(texte en préparation)

155x

JUVENCUS ; SEDULIUS ; ARATOR ; VENANTIUS FORTUNATUS Iuvenci Hispani Evangelicae historiae libri IIII. Caelii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis carminis lib. IIII, una cum hymnis aliquot. Aratoris in Acta Apostolica libri duo. Venantii Honorii Fortunati Hymni duo, per G. Cassandrum integritati suae restituti. Omnia per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem recognita.

Basileae, s.impr. [Johannes Oporinus ?] s.d. [155x]

Antwerpen SB C 1374 ; Illinois UL ; Leiden UB (2 ex.) 692 F 18 ; 765 E 18* ; Paris BN C 2887 ; Princeton UL(?) ; Roma BN 6. 18.B.31

(nota : d’après Rooses, les premières éditions de Pulmannus parurent chez Johannes Oporinus à Bâle)

Promoveo studium Wilh. (later doorgehaald) Alstorphii.

(tegenover de titelpagina, in hs.)

Ex liberali donatione Johannis Merkynii, sum ex libris Wilhelmi (later doorgestreept) Alstorphii, 1637.

(daaronder, in jonger schrift)

Negat Alexander Matthiae.

(A1v :)

Theod[orus] P[ulmannus] C[raneburgensis]

Qui studet innocuae rectum transigere callem vitae, qui summi ducit ad astra Dei, Hos legat inque animo condat factisque libellos Exprimat exacte tuncque beatus erit.

(A2r :)

Gen[e]rosiss[imo] simul ac literarum bonarum amantissimo heroi, d[omino] Ioanni comiti a Vueda, domino in Runckel ac Isenberg etc., domino suo clementissimo, Reinhardus Lorichius Hadamarius s[alutem]. Tam varias ac innumerabiles novorum et eorum etiam, unde fertiliores noxiae quam frugis bonae segetes expullulant, scriptorum farragines in lucem videmus emissas, ut obrutus copia quis ambigat, quid pulchrum, quid turpe, quid utile, quid no[n]. In quo tam vili annonae librariae proventu et dubio satis rerum delectu (generosiss[ime] comes) illi sapienter facere iudicantur, qui non temere vel inconsulto quaelibet arripiunt, nec mordicus quasi pro focis et aris dimicaturi tenent ea quae tranquillum ad reipub[licae] statum nihil aut omnino parum factura ; sapientius, qui stylo manum iniecturi, non e vestigio quod in buccam venerit, foras eliminant, sed iuxta sanam Horatii sententiam [Hor. Ars poet. 386] nonum in annum quod immaturum et scrupulosum non ediderint, premunt ; sapientissime, qui neotericorum quorundam amore nimis ferventer accensi, veteres optimos plurimis iam seculis confirmatos authores non aversantur nec genuino mordent, sed eos aliquid etiam fuisse nihil addubitantes, in oculis ferunt atque situ longo squalidos, ut vulgo despectos alicubi iacentes, ab iniuriis asserunt proferuntque in lucem, omnib[us] abstersis pulveribus emaculatiores : cum illis ad omnia vel eruditionis ornamenta vel ad salubria religionis verae documenta, viam penitus a Deo Opt[imo] Max[imo] praeclusam fuisse, nemo facile planum fecerit. Etenim quid iam esse poterit ad hominem utrunque magis appositum, quod a doctiss[imis] et sanctiss[imis] olim viris memoriae non proditum esse videatur ? Breviter, quid iam dictum, quod non dictum prius ? Atqui nihil obscurum arbitror esse, quid a primo seipsos informarint, quidve pietatis studia promoverint veterum contemptores illi nimis insolentes, quos aequo plus calidae recentiorum lectiones et popularia novitatis argumenta transversos egerunt. Deinde vel caeco manifestum, quantam malorum ðáíÞãõñéí invexerint, qui aut spe lucelli aut gloriola commoti, venerunt ad scribendum et inconsulto quaelibet in vulgus sparserunt, longe maiorum dissidiorum irritamenta quam pietatis incrementa, ëïãïìá÷ßáò scilicet. Ex quibus, ut divi Pauli verbis utar, ãßíåôáé öèüíïò, hñéò, âëáóöçìßáé, ›ðüíïéáé ðïíçñáß. [1 Tim:6:4] Verum cum non cuiuslibet sit, omnia vel legere vel iudicare, nec facile satis ex tam copioso librorum (ut dixi) proventu salubriora seligere, valde tutum fuerit ðá™ñá ìcí, PëëN ìÜëá ëéãÝùò [Hom, Il. 3, 214] proferre vel edere, aut eos, idipsum quos fecisse constiterit, amplecti : relictis, qui centones farciendo aut prophanis sacra miscendo, facesserunt orbi negotium. Longe tutius ac consultius, ad eos authores adhaerescere, qui doctissimorum hominum iudiciis nunquam a possessione (ut ferunt) deiecti, multis iam seculis florentes inclaruerunt. In quorum numero si non primas ferunt, Iuvencus hic noster, ac Sedulius, certe (mea sententia) non tamen in postremis erunt, quorum alterum divus Hieronymus non in uno loco praedicavit, quasi dignum Argivo (ut aiunt) clypeo, alterum adorantia patrum sanctissimorum decreta laudibus tulerunt in coelum. Qui si non undique pomposo verborum apparatu intonantes, delicatis nimium, quae magis elegantia sermonis quam studio pietatis sibi blandiuntur ac perplacent, ingeniis satisfacere videbuntur ; omnia compensabunt uberrimo conspicuae veritatis et sanctimoniae fructu. Certe si Quintilianus [Quint. opzoeken] perniciosam rebusp[ublicis] dicendi peritiam, nisi bonitas accesserit, affirmat et Cicero eloquentiam [Cic., De inv. 1,3,4] sine sapientia nimium incommodaturam asserit, quanto magis christiani homines pietatis non fucatae rationem quam splendoris artificii habere debent ? Quanquam nihil occurrit, quod ab authoribus hisce desumptum et purgatis auribus insertum offendiculo possit esse. Nihil enim a pura Latinitate, nihil a legibus poeticis alienum, nihil barbarum, nihil quod quasi scopulum fugiendum ille dicebat insolens. Dilucida phrasis emicat et ab omni vitio remotus sermo. Non deest verborum ac rerum, quibus etiam critici morosiores acquiescerent, ornata dignitas. Haec omnia commendatiora faciunt et veluti solem inferentes illuminant Evangelicae veritatis historiae, plenis veneranda maiestate versibus expressae. Quas ob causas eo nervos intendimus omnes, ut tot nominibus illustres authores, quam antea nunquam, emendatiores in lucem prodirent. Non paucis igitur, quas a librariis vel chalcotypis acceperunt, mendarum iniuriis vindicati et nostro, quoad licuit, studio restituti, prodibunt in hominum conspectus, Amplitudinis tuae nomini peculiariter dedicati, vel ob hoc ipsum omnibus bonarum literarum ac Evangelicae veritatis amatoribus futuri commendatiores, si constiterit illos tui clarissimi nominis auspicio productos et ab initio tui, cuius non vulgare bonas in disciplinas studium ac iudicium, favoris gratia non solum circumfusos sed maiestatis etiam patrocinio vallatos in lucem exivisse. Tu igitur quasi tutelaris divus hosce, qua synceritate proficiscuntur isthuc, hospites, presbyteros ac poetas sanctissimos excipere velis precor. Qui sine dubio non solum te literarum amantissimum, sed etiam vel propter communem religiosae conditionis professionem ac decus singulari gaudio sunt perfusuri proceres, tuos ut eruditione, sic pietate nobilissimos patruos, reverendiss[imum] in Christo patrem, ac illustriss[imum] principem, d[ominum] Hermannum, archiepiscopum Coloniensem etc., necnon reverendissimum dominum, d[ominum] Fridericum comitem a Vueda etc. Quibus gratiosissimis dominis meis studium meum non graveris commendare. Deus Opt[imus] Max[imus] te simul ac illos diu nobis conservet incolumes. Marpurgi, Nonis Iuliis, anno XXXVII.

(fol. A4v :)

Ad eruditissimos viros, d[ominum] Petrum Medmannum, generosorum comitum a Vueda et Schauvenberg praeceptorem [noot], necnon d[ominum] Nicolaum, apud ecclesiam Vuedanam Verbi ministrum, [noot] amicos suos integerrimos, epigramma Reinhardi Hadamarii. [noot]

Spurca prophanorum cedat lascivia vatum, Obscoeni valeant mollia scripta chori. Hermione, Circe, Nais, Galatea, Calypso, Cynthia, Sirenes, Laodomia, Thetis, Cydippe, Phyllis, Medea, Thoantias, Hero, Oebalis, Inachides, Scylla, Cupido, Paphus. [noot : Inachides = ’een zoon van Inachos’, de Inachen is een oude naam voor ‘Argiven’, de Homerische naam voor de inwoners van Argos, ook Grieken in het algemeen, z. Crusius, woordenboek der eigennamen] Turpia gentilis sunt argumenta furoris, Quae pater e Stygio fudit Apollo vado. Talia proiecit portenta Iuvencus et aestu Sedulius pepulit talia monstra pari. Casta salutiferi duo nam sacraria verbi, Impuros quae non passa fuere modos. Carmina fornicibus putentibus impia quadrant, Conveniunt sacris organa sancta viris. Hinc divina pio cecinere poemata versu, Laurigeris compti tempora laeta comis. Excipite ergo duos almi virtute poetas, Quos merito claros asseruere viri.

(p.1 : Iuvenci Hispani in Evangelicam historiam prologus)

(p.122 : Triumphus Christi Heroicus) (marge : In exemplari autoris nomen non erat adscriptum)

(p.126 : Caelii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis carminis Libri IIII.)

(p.209 : Aratoris in Acta apostolica (...) prologus.)

(p. 298-305 : Drie hymnen van Venantius Fortunatus* : De Nativitate Domini, De Passione Domini, De cruce Domini.)

(p. 306 : Variae lectiones in Iuvenci Evangelicae historiae libris observatae per Theodorum Poelmannum Craneburgensem. Primus numerus paginam, alter versum significat.)

(p. 320 : Varietates lectionis Sedulii.)

1556 (*Steven)

TERENTIUS Pub. Terentii Aphri C o m o e d i a e sex, accuratissime emendatae, per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem.

Antverpiae, apud Martinum Nutium, 1556. Cum gratia et privilegio In-12°.

Leiden UB 757 E 16* (in de marges vele kanttekeningen van Poelmann zelf)

[op het voorste schutblad :]

‘Th. Poelmanni notae mss. in Terentii fabulas [sic] scriptae in margine editionis Ter. Ab illo curatae, Antverpiae, 1556. Adhibuit eas A. U. Westerhovius, cuius vide edit. Ter. an. 1726, praef. p. VI’

[in Poelmanns eigen hs. op het voorlaatste schutblad achter :]

‘Observationes in Terentii Comoedias nempe (?) Andriam, et item Eunuchum Steph Boleto Doleto ?] Gallo Aurelio auctore. Lugduni apud eundem 1543. L[iber] ultimus et ternio.’

(A1v :)

Theodorus Poelmannus Cranenburg[ius] lectori s[alutem]. Ne mireris, candide lector, sicubi in hoc nostro Terentio nonnulla mutata atque diversam a vulgata tum lectionem, tum scripturam passim inveneris. Eam ne statim, ut pravam aut corruptam damnes atroque carbone notes, velim ; sed hanc in vetustissimis codicibus inventam et doctissimorum virorum iudicio receptam, si diligenter animum intenderis, comperies. Hoc te scire volui. Vale. [volgt in hs : Antverpiae anno M D LVI.]

(A2r :)

Volcatii Sedigiti de comicis Latinis iambi. [noot : Volcatius Sedigitus, IId-Ia v.Chr.(?), schreef een metrische ‘canon’ van Latijnse dichters, alleen fragmentarisch bewaard bij Aulus Gellius, Noct. Att. XV, 24. Deze tekst ontbreekt in de hierna beschreven editie, eveneens uit 1556, maar met een andere titelpagina.]

Multos incertos certare hanc rem vidimus, Palmam poetae comico cui deferant. Eum, meo iudicio, errorem dissolvam tibi, Ut, contra si quis sentiat, nil sentiat. Caecilio palmam Statuo de comico [‘Statio do comico’, ed. Marache] Plautus secundus facile exuperat [corr. Pulmannus : ‘exsuperat’] ceteros. Dein Naevius, qui fervet, pretio in tertio est. Si, quid quarto [‘Si erit, quod quarto’, ed. Marache] detur, dabitur Licinio. Post insequi Licinium facio Attilium. In sexto consequitur hos Terentius, Turpilius septimum [noot], Trabea octavum optinet, [noot] Non loco esse facile facio Luscium [noot]. Decimum addo causa antiquitatis Ennium. [volgt, in hs. : ‘Antiquitatis caussa decimum addo Ennium’ - XI. Kal. Maii, anno M D LXIX]

[volgt : Stephani Doleti iudicium de comparatione Terentii et Plauti.]

(A2v :)

De P[ublii] Terentii vita et eiusdem comoediis, ex ipsius persona,

Hexastichon.

Natus in excelsis tectis Carthaginis altae, [marge, in hs. : ‘excelsae Carthaginis aedibus altis’] Romanis ducibus bellica praeda fui. Descripsi mores hominum iuvenume senumque. Qualiter et servi decipiant [marge, in hs. : ‘deriperent’] dominos. Quid meretrix, quid leno dolis confingat avarus. Haec quicunque leget, sic puto, cautus erit.

In laudem eiusdem octonarius.

Aonides quisquis Musas Latiumque decorem Artibus ingenuis excoluisse cupit. Quisquis lascivi fugisse Cupidinis arma Et quicquid suadet foeda libido mali. Urbanos quisquis mores vitamque probatam, Aut magnum quicquam voce sonare cupit. Huc sua convertat celeri vestigia gressu, Hunc unum e multis edidicisse iuvet. Hic posuere suos Nymphae Libethrides hortos. Hic resona doctus ludit Apollo chely. Hic est, occultas qui te transnare Charybdes Instruat et placidas aequore reddat aquas. Hic ille est, per quem tuto disrumpere vasros Scortorum nisus et malefacta queas. Ausculta monitis huius, lenonis avari A turpi tutus si cupis esse dolo.

1556 (*Steven)

P. Terentii Afri comoediae. Nunc denuo post omnes editiones accuratissime emendatae, per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem.

Antverpiae, apud Martinum Nutium, sub Ciconiis, M D LVI. Cum privilegio caesareo.

Maastricht UB Wa 123 D 29*

[noot : Ofschoon uit hetzelfde jaar en van dezelfde drukker als de vorige editie, is de titelpagina anders ; zie de opm. hiervóór]

(A1v :)

(Bericht van Poelman aan de lezer, vgl. het ex. te Leiden)

(A2r :)

P. Terentii vita per Aelium Donatum.

1557

HORATIUS Quinti Horatii Flacci Venusini opera, summo studio, curaque emendata. Scholiisque doctissimis et novis aliquot annotatiunculis ... per Theodorum Poelmannum ...

Antverpiae, excudebat Martinus Nutius .. 1557. In-8°.

Groningen UB uklu RIEDEL A 14 ; Princeton UL ; Wolfenbüttel HAB A : 98.2 Poet. (2)

1558 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilius Maro, una cum opusculis quae eius nomine circunferuntur omnibus. Addita sunt Scholia et Index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, sub unicorni aureo, 1558. In-8°.

London BL 1068. b. 18.* ; Princeton UL

(fol. ?)

Nicolao Nicolai Grudio, ordinis aurei velleris scribae, [noot : broer van Janus Secundus] Theodorus Poelmannus Cranenburgensis s[alutem]. Nescio quo fato, Nicolae doctissime, optima quaeque in deterius vel hominum incuria prolabantur vel sciolorum inscitia corrumpantur. Pessima vero eruditissimis viris maxime reluctantibus magnum sua sponte et vi quadam incrementum capiant. Quod in Virgilio, optimo poeta, ne dicam reliquos auctores antiquos, usu venit, quem Pierius [noot] olim ab omnibus mendis summo studio vindicatum, suis illis doctissimis castigationibus in lucem produxit. Deinde Erythraeus [noot] quoque permiram in eo restituendo atque reponendo operam navavit. Verum nihilominus negligentia typographorum qui sordido quaestui magis student quam