris concinnatam subiungeres, bonae Musae, quae tum facta est animorum conversio ? Exclamabant uno ore omnes, velut Aganippaeo liquore [noot : een aan de Muzen gewijde heilige bron bij de Helicon in Boeotië, Paus. IX, 29, 5] poti furentesque, versus tuos ipsis Catullianis, quos convertisses, longe esse et elegantiores et suaviores. Deerant inter eos depurgatae aures scilicet, inter quos Laevinus Torrentius et Becanus, ut ceteros omittam. Quibus acutas Satyrorum aures esse nemo, qui modo nosset, negaret. Merito itaque te laboris mei, quem in Claudiani exemplari corrigendo posui, et iudicem et, si dignus videatur, patronum delegi. Quamvis autem in emendando non sim quantum voluerim assecutus, diligentiam tamen et summam fidem in vetustis codicibus conferendis praestiti. Quos sic semper sum secutus, ut nihil meis coniecturis tributum velim. Usus sum libris aliquot calamo exaratis ; quorum singulos suis notis indicavi. Quod si hanc meam opellam boni consulas, ut summa tua humanitas et singularis erga litterarum studiosos benevolentia non pollicetur modo, sed etiam spondet, satis mihi magnum laboris mei pretium tulisse videbor. Vale. Antverpiae, VI Kalendas Ian[uarii] anno M D LXX.

* Cornelis Pruynen (Pruenen, Preunen, Pruyns, 1598 overl. te Antwerpen), Antwerps koopman, was schepen en thesaurier van de stad Was een vriend van Justus Lipsius, die hij hielp bij zijn verhuizing in Leuven (1594) (A. Gerlo, M A. Nauwelaerts en H. Vervliet, Justi Lipsi Epistolae I (1978) p. 452, met verwijzingen)

* Jan van Gorp (Johannes Goropius Becanus, Hilvarenbeek 1518 - Maastricht 1572). Als arts geacht door Karel V, was ook lijfarts van diens zusters Eleonora (echtgen. v. François I) en Maria van Hongarije. Leefde lange tijd in Italie, Spanje en Frankrijk. Werkte onder Philips II een tijd als arts te Antwerpen, om zich vervolgens geheel aan de studie te wijden. Schreef zeer gevarieerd werk, over thema’s en in een stijl die wel bekritiseerd werden als excentriek en overdreven, o. a. door J.J. Scaliger. In een posthume editie van zijn werk, verzorgd door Laevinus Torrentius (zie hierna) heeft deze in een praefatio Scaliger opgeroepen tot matiging.

* Lieven van der Beke (Laevinus Torrentius, Gent 1525 - Brussel 1595). Jurist en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder. Ontving in 1538 te Doornik zijn tonsuur, studeerde vervolgens te Leuven rechten en letteren. Schreef gelegenheidsgedichten en -proza. Vanaf 1545 studies in Parijs, Padua en Bologna, alwaar hij de graad van Doctor juris verwierf. Ontwikkelde in Italie oudheidkundige belangstelling. In 1552 te Rome waarschijnlijk tot priester gewijD Hooggeacht in kerkelijke en humanistische kringen, o.a. bij Carolus Borromeus, Paulus Manutius en Fulvio Orsini. Bestudeerde met hen schrijvers uit de oudheid Na een Italiaanse rondreis vestigde hij zich in 1557 te Luik, aldaar verscheidene kerkelijke ambten (kanunnik van het kathedrale St. Lambertuskapittel, aartsdiaken van Brabant, vicaris-generaal van het bisdom). Zette zich in voor verbetering van zeden en kerkelijke discipline. Was een uitgesproken tegenstander van de Reformatie, verdedigde de aanslag op Willem van Oranje. Zijn trouw aan Rome werd o.a. beloond met enkele pauselijke ambten (pronuntius onder Paulus IV, geheim kamerheer onder Gregorius XIII). In 1575 min of meer aangewezen als bisschop van Antwerpen, verbleef hij als gevolg van de oorlog gedwongen te Luik, waar hij de studies in de humanistica hoopte te bevorderen door de stichting van een Jezuietenconvent (1582). Intellectueel circuit te Luik : Goropius Becanus (z.hiervoor), wiens werk hij postuum uitgaf ; Justus Lipsius, met wie hij correspondeerde. Hooggeschat door Ortelius en Vivianus (die hem in 1575 bezochten) en later door Daniel Heinsius. In 1587 volgde de definitieve installatie als bisschop van Antwerpen, waar hij, ondanks enorme geldtekorten, oorlogsschade en plaatselijke tegenwerking, het kerkelijk gezag wist te herstellen. Voorzien als aartsbisschop van Mechelen, overleed hij op 70-jarige leeftijd te Brussel. In de Koninklijke Bibliotheek te Brussel is een catalogus van de inboedel van Torrentius, met 225 oudheidkundige voorwerpen. Behalve in de epigrafie verdiepte Torrentius zich vooral in het werk van Suetonius en Horatius (ed resp. te Antwerpen 1578 en 1608, na onderlinge vergelijking van verschillende hss.) (Alphonse Roersch in : BNB 25 (1930-1932), kol. 462-475) [nota : deze tekst is teveel voor een voetnoot, maar voorlopig s.v.p. even handhaven : kan als inleiding dienen voor het aan Torrentius nog te wijden lemma voor dl.2]

(A4r :)

A[lexandri] Graphei [noot, zie onder] in restitutum Claudianum per Theod[orum] Pulmannum, ad iuventutem carmen.

En vestros, iuvenes, iterum Pulmannus in usus Egregius, multa vigilatos nocte, labore Ingenuo partos, iucunda in munera fetus, Eximios edit fetus ; quos pectore promit Fecundo et large fundit praedivite vena. Namque, Paretonii* cedro dignissima vatis [noot : Paretonius was in de Oudheid doorgaans een verwijzing naar Egypte in het algemeen, en Claudianus was afkomstig uit Alexandrië ; vgl. Lucanus, Phars. III, 295 en IX, 9] Carmina, quae longo per saecula longa veterno Hactenus, at laudata tamen doctaque virorum Trita manu, graviter torpentia visa fuere, Ornatu, haud passus sollers inculta iacere Talia, divino abstersis illustria naevis Reddidit atque ea nativo proprioque decori Restituens, labe infecta purgavit ab omni. Haud aliter quam, cui formosos cura colendi Est hortos, tepidi fecundior aura Favoni Quos alit, heic illic is si conspexerit inter Corycium casiasque immortalesque amaranthos Fragrantemque thymum violasque et candida passim Lilia, silvestres et acuta cuspide sentes Et lolium infelix lappasque et inutile gramen Surgere, vicinas quae luxuriantibus herbas Et foliis umbraque premunt Phoebique calentis Munera praeripiunt, dextra digitisque sequentes Evellit passim et ruptis radicibus aufert. Conspicuum decorat meritis et honoribus hortum, Ut nitido iaceat cultu pulcroque politus Ordine. Qui facie quemvis delectet amoena. Haec ergo, o iuvenes, laetis complexibus eia Accipite : haec vos non umquam de carmine mendis Et mille et mille exemtis legisse pigebit, Perpetua aut trivisse manu purgata. Proinde, Ingenuas vos o pura qui mente Camenas Diligitis, cupidis votis optate, merenti Maecenas contingat ei largusque benignusque Ipsum qui foveat, qui dia det otia. Namque Otia amant Musae. Dabitur sic certa facultas Currentes illi in studiis melioribus horas Ponere iisque dies noctesque impendere totas, Unde simul fructus suaveis, praedulcia laeti Commoda capturi, fulvo mage grata metallo.

*Alexander de Schrijver (Grapheus, Scribonius, Antwerpen ca. 1519 - ald. ca. 1575). Jurist. Er is over hem weinig bekend. Grapheus kreeg zijn eerste onderwijs waarschijnlijk van zijn vader, onbekend is waar hij het licenciaat in de rechten behaalde. In 1548 volgde hij zijn vader op als secretaris van Antwerpen. Bekend zijn gelegenheidsgedichten over belangrijke personen en steden. Hij was een vriend van Ortelius, Chr. Plantijn en Guicciardino. (P. Génard, in : BNB 8 (1884-1885), kol. 238)

(A5r :)

Cl[audii] Claudiani vita ex Lilii Gregorii Gyraldi de Latinis poetis Dialogo IIII.

(deel 2)

Tussen Pulmannus’ uitgave van Claudianus en die van Avianus is een afzonderlijk deel uitgegeven met annotaties bij Claudianus van Martin Anton Del- Rio, met eigen titelpagina en praefatio - hier niet van belang :

(A1r :)

Ad Cl. Claudiani v. c. opera Martini Antonii Del-Rio notae. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. M D LXXXV.

(A2r :)

Prudentiss[imo] integerrimoque viro Antonio Del-Rio, Domino de Artzelaer, Cleydaele etc[aetera], patri optime merito, Martin[us] Anton[ius] Del-Rio s[alutem] p[lurimam] d[icit].

(deel 3)

AVIANUS (*Steven) Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXXV. In-16°.

(geen voorwerk) Antwerpen MPM A 240 (in cat. als dl. 2, wrsch. eveneens zonder voorwerk)

1585 (*Steven)

JUVENALIS D Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flacci S a t y r a r u m lib. I. Theod Pulmanni eosdem annotationes quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora ex scriptis doctissimorum hominum explicat.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXXV. In-32°.

Amsterdam UvA 1057 H 36* ; Antwerpen MPM ; Livorno Bcom ; London BL 1067. a. 9 (catal. : in-16°)

(op fol. A2 volgt de brief aan Johannes Flemingus die al voorkomt in de editie van 1565)

(p. 192 :)

Ad lectorem Si qua candide Lector offendas errata quae, uti speramus, levia erunt et pauca, tu pro ingenii et iudicii tui felicitate corrigere non gravaberis. Vale.

1585

TERENTIUS Annotationes M-Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias ... Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1585. In-16°.

Paris BN Yc. 4837

(catal. BN : ‘Ex. joint au Térence plantinien de 1583 [Paris BN Yc 4836, St.S.] Les éditions précédentes de ces Annotaions accompagnent le texte de Térence [uit de jaren 1567, 1572, 1574, 1576, 1580]

1586

VERGILIUS Publii Vergilii Mari opera, Theodori Pulmanni ... studio correcta.

Antverpiae, apud C. Plantinum 1586. In-16°.

London BL 1070. a. 35. (bevat ook de teksten van Culex en Ciris)

1588

HISTORIAE AUGUSTAE SCRIPTORES MINORES 2 : Historiae Augustae scriptores Latini minores ; qui augustorum, necnon et caesarum tyrannorumque in Romano imperio vitas ad posteritatem litterarum monumentis propagunt : ... Additae in eosdem Adnotationes Joannis Baptistae Egnatii et Erasmi Roterodami ; cum Henrici Glareani et Theodoro Pulmani adnotationibus in Suetonium Ad haec Graecorum, quae allegantur, interpretatio nova : et rerumverbumque notatu digniorum index amplissimum : opera Friderici Sylburgii. Tomus alter ...

Francofurdi, apud Andreae Wecheli heredes, Claudium Marnium et Joannem Aubrium, 1588. In- ?

Cherasco Bciv ; Roma BN ; Roma Bval

1589

LUCANUS M Annei Lucani D e b e l l o c i v i l i vel P h a r s a l i a e libri decem Gregorii Bersmani ... studio et opera ex quatuor manu exaratis codicibus emendati, scholiis ... illustrati. (bevat tevens :) Marci Annei Lucani a d C a l p u r n i u m P i s o n e m P a n e g y r i c u m , Hadriani Junii beneficio auctori reddita et emendata, ac scholiis Gregorii Bersmani illustrati. Commentationes Joachimi Camerarii in librum primum P h a r s a l i a e et notae Josephi Scaligeri in E c l o g a m a d P i s o n e m . Annotationes Jacobi Micylli in difficiliores locos omnium librorum P h a r s a l i a e , cum Theodori Pulmanni variarum lectionum libello.

Lipsiae [.. ?] 1589. In-8°.

London BL 1000. D 2. ; Paris BN Yc. 7034 ; Utrecht UB

1589 BN Yc-12457 (TERENTIUS 1589) (*Henk, Steven) Ingevoerd in lemma Poelmann P. Terentius a M. Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et lectionum varietate recens auctus. Eiusdem Mureti argumenta in singulas comoedias et annotationes quibus tum correctionum, magna ex parte, ratio redditur, tum loci obscuriores explicantur. Editio prioribus accuratior.

1589, cum gratia et privilegio. Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Thackii sociorum. [in hs. : Ex bibliotheca conventus et nosocomii regalis Sti. Joannis Bapt. Religiosorum Parisiensium a charitate nuncupatorum ordinis [leest als : ordiniae] aria. Sancti Joannis de Deo, sub regula Sti. Augustini 1757.]

M. Antonius Muretus Iacobo Suriano, patricio Veneto, s[alutem] d[icit]. Quidnam esse causae dicemus, Iacobe Suriane, cur, cum omnium voluntas, ipsa duce atque impellente natura, dirigatur ad bonum, tam pauci tamen ex hominibus ea quae vere bona sunt, consequantur ? Tibi quidem in primis facile id ad explicandum fuerit, qui cum caeterarum artium scientia perpolitus es, tum in philosophiae studio ita excellis, ut caetera quidem tibi communia cum multis, huius tua quodammodo propria possessio videatur. Sed tamen quia nos quoque neque unquam alieni a philosophia fuimus et nunc maxime vel voluntate nostra vel rebus ita ferentibus philosophamur, quae nobis hac de re cogitantibus veniebant in mentem, ea breviter hoc loco et strictim aperiemus. Quoniam igitur quae naturalia sunt, in toto genere sunt et haec boni appetitio naturalis est, fit, nullius ut hominis ita sit depravatus animus, quin vel ad id quod bonum est, vel ad id quod ipse bonum putat, consilia cogitationesque omnes dirigat suas. Quibus autem impediuntur plerique a magnarum praeclararumque rerum adeptione, ea quatuor fere esse animadverto. Alii enim iudicio labuntur, idque dupliciter, ut aut, pravis opinionibus impediti, praetermissis rebus vere bonis, inanes quasdam minusque fructuosas amplexentur, aut, cum recte statuerint, quid sequi debeant, aliis tamen id, quam quibus oportet, quaerere insistant viis. Alii constantiam perseverantiamque non retinent, sed cum ad ea quae bona sunt, initio animum adiecerint et eas ingressi sint vias, quae, quo ipsi tendunt, ferant, postea tamen vel difficultate rerum deterriti vel sua levitate distracti, convertuntur alio et vel ignaviae sese dant vel certe urgere id quod principio sibi proposuerant, desinunt. Alii denique, cum et vere iudicent et satis constanter in eo quod instituere, pertendant, virium tamen imbecillitate et inopia consequi ea quae volunt non queunt. Harum omnium rerum graviora exempla ex omnibus vitae partibus sumere est. Sed ego nunc illud exponam quod me hoc tempore in hanc cogitationem deduxit, ut in eo explicando, ad id quod mihi proprie propositum est, mea paulatim delabatur oratio. Cum enim mecum, Suriane, in animo reputo, qui fiat ut hac tempestate tam pauci sint, in quorum aut sermone aut scriptis liceat imaginem aliquam antiquae illius Romanae orationis agnoscere, reperio huic quoque malo eas quas ante dixi, subesse causas. Primum ita agresti aliquos ingenio repertias, ut, quae in facienda excolendaque oratione sumitur, omnem perire operam putent. Alios qui, quamvis in ornate loquendi ratione studium ponendum non negent, non in Latina id tamen, Graecave lingua, sed in ea qua vulgo utimur fieri censeant oportere. Atque illos quidem merito possit quilibet, ut amentes aliquos stupidosque, contemnere. Horum vero perversa opinio ita iam per omnem Italiam pervagata quasique proseminata est, ut innumeros praeclaro iuvenes ingenio a studio earum linguarum quibus omnis humanitas, omnis doctrina elegans, omnis antiquitatis memoria continetur, abduxerit periculumque porro sit, ne, si hoc malum radices agat, quae semper propria Italorum laus fuit, ut soli ex omnibus Latina oratione perite ac scienter uterentur, eam qui sustineant, non multi in Italia reperiantur. Alterum vitium est, quo Transalpini multi (fatendum enim est) laboramus, quod, cum in Latini sermonis elegantia excellere pulchrum putemus, non tamen fere callemus, quo ad eam itinere contendere oporteat. Itaque de nostris pauciores adhuc, quam vellem, exstiterunt, qui se ad Ciceronis, Terentii, Caesaris imitationem componerent. Pervolutabant sine ullo discrimine omnes omnium scriptorum libros et ex omnium commixtione varium quoddam et multiforme pro suo quisque ingenio dicendi genus effingebant. Pulchrique sibi ac beati videbantur, si eam consequerentur facultatem, ut de rebus propositis verba fundere animique sui sensus qualicunque orationis genere ad alios perferre possent. Ergo in Gallia Germaniaque, qui celeriter et expedite Latine loquerentur (si hoc modo est Latine loqui) innumeros ; qui bene ac diserte, vix unum aut alterum haud ita pridem reperire potuisses. Nam illud quoque, quod tertio loco posui, nostrum non paucis impedimento est. Semel rectam viam ingressi, vel relanguescimus, vel, mutabilitate quadam, minimis plerunque momentis ab ea deducimur. Indecorum esset, de me ipso praedicare me. Sed hoc sine ulla vanitate affirmare possum, quo minus aliquam loquendi scribendique facultatem consequerer, horum mihi trium nihil obstitisse. Semper Latini sermonis puritatem magnum quoddam et praeclarum bonum esse duxi. Semper eam ex illorum, quos supra nominavi, eisque finitimorum scriptis velut e purissimis fontibus hauriendam sum ratus. Neque me vel debilitavit laboris metus vel a suscepto studio ingenii mobilitas avocavit. Vires mihi, ne id ad quod toto pectore ferebar consequerer, defuerunt. Quod potui, in eo me continui, ut illorum, qui hac laude floruerunt, libros diligenter evolverem. Quo virtutes illorum aliqua ex parte, si minus exprimere imitando, at certe intelligendo consequi et commonstrare olim adolescentibus meliori natis ingenio possem. Ac, quoniam Ciceronem summo tot aetatum consensu primas sine controversia tenere, ab ipso autem Cicerone Terentium optimum Latinitatis auctorem nominari videbam, incredibile studium in eius poetae fabulis collocavi, ut etiam crebro repetita lectione ad verbum ediscerem. Nuper igitur cum eas Paulus Manutius, vir eruditissimus et in hac Latine loquendi facultate omnium iudicio singularis, denuo typis suis descriptas emittere pararet, egit mecum pro familiaritate nostra, ut eas accurate recognoscerem adhibitisque veteribus libris iudicioque etiam meo, perpurgarem ab iis mendis quibus illas illorum quorundam negligentia, inscitia, audacia contaminasset. Feci libens, tum ut obtemperarem auctoritati hominis de me optime meriti, tum ut aliquid navarem assidue, quo studiosorum labor minueretur. Non auderem hoc dicere, nisi mihi conscius essem vera loqui. Tantum effeci, quantum si alius post me quispiam effecerit, erit, cur sibi serio qui huius poetae studiosi sunt gratulentur. Hunc meum laborem ad te potissimum, Iacobe Suriane, mitto tibique dedico, tum eximia tua praestantique virtute ac eruditione commotu, tum quoniam, ex quo in hac urbe veterum scripta interpretari, constituto mihi publice stipendio, coepi, tota me vestra domus admirabili quodam amoris ardore complexa est. Erit autem hoc munus tibi fortasse minus utile, qui iamdudum in philosophiae penetralia receptus, non ita saepe demittis animum ad haec levioris operae studia. Hermolao quidem et Georgio, fratribus tuis, modestissimis studiosissimisque adolescentibus, non inutile fore confido. Vale.

[aant. Henk :] Noscomium = ziekenhuis Xenodochium = ? ‘ordinis’ in de hs. aant. lijkt de enige mogelijkheiod, maar de s is wat vreemd. [A5r :] Terentii vita et de tragoedia ac comoedia ex Aelio Donato et aliis miscellanea. Opbouw : [) :(1r :] titelpagina [) :(2r-) :(4v :] brief van Moretus aan Surianus [) :(5r-( :)( :)3v :] [van 5 naar 3 ?, s.v.p. contr.] [( :)( :)4r-v :] voorwerk bij Andria.

[p. 1-366 :] teksten van Terentius daarna apart gepagineerd : [p. 1-55, ofwel a1-8, b1-8, c1-8, d1-4r :] M. Antonii Mureti argumentorum et scholiorum in Terentium liber [afgesloten met :] M. Antonii Mureti de metris Terentianis (p. 49-51) [p. 51/d2r, titel :] Variae lectiones e Theodoro Pulmanno et Iano Gulielmo collectae [p. 52/d2v :] : Iani Gulielmi Lubec. Emendationes Terent. Ex ingenio. [p. 53/d3r :] Th. Pulmanni correctiones, e libris veteribus. [p. 55/d4r :] Kol. : Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Tackii sociorum, M D LXXXIX. [d4v :] blanco

1589 (*Henk, Steven)

TERENTIUS P. Terentius a M. Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et lectionum varietate recens auctus. Eiusdem Mureti argumenta in singulas comoedias et annotationes quibus tum correctionum, magna ex parte, ratio redditur, tum loci obscuriores explicantur. Editio prioribus accuratior. 1589, cum gratia et privilegio. Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Thackii sociorum. [in hs. : Ex bibliotheca conventus et nosocomii regalis Sti. Joannis Bapt. Religiosorum Parisiensium a charitate nuncupatorum ordinis [leest als : ordiniae] aria. Sancti Joannis de Deo, sub regula Sti. Augustini 1757.]

Paris BN Yc. 12457*

[aant. Henk :] Noscomium = ziekenhuis Xenodochium = ? ‘ordinis’ in de hs. aant. lijkt de enige mogelijkheiod, maar de s is wat vreemd. [A5r :] Terentii vita et de tragoedia ac comoedia ex Aelio Donato et aliis miscellanea. Opbouw : [) :(1r :] titelpagina [) :(2r-) :(4v :] brief van Moretus aan Surianus [) :(5r-( :)( :)3v :] [van 5 naar 3 ?, s.v.p. contr.] [( :)( :)4r-v :] voorwerk bij Andria.

[p. 1-366 :] teksten van Terentius daarna apart gepagineerd : [p. 1-55, ofwel a1-8, b1-8, c1-8, d1-4r :] M. Antonii Mureti argumentorum et scholiorum in Terentium liber [afgesloten met :] M. Antonii Mureti de metris Terentianis (p. 49-51) [p. 51/d2r, titel :] Variae lectiones e Theodoro Pulmanno et Iano Gulielmo collectae [p. 52/d2v :] : Iani Gulielmi Lubec. Emendationes Terent. Ex ingenio. [p. 53/d3r :] Th. Pulmanni correctiones, e libris veteribus. [p. 55/d4r :] Kol. : Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Tackii sociorum, M D LXXXIX. [d4v :] blanco

[) :(2r :] M. Antonius Muretus Iacobo Suriano, patricio Veneto, s[alutem] d[icit]. Quidnam esse causae dicemus, Iacobe Suriane, cur, cum omnium voluntas, ipsa duce atque impellente natura, dirigatur ad bonum, tam pauci tamen ex hominibus ea quae vere bona sunt, consequantur ? Tibi quidem in primis facile id ad explicandum fuerit, qui cum caeterarum artium scientia perpolitus es, tum in philosophiae studio ita excellis, ut caetera quidem tibi communia cum multis, huius tua quodammodo propria possessio videatur. Sed tamen quia nos quoque neque unquam alieni a philosophia fuimus et nunc maxime vel voluntate nostra vel rebus ita ferentibus philosophamur, quae nobis hac de re cogitantibus veniebant in mentem, ea breviter hoc loco et strictim aperiemus. Quoniam igitur quae naturalia sunt, in toto genere sunt et haec boni appetitio naturalis est, fit, nullius ut hominis ita sit depravatus animus, quin vel ad id quod bonum est, vel ad id quod ipse bonum putat, consilia cogitationesque omnes dirigat suas. Quibus autem impediuntur plerique a magnarum praeclararumque rerum adeptione, ea quatuor fere esse animadverto. Alii enim iudicio labuntur, idque dupliciter, ut aut, pravis opinionibus impediti, praetermissis rebus vere bonis, inanes quasdam minusque fructuosas amplexentur, aut, cum recte statuerint, quid sequi debeant, aliis tamen id, quam quibus oportet, quaerere insistant viis. Alii constantiam perseverantiamque non retinent, sed cum ad ea quae bona sunt, initio animum adiecerint et eas ingressi sint vias, quae, quo ipsi tendunt, ferant, postea tamen vel difficultate rerum deterriti vel sua levitate distracti, convertuntur alio et vel ignaviae sese dant vel certe urgere id quod principio sibi proposuerant, desinunt. Alii denique, cum et vere iudicent et satis constanter in eo quod instituere, pertendant, virium tamen imbecillitate et inopia consequi ea quae volunt non queunt. Harum omnium rerum graviora exempla ex omnibus vitae partibus sumere est. Sed ego nunc illud exponam quod me hoc tempore in hanc cogitationem deduxit, ut in eo explicando, ad id quod mihi proprie propositum est, mea paulatim delabatur oratio. Cum enim mecum, Suriane, in animo reputo, qui fiat ut hac tempestate tam pauci sint, in quorum aut sermone aut scriptis liceat imaginem aliquam antiquae illius Romanae orationis agnoscere, reperio huic quoque malo eas quas ante dixi, subesse causas. Primum ita agresti aliquos ingenio repertias, ut, quae in facienda excolendaque oratione sumitur, omnem perire operam putent. Alios qui, quamvis in ornate loquendi ratione studium ponendum non negent, non in Latina id tamen, Graecave lingua, sed in ea qua vulgo utimur fieri censeant oportere. Atque illos quidem merito possit quilibet, ut amentes aliquos stupidosque, contemnere. Horum vero perversa opinio ita iam per omnem Italiam pervagata quasique proseminata est, ut innumeros praeclaro iuvenes ingenio a studio earum linguarum quibus omnis humanitas, omnis doctrina elegans, omnis antiquitatis memoria continetur, abduxerit periculumque porro sit, ne, si hoc malum radices agat, quae semper propria Italorum laus fuit, ut soli ex omnibus Latina oratione perite ac scienter uterentur, eam qui sustineant, non multi in Italia reperiantur. Alterum vitium est, quo Transalpini multi (fatendum enim est) laboramus, quod, cum in Latini sermonis elegantia excellere pulchrum putemus, non tamen fere callemus, quo ad eam itinere contendere oporteat. Itaque de nostris pauciores adhuc, quam vellem, exstiterunt, qui se ad Ciceronis, Terentii, Caesaris imitationem componerent. Pervolutabant sine ullo discrimine omnes omnium scriptorum libros et ex omnium commixtione varium quoddam et multiforme pro suo quisque ingenio dicendi genus effingebant. Pulchrique sibi ac beati videbantur, si eam consequerentur facultatem, ut de rebus propositis verba fundere animique sui sensus qualicunque orationis genere ad alios perferre possent. Ergo in Gallia Germaniaque, qui celeriter et expedite Latine loquerentur (si hoc modo est Latine loqui) innumeros ; qui bene ac diserte, vix unum aut alterum haud ita pridem reperire potuisses. Nam illud quoque, quod tertio loco posui, nostrum non paucis impedimento est. Semel rectam viam ingressi, vel relanguescimus, vel, mutabilitate quadam, minimis plerunque momentis ab ea deducimur. Indecorum esset, de me ipso praedicare me. Sed hoc sine ulla vanitate affirmare possum, quo minus aliquam loquendi scribendique facultatem consequerer, horum mihi trium nihil obstitisse. Semper Latini sermonis puritatem magnum quoddam et praeclarum bonum esse duxi. Semper eam ex illorum, quos supra nominavi, eisque finitimorum scriptis velut e purissimis fontibus hauriendam sum ratus. Neque me vel debilitavit laboris metus vel a suscepto studio ingenii mobilitas avocavit. Vires mihi, ne id ad quod toto pectore ferebar consequerer, defuerunt. Quod potui, in eo me continui, ut illorum, qui hac laude floruerunt, libros diligenter evolverem. Quo virtutes illorum aliqua ex parte, si minus exprimere imitando, at certe intelligendo consequi et commonstrare olim adolescentibus meliori natis ingenio possem. Ac, quoniam Ciceronem summo tot aetatum consensu primas sine controversia tenere, ab ipso autem Cicerone Terentium optimum Latinitatis auctorem nominari videbam, incredibile studium in eius poetae fabulis collocavi, ut etiam crebro repetita lectione ad verbum ediscerem. Nuper igitur cum eas Paulus Manutius, vir eruditissimus et in hac Latine loquendi facultate omnium iudicio singularis, denuo typis suis descriptas emittere pararet, egit mecum pro familiaritate nostra, ut eas accurate recognoscerem adhibitisque veteribus libris iudicioque etiam meo, perpurgarem ab iis mendis quibus illas illorum quorundam negligentia, inscitia, audacia contaminasset. Feci libens, tum ut obtemperarem auctoritati hominis de me optime meriti, tum ut aliquid navarem assidue, quo studiosorum labor minueretur. Non auderem hoc dicere, nisi mihi conscius essem vera loqui. Tantum effeci, quantum si alius post me quispiam effecerit, erit, cur sibi serio qui huius poetae studiosi sunt gratulentur. Hunc meum laborem ad te potissimum, Iacobe Suriane, mitto tibique dedico, tum eximia tua praestantique virtute ac eruditione commotu, tum quoniam, ex quo in hac urbe veterum scripta interpretari, constituto mihi publice stipendio, coepi, tota me vestra domus admirabili quodam amoris ardore complexa est. Erit autem hoc munus tibi fortasse minus utile, qui iamdudum in philosophiae penetralia receptus, non ita saepe demittis animum ad haec levioris operae studia. Hermolao quidem et Georgio, fratribus tuis, modestissimis studiosissimisque adolescentibus, non inutile fore confido. Vale.

1589

VERGILIUS (Opera) Chr. Plantijn 1589

Antwerpen MPM A 258

1590 (*Henk)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e libri V. Ex vetustissimis libris a Theodoro Pulmanno Craneburgio emendati.

(en ms., en haut : Edw. Elmes. 1618 ; au milieu : Jo. Cooper) Lugduno Batavorum, ex officia Plantiniana apud Franciscum Raphelengium 1590. In-12°.

Antwerpen MPM 8-660 ; London BL 8404. aaa. 17* ; München BSB ; Paris BN R. 18086

(A2r :)

(Theodorus Pulmannus à Gerartus Falkenburg, voy. l’éd. de 1580 ci-dessus)

1592 (*Steven)

LUCANUS M Annaei Lucani D e b e l l o c i v i l i v e l P h a r s a l i a e libri X. Theodori Pulmanni Craneburgii opera emendati. Eiusdem a d C a l p u r n i u m P i s o n e m P o e m a t i o n , Hadriani Iunii beneficio auctori redditum et emendatum Cum variarum lectionum libello et rerum memorabilium indice copioso.

Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud viduam et Ioannem Moretum M D XCII. In-32° .

Amsterdam UvA 1100 G 20* ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB LP 9.180 A

(Het Hexastichon en de opdracht aan Nicolaas Rocokx zijn reeds in de verzamelde werken van 1564 te vinden, evenals in de afzonderlijke Pharsaliae van 1576)

1595 (*Steven)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis opera, Theodori Pulmanni studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimus index.

Lugduni Batavorum, ex officina Plantiniana, apud Franciscum Raphelengium, M D XCV. In 8°.

Leiden UB 684 E 6 : 2* ; London BL ; Paris BN ; Roma BN

(het voorwerk is identiek aan dat van de editie 1580)

1596 (*Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theodoro Pulmanno ... ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana : Apud viduam et Joannem Moretum 1596. In-16°.

Antwerpen MPM ; Brno UB (cat. ST 1-429.725 in-8°/12°) ; Den Haag KB 1703 G 38* (in-8°, met aant. in hs. op het schutblad) ; Leiden UB (2 ex.) 555 G 15 : 2 en 755 H 4:2 ; Paris Bmaz 21.539 ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 76

(exx. Brno en Den Haag met de volgende in een band, het voorwerk is identiek aan de editie 1585)

1596 (*Steven)

Cl. Claudianus, Theod Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, ex vetustis codicibus restitutus. Una cum M Ant. Del-rio notis. Antverpiae, ex officina Plantiniana, Apud viduam et Ioannem Moretum M D XCVI. In-16°.

Antwerpen MPM, SB ; Brno UB ; Den Haag KB 1703 H 31-32* (2 dln. in 16°, dl. 2 met afz. titel : AD Cl. Claudiani v.c. opera Martini Antonii Del-rio notae) ; Leiden UB (2 ex.) ; London BL C. 19. a.16 (dl.1 met aant. in hs. van Isaac Casaubon) ; Paris Bmaz

1596 (*Steven)

Pub. Virgilii Maronis opera, Theodori Pulmanni studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimum index.

Lugduni Batavorum, ex officia Plantiniana, apud Franciscum Raphelengium, M D XCVI. In-8°.

Amsterdam UvA 402 F 9* ; Antwerpen MPM

(Het voorwerk is identiek aan dat van de edities 1580 en 1595)

1600

Binst Q 78 B*** (BLOEMLEZING Lat. dichters 1600) (*Henk, Steven)

Poetarum illustrium flores Per Octavianum Mirandulam collecti et in locos communes digesti. Nunc vero ab innumeris mendis repurgati, A Theodoro Pulmanno Craneburgio. Cum indice locorum communium. Antverpiae, sumptibus viduae et haeredum Ioannis Belleri, sub Aquila aurea, anno M D C. Cum privilegio. In-8°.

[A1r :] ann. en ms : Ex libris Haduschii (?) Constant.

[A1v :] Elenchus poetarum, ex quorum operibus Flores collecti sunt :

Ennius. Virgilius. Ovidius. Horatius. Iuvenalis. Persius. Lucanus. Seneca. Boethius. Plautus. Terentius.

Lucretius. Martialis. Silius Italicus. Statius. C. Valerius Flaccus. Manilius. Catullus. Propertius. Tibullus. Claudianus. Ausonius.

Quibus iam dudum accesserunt :

Tit. Calpurnius. Petronius Arbiter. Olymp. Nemesianus. Cornelius Gallus, vel potius Maximianus. Paulinus.

[A2r :] Theod[orus] Pulmannus Craneburgius Ioanni filio suo s[alutem] d[icit]. Si aetas, Pulmanne fili, et res familiaris sinerent me pro eo, atque meus erga te est animus, de tuis studiis totaque adeo vitae ratione tibi perspicere, nae tibi eo patrem feliciorem contigisse gauderes, quo mihi videor et aetate et rerum usu, quae vera vita sit, propius didicisse, at quando aliter summo illi vitae nostrae principi visum est, qui divina sua providentia inconsultam animi voluntatem antevertit, unum illud, quod proximum est et in mea manu, sedulo operam dabo, ut recta consilia et monita ulla parte tibi non desint. Quod autem ad studiorum tuorum rationem attinet, quibus ante paucos annos prima aetatis tuae initia me auctore consecrare non infeliciter coepisti, hoc loco nihil te monendum esse existimavi. Praesertim cum meae diligentiae vestigia praestantissimis aliquot auctorib[us] impressa progressu aetatis satis edocere possint, e quo scriptorum genere veram solidamque eruditionem hauriendam esse semper iudicaverim. De moribus vero vitaque honeste et cum omnium laude instituenda, quae tibi indies ac paene in horas tradere et inculcare soleo, ea, ut ne tum quidem, cum optatissimo tibi meo conspectu carendum erit, unquam memoria tua excidant, visum est bellissimas has sententias, ex optimis quibusque Latine loquendi magistris ab Octaviano Mirandula olim excerptas, quibus recta proximaque ad honestatem morumque integritatem via communitur, cum tui nominis inscriptione evulgare. Tum ut ea optima quaeque bonorum hominum exempla, quae tibi lubens proponere consuevi, quovis loco et tempore repraesentent. Tum ut constet labor meus, quem amicorum suasu in mendis, quibus scatebant librariorum ignavia ac editionum frequentia, accurata collatione tollendis, quantum quidem permisit temporis angustia, non invitus suscepi. Vale. IV Idus Novemb[ris], Antverpiae.

1601 (*Henk, Steven)

MARTIALIS M. Valerii Martialis Epigrammatum libri XIV. Domitii Calderini commentariis perpetuis et Georgii Merulae observationibus, illustrati. Eiusdem Mart. Epigrammata selecta Graece expressa a Fed. Morello prof. et interpr. reg. cum notationibus. Theodori Marcilii commentarius recentatus et auctus ad amphitheatrum. Desiderii Heraldi animadversiones ad XII libros. Nicolai Rigaltii notae aliquot ad libb. XIV. Ad haec scholia Had. Iunii, Theod. Pulmanni et Chr. Coleri, apposita varietate lectionum ad oram libri. Cum indice omnium verborum Iosephi Langii Caesare mont. et aliis indicibus locupletissimis in singulos commentarios. Parisiis, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne Fontis, M D CI. Cum privilegio regis ad X annos. [drukker zal dezelfde zijn als de ‘G. Morellum’ in de cat. v.d. BN, de overige twee exx. aldaar zijn gedrukt bij een zekere ‘Macaeus’, contr.] [hieronder, in hs, enkele doorgestreepte woorden, nu onleesbaar, met jaartal 1614] In-4°.

Bmaz 10572

[p. 3/A2r :] ‘Domit. Calderinus Io. Franc. Ludovici prin. Mantua. Filio salutem. Non fuissent tot exemplis editi commentarii...’ [p. 4/A2v :] onderaan een gedicht, ‘Domitius in Volumen dicatum Laurentio (Odisti...) [p. 5/A3r - 8/A4v :] Domitii Calderini Veronensis commentarii in M. Valerium Martialem ad clarissimum virum Laurentium Medicen Florentinum Petri Medicis f. Domitius Calderinus Veronensis Laurentio Medici salutem. ‘In omni civitatis administratione praeclare actum...’ [p. 9/E1r - 10/E1v :] Vita Martialis in commentarios, quos Domitius Calderinus edidit. [p. 11/E2r - 12/E2v :] M. Val. Martialis vita ex Petro Crinito. [p. 12/E2v :] Plinius Iunior Cornelio Prisco salutem. [p. 13/E3r :] Io. P. Pincius ad censorem. (gedicht : Incultum quod erat...) [p. 14/E3v :] M. Lucidi philosophi epigramma. (gedicht : Quisquis amat...) [p. 15/E4r :] privilege du Roy.

Dan volgt op pp. 1-850 de eigenlijke tekst van Martialis’ epigrammen, met aan het slot de kanttekening : p. 850 : ‘Annotationes Hadriani Iunii ad oram libri adiectae, hunc asteri[s]cum * habent praefixum ; quae vero crucis † notantur signo Theodori Pulmanni sunt.’ p. 851 bevat errata (Henk : daarna volgt de rest) EÁÍÈÏËÏÃÉÁ seu florilegium epigrammatum e lib. XIV M. Val. Martialis selectam et Graecis versib. Eiusdem generis expressum, a Fed. Morello... (aparte paginering, geen impressum met drukker en plaats, telt in 4, is pag. 1-16) (dan :) M. Valerii Martialis epigrammata in Caesaris Amphitheatrum et venationes... Theodori Marcilii. Parisiis, Apud Claudium Morellum, via Iacobea ad insigne fontis, M D C I. Cum privilegio regis. P. 1-72 met eigen voorwerk (p. 63-72 : Nicolai Rigaltii III notae aliquot...) (dan :) Desiderii Heraldi animadversiones ad libros XII Epigrammat. M. Val. Martialis. Adiecti sunt indices rerum et verborum copiosissimi. Parisiis, Apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne fontis, M D C. Cum privilegio regis. P. 1-255 (dan :) Index omnium vocabulorum quae in omnibus M. Val. Martialis poematum libris reperiuntur, a Iosepho Langio Caesaremontano. Lutetiae, Apuid Claudium Morellum, via Iacobaea, ad insigne fontis, M D C. Cum privilegio regis.

1602 (*Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theodoro Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana : Apud Joannem Moretum, M D CII. In-16°.

Antwerpen (UB ?) ; Leiden UB 731 F 35 : 3* ; Leuven GBIB 82-191 CLAU ; London BL 12305. a. 14 ; Roma BN

(geen voorwerk, de ed identiek aan die van 1585 en 1596)

1602 (*Steven)

Claudius Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, ex vetustis codicibus restitutus. Una cum Martini Antonii Del-rio notis. Antverpiae : ex officina Plantiniana, apud Joannem Moretum, M D CII. (3 dln. in 1 bD, incl. Avianus) In-16°.

Antwerpen (UB ?) ; Leiden UB 731 F 35 : 1-3* ; Leuven GBIB 871/CLAU (convoluut met vorige titel) ; London BL 1067. a. 3 (1-3, in-4o) ; Roma BN

(identiek aan de ed 1585 en 1596)

1602

Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim, cum veteris scholiastae et Ioa. Britannici commentariis, quibus accesserunt P. Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, Apud Claudium Morellium, via Iacobea ad insigne Fontis. M D C II. Cum Privilegio Regis. In-8o.

Amsterdam UB (Hooft) 103 : BALIE 272.D1.

(bijgebonden is : Auli Persii Flacci S a t y r a e , Lutetia 1601, een editie los van die van Poelmann)

(verplaats hierheen het voorwoord aan De Thou van de ed 1613.)

1602 (*Henk, Steven)

JUVENALIS A. Persii Flacci S a t y r a e VI. Eilhardi Lubini commentariis ita illustratae, ut a quovis facile intelligi possint. D. Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. Cum eiusdem Pulmanni annotationibus, quibus loca difficiliora e scriptis doctiss. hominum explicat. Amstelredami, abud [sic] Zachariam Heyns bibliopolam, M D C II.

Bmaz Rés. N 21093 C

[‘ƒ’2r-4v :] [‘a’ ziet er uit als : ƒ] Spectatae pietatis, humanitatis et eruditionis iuveni dn. Eilhardo Hesychio Patritio Bremensi primario discipulo meo carissimo å¤ æyí êáé å¤ ðñÜôôçí. ‘Scitum illud Diogenis Cynici etc.’ [‘ƒ’5r :] Iohannis Murmellii Ruremundensis, in Auli Persii prologum et Satyras argumenta.

Commendat, ridens alios, praefatio vatem, Nobilium prima mores taxantur inepti. Carpit avaritiae mala vota precesque secunda, Tertia desidiam iuvenum fastusque lacessit, In quarta stultus rex Censoresque notantur. Cornutum laudans aperit penultima servos. Ultima per parcum Satyra insectatur avarum.

(ibid.) Aelii Antonii Nebrissensis in Satyras argumenta. (6-regelig gedicht) [‘ƒ’5v :] Ioannis Pierii, Valeriani Bellunensis in easdem argumenta. (6-regelig gedicht) [‘ƒ’6r :] Iuvenalis commoda per Antonium Mancinellum. [‘ƒ’7r :] De satyra per Antonium Mancinellum. [ƒƒ1r :] Theodori Pulmanni ad Ioannem Flemingum in suas annotationes epistola dedicatoria. ‘Cum ante me menseis aliquot, etc’. [Dit is dezelfde brief als in de editie Antwerpen 1565.] [ibid.] D. Iunii Iuvenalis vita. [ƒƒ1r :] Alia Iuvenalis vita ex antiquorum monumentis. [ƒƒ2v :] Domitius Calderinus Veronensis in Satyras Iuvenalis (tot en met ƒƒ7r, waarvan versozijde blanco) [ƒƒ28r-v :] eveneens blanco (dan :) [A1r :] titel en [A1v :] teksten van Persius en Iuvenalis [p. 135/I4r :] Theod. Pulmanni in D. Iunii Iuvenalis satyrarum libros V annotationes [t/m p. 135-179] [p. 180/M2v :] Notae librorum veterum quibus in annotationibus usi sumus : N. Noviomagensis liber Collegii D. Catharinae. P. Theod. Pulmanni. M. Iacobi Miggrodii. I. Had. Iunii. S. Iacobi Susii, quem in locis aliquot Iunius inspexisse videtur. (p. 180) [p. 181/M3r - 450/EE8v :] commentaar van Eilhardus : ‘Eilhardi Lubini in Auli Persii Flacci Satyras commentarii’)

1603 (*Henk, Steven) (Henk moet nog briefteksten copiëren)

JUVENALIS Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim, cum veteris scholiastae et Ioan. Britannici commentariis, quibus accesserunt P. Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne Fontis, M D C III. Cum privilegio Regis. In-4°.

London BL 11375. ff. 10. ; Paris BN Yc. 805*

[De band is niet oorspronkelijk : na de Satyren van Juvenalis volgen, afzonderlijk gepagineerd, de Satyren van Persius (BN Yc-806), bij dezelfde Claude Morelle, maar nu, net als bij de Juvenalis-editie van 1602, uit 1601] [catalog. BN : ‘L’index omnium vocabulorum quae in omnibus D Junii Juvenalis satyris reperiuntur à titre et adresse propres et porte la date de 1602]

[A1v :] Amplissimo viro Augustino Thuano equiti, senatus Parisiensis praesidi et consistorii sacri consiliario, P. Pithoeus s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Promissi tibi dudum muneris gratiam, si qua est, apud te, vir amplissime, praestationis mora detritam nolim. Praesertim cum ea caussas suas excusationemque habeat non tam oblivionis aut negligentiae quam curae ac studii maioris. Quin et ipse mihi satis opportune fidem exolvisse videbor, si hoc officii erga te mei testimonium tibi non ingratum esse sensero et qui hac nostra opera aliquando utentur boni et candidi viri fructum eius acceptum referant vitiorum odio, amori virtutum, id est, genio in Iuvenalem tuo, observantiae erga te meae ; atque ingenitae cuidam sollicitudinis [n. : sollicitudini ?], qua priscis scriptoribus optimis rerum magistris vel posteritati potius adversus imminentem barbariem, quantum in me est, cautum provisumque esse cupio. Bene vale v[ir] c[larissime], et me ama.

[A2r :] D. Iun. Iuvenalis vita. ‘Iunius Iuvenalis locupletis incertum filius etc.’ [A2v :] Notae eiusdem Pithoei ad superiorem vitam. [A3r :] Testimonia veterum scriptorum de Iuvenale.] [E1r :] Ioannes Britannicus Brixianus senatui populoque Brixiano salutem. ‘Consideranti mihi, amplissimi patres Brixiani etc.’[s.d.] [brieven hier opnemen, bezoek Parijs 2004] [E2r-E4r :] Caelius Secundus Curio nobilissimo adolescenti Abrahamo Sbaski Polono s[alutem]. ‘Cum viderem seculum hoc nostrum etc.’ Basileae, Idibus Iulii M D L I. [E4v :] Extrait du privilège du Roy. [p. 691-702 :] Theod. Pulmanni in D. Iunii Iuvenalis Satyras annotationes, quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora e scriptis doctissimorum hominum explicit.

1604

Publii Virgilii Maronis Opera, Theodori Pulmanni Craneburgensis studio correcta. Pauli Manutii annotationes [titelpagina contr., de catalogus BN plaats de editie in de lijn van die van 1580 en 1595] [Lugduni Batavorum,] ex officina Plantiniana Raphelengii, 1604. In- ?

Paris BN Yc. 5219

(catal. BN : ‘Édité par T. Poelmann, d’après l’épitre dédicatoire. - Outre les 3 œuvres principales de Virgile, contient Culex, Ceiris, des inscriptions, des Testimonia et des Arguments. - Ex-libris ms. de Pierre Dupuy.’)

1607 (*Henk, Steven)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V. Nunc denuo variis lectionibus et notis illustrati a Theodoro Sitzmano Thuringo. Quibus subiunctus et Theodori Pulmani de Metris Boethianis libellus. Hanoviae, typis Wechelianis, apud Claudium Marnium et heredes Ioan. Aubrii, M D C VII. In-8°.

Antwerpen UB UFSIA - MAG-P 12.73 ; Leuven UB BTAB 7 A 2985 ; London BL 8405. ee. 21 ; Paris BN Rés. 18088 (*Henk), Bmaz 27790 (*Steven) ; Wolfenbüttel HAB

[‘a’ leest als ‘ξ’] [î2r :-4v, dan î1r-2v, zie aant. Henk] Magnificis, eruditissimis et integerrimis viris D N N Cunrado Rittershusio et Wolfgango Heidero, praeceptoribus et fautoribus amandis et aestimandis s[alutem] p[lurimam] d[icit] Theodorus Sitzman, Thuringus. ‘Cum Boethii Consolationem multis in locis a me correctam etc’. [î5r-8v, daarna weer îî1r-2v :] De Boethio eiusque scriptis testimonia, met aan het einde een lofdicht waarvoor tekent : Caspar Bonifacius, iuris et politices studiosus, p. l. illustriss. pp. ac dd. Saxon. Altenburgistudiorum moderator. [p. 1-130 :] de eigenlijke tekst. [p. 131-281 :] Theodori Sitzmani Thuringi notae in libros Severini Boethii de Consolatione filosofiae. [p. 282-287 :] Theodori Pulmani Craneburgii de metris Boethianis libellus. [p. 287v/î8v :] Locorum et versuum Graecorum in libris IV De Consol. Phil. citatorum interpretatio.

1607 (*Henk, Steven)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus. Una cum M. Ant. Del-Rio notis. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum, M D C VII. In-8°.

Antwerpen MPM (2 ex.) ; München BSB ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7453 - 7455* ; Princeton UL 2818.1602

[p. 1r :] titelpag., met aant. in hs. : Institutionis Parisiensis domini Jesu. [geen kolofon, het voorwerk is identiek aan de ed. 1585] [p.14 :] citaat uit Poetices l. VI van Julius Caesar. [p.15-16 :] index van de werken van Claudianus.

samen in één band met :

BN Yc-7454 (AVIANUS 1607) (*Henk, Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber, a Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum, M D C VII.

[p. 3 :] opdracht Avianus aan Theodosius. [p. 5-29 :] eigenlijke tekst [p. 29 :] sigla van drie hss. [p. 30 :] vita van Avianus [p. 31 :] index

[Yc-7455 betr. de aantt. bij Claudianus van Martinus Antonius Del-Rio, eveneens Antwerpen, bij Moretus 1607 : Ad Cl. Claudiani V.C. Opera Martini Antonii Del-Rio notae. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum M D C VII.]

1610

Caius Suetonius Tranquillus. Editio altera ab auctore emendata et locis quamplurimis aucta. Seorsim adiecti sunt ... (P. Beroaldi, M A. Sabellici, L. Torrentii, T. Pulmanni, J. B. Egnatii, D Erasmi, H. Glareani, F. Ursini, J. Lipsii, A Statii, E. Vineti, T. Marcilii) commentarii aut aliae lucubrationes. Parisiis : Apud Hadrianum Beys 1610. In-fol°.

London BL 588. k. 3. (onvoll., geen index bij dl. II)

1610

Publii Vergilii Maronis opera, Theodori Pulmanni ... studio correcta. (incl. Culex en Ceiris.) Salmurii 1610. In-16°.

London BL (2 ex.) 11386. df. 7. ; C. 20. f. 42.

1611

Poetarum illustrium flores / per Octavianum Mirandulam collecti et in locos communes digesti ; nunc vero ab innumeris mendis repurgati a Theodoro Pulmanno. Londini : Impensis [sic] Arthuri Johnson 1611. In- ?

Princeton UL PA6121.A6 M57 1611a (status : not charged)

1612 (*Steven)

(2 parties en un volume)

(deel 1)

Cl. Claudianus, Thed. Pulmanni Graneburgii, diligentia, et fide summa, e vetustis codicibus restitutus et Martini Antonii Del-Rio notis illustratus.

Coloniae Allobrogum, excudebat Petrus de la Roviere, M D C XII. In-8°.

Leiden UB 280 G 6* ; München BSB

(Op fol. A2r volgt de brief aan Cornelis Pruenen, vgl. de editie 1585.)

(deel 2)

Ad Cl. Claudiani v. c. Opera Martini Antonii Del Rio notae.

Colonia Allobrogorum, excudebat Petrus de la Roviere, M D C XII.

(verg. de opmerkingen bij de editie 1585)

1613 (*Steven)

Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim ; cum veteris scholiastae et Ioan[ni] Britannici commentariis, quibus accesserunt P[etri] Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne fontis M DC XIII. Cum privilegio regis. In-4°.

Den Haag KB 763 C 15* ; Leiden UB 572 D 12:1 ; London BL 11375. ff. 9. (1.) ; Paris Bmaz ; Roma BN

(aant. van Poelman bij Juvenalis op pag. 691 - 703)

(verso-zijde titelpagina :)

Amplissimo viro Augustino Thuano* equiti, Senatus Parisiensis praesidi et Consistorii sacri consiliario P. Pithoeus* s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Promissi tibi dudum muneris gratiam, si qua est, apud te, vir amplissime, praestationis mora detritam nolim ; praesertim cum ea caussas suas excusationemque habeat non tam oblivionis aut negligentiae quam curae ac studii maioris. Quin et ipse mihi satis opportune fidem exolvisse videbor, si hoc officii erga te mei testimonium tibi non ingratum esse sensero et qui hac nostra opera aliquando utentur boni et candidi viri fructum eius acceptum referant vitiorum odio, amori virtutum, id est, genio in Iuvenalem tuo, observantiae erga te meae atque ingenitae cuidam sollicitudinis*, quae priscis scriptoribus optimis rerum magistris, vel posteritati potius adversus imminentem barbariem, quantum in me est, cautum provisumque esse cupio. Bene vale, v[ir] c[larissime], et me ama.

* Jacques-Auguste de Thou (Thuanus, Parijs 1553 - Parijs 1617) Diplomaat en historicus. Studeerde te onder meer te Parijs, Orléans en Valence, waar hij Scaliger leerde kennen. In 1578 gaf hij zijn functie op als kerkelijk raadsheer en werd diplomaat onder drie Franse koningen (Henri III, Henri IV en de jonge Louis XIII). Tijdens zijn vele reizen, zowel in Frankrijk als naar Italie, Vlaanderen en de Duitse landen, ontmoette hij leden van de vooraanstaande intelligentia, zoals Muretus, de gebroeders Pithou en Montaigne. Sinds 1586 bevoegd tot ‘President à mortier’ van het parlement van Parijs, een ambt dat hij in 1595 overnam na de dood van zijn oom Augustin. Na de dood van Jacques Amyot (1593) werd de Thou door Henri IV benoemd tot grootmeester van de koninklijke bibliotheek. Zijn meest bekende werk zijn de Historiarum sui temporis libri CXXXVIII , in diverse uitgaven v.a. 1604. Verder schreef hij zijn memoires en latijnse gedichten. (Georges Goyau in : Catholic Encyclopedia (www.newadvent.org/cathen) ; Michel Popoff, Prosopographie des gens du Parlement de Paris (1266-1753), Parijs 1996, p. 191-193 en Samuel Kinser, The Works of Jacques-Auguste De Thou. Den Haag 1966)

*Pierre Pithou (Pithoeus, 1539 - Nogent-sur-Seine 1596). Classicus en jurist. Studeerde in Parijs klassieke talen en later, samen met zijn broer François, rechten in Bourges en Valence. Net als zijn vader koos hij voor het protestantisme. Een loopbaan als advocaat (1560) kwam niet echt van de grond, onder meer als gevolg van gewelddadige godsdiensttwisten. Na een verhuizing naar het meer protestantse Sedan, kreeg hij van de hertog van Bouillon de opdracht wettelijke gebruiken in een wetboek te codificeren. Na een verblijf in Basel en het Pacificatie-edict van 1570 keerde Pithou terug naar Parijs, om deze stad weer te ontvluchten na de Bartholomaeusnacht (1572). In 1573 ging hij over tot de katholieke kerk. Hij sloot zich aan bij koning Henri III en koos partij tegen Henri de Guise, leider van de Ligue. Onder Henri IV publiceerde hij in 1594 zijn hoofdwerk, de Libertés de l’Eglise gallicane, dat tot 1824 verscheidene herdrukken beleefde. Een benoeming tot procureur-generaal van het Parlement van Parijs werd na korte tijd weer opgegeven, om zich onder andere te wijden aan het uitgeven van klassieke en middeleeuwse teksten (Salvianus, Quintilianus, Petronius, Phaedrus, de Capitularia van Karel de Grote en het Corpus Iuris Canonici). (Georges Goyau in : Catholic Encyclopedia (www.newadvent.org/cathen)

* Deze zin is niet duidelijk, wellicht moet er staan : sollicitudini. (controleer : Als het hier een fout betreft die in een eerdere versie van deze praefatio is ingeslopen, dan zou - voorzover nu bekend - alleen de editie van 1585 in aanmerking kunnen komen : in 1586 werd J.-A. de Thou , in tegenstelling tot zijn oom tevens voormalig katholiek raadsheer (Consistorii sacri consiliarius) bevoegd tot het presidentschap van de rechtbank (vgl. Popoffs Prosopographie hierboven), terwijl de editie van 1602 pas uitkwam na de dood van Pithou in 1596. St.S., juni 2002)

1614 (*Steven) M. Annaei Lucani P h a r s a l i a , s i v e d e b e l l o c i v i l i C a e s a r i s e t P o m p e i i libri X. Ex emendatione v. c. Hugonis Grotii, cum eiusdem ad loca insigniora notis. Accesserunt variarum lectionum libellus et rerum ac verborum index locupletissimus, opera Theodori Pulmanni et aliorum cinconnati. s.l. [Lugduni Batavorum], ex officina Plantiniana Raphelengii, M D C XIV. In-8°. Berkeley UL ; Columbia UL ; Den Haag KB (3 ex.) 762 H 7 *, 393 G 26 (met aant. in hs.) , 393 G 27 (met aant.in hs.) ; Johns Hopkins UL ; Leiden UB (3 ex.) 757 F 4 (Collatus cum mss. Manu Fra. Junii F. F. - Addita est : Hug. Grotii in Lucani Pharsaliam Notarum pars II nunc demum edita [1626]) ; 757 F 5 (Collatus cum cod ms. a Theod Jans. ab Almeloveen, adj. Notis mss ejusdem) ; 757 F 6 (Collatus cum cod ms. a G. Best) ; Leuven UB ; London BL (4 ex.) 1068. i. 4 ; 684. b. 9, 684. b. 10, 684. b. 11 (nrs 684 b. 9-11 with ms. Notes by R. Bentley Michigan UL ; New York Lcon ; Paris BN Yc. 7030 ; Roma BN ; San Marino HenHuntL ; Yale UL ; Wolfenbüttel HAB (2 ex.). (dans les trois ex. de La Haye, voy. à la p. 252 : Petronii arbitri Specimen belli civilis. à la p. 262 : Hugonis Grotii in Lucani Pharsaliam notae. à la p. 280 : Variantes lectiones codicum quibus usi Theod[orus] Pulmannus et Greg[orius] Bersmannus.) 1615 Claudius Claudianus, Theodori Pulmanni ... diligentia, et fide summa, e vetistis codicibus restitutus et Martini Del-Rio notis illustratus. Lugduni, P. Rigaud 1615. In-16°. London BL 1482. a. 15 1617 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e , Lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. (Epicteti stoici Enchiridion). Rothomagi (= Reims) : Apud Romanum de Beauvais 1617. In-32°. London BL 1486. a. 4 (nota : contr. of deze editie enigerwijs verwant is aan de volgende) 1617 (*Henk, Steven) BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. Rothomagi, ex typographia Davidis Parvi-Valii, typographi ac bibliopolae regis, M D C XVII. In-8°. Paris BN R 29370* ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 105 [titelpag. met aant. in hs. :] Ex bibl. S. Bern. Ful. Parisi. [p. 3 :] Bibliopola lectori. ‘Nihil est, quod hominem etc.’, als in de ed. 1585. [p. 253 :] Theodori Pulmanni Granenburg.[sic] de metris Boethianis, als in de ed. 1562. [p. 267 :] Locorum et versuum Graecorum in hisce libris citatorum interpretatio [p. 269 :] Angeli Politiani in Epicteti stoici Enchiridion, e Graeco a se interpretatum, ad Laurentium Medicem, epistola. ‘Caenea Lapitham, eum qui Centauris etc’. [p. 275 :] Epicteti stoici Enchiridion. [geen kolophon] 1619 Publii Virgilii Opera. Studio Theodori Pulmanni Correcta. Amsterodami, Jansson 1619. In- ? München BSB A.lat.a 2614 t 1620 (*Steven) Anicii Manlii Torquati Severini Boethii Exconsuli Ordinarii, Exmagistri Officiorum, Viri Clarissimi et Illustrissimi, D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri quinque / editi à Petro Bertio. Lugd[uno] Bat[avorum] : Apud Ioannem Maire, M D C XX. In-32°. Leiden UB 20643 G 37* ; Princeton UL (Aansluitend op p. 284 -het slot van boek V van De cons. Phil., volgt Theodori Pulmani Craneburgii De metris Boethianis libellus, met een paginanummering van 115 ipv 285, en daarna weer aansluitend op de voorafgaande Boethiustekst van 286 t/m 298.) (Op pag. 3 t/m 64 staat een uitzonderlijk lang voorwoord, in een zeer klein lettertype, van Petrus Bertius aan jonker Rutger van Boetzelaar, ‘Liberi Baronis Asperani filium’. Niet te copieren gezien de strakke en zeer kleine banD Controleer of deze praefatio elders is gepubliceerd, het zou veel tijd vergen de tekst van het Leidse exemplaar uit te typen ; deze is bovendien vooral van belang voor het tweede deel van Les Pays-Bas des humanistes.) 1620 (*Henk, Steven) CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus. Rothomagi, sumptibus Ioannis Pain, iuxta collegium Societatis Iesu, 1620. In-16°. Paris BN Yc. 7463* [page de titre : en ms. : Capucins de St. Honoré] [p. 3-6 :] voorwerk, net als de ed. 1585, de brief van Poelman aan Cornelis Pruenen. [p. 7-13 :] vita van Claudianus [p. 14 :] citaat uit Scaligers Poetices lib. VII [p. 14-16 :] index v.d. werken van Claudianus. [geen kolophon] 1620 (*Henk, Steven) HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus, M. Ant. Mureti et Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio curaque emendatus. Duaci*, ex officina Ioannis Bogardi, M D C XX. In-16°. Paris BN Yc. 5815* [*Dowaai/Douai] [Op titelpag. bovenaan aant. in hs. : Domus Profess. Paris Societ. Iesu] [Op schutblad tegenover de titelpag. opgeplakt strookje : ‘Ne extra hanc bibliothecam efferatur. Ex obedientia’] [A1v :] verkorte vita uit het ‘oude manuscript’, vermeld in de ed. 1566 : Q. Horatii Flacci vita ex vetusto quodam exemplaris descripta] [p. 204-206, aan het einde :] Q. Horatii Flacci vita per Petrum Crinitum. [geen kolophon] 1622 Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa. E vetustis codicibus restitutus. Una cum M. Ant. Del-rio notis illustratus. Genevae, sumptibus S. Crispini 1622. In-16°. Antwer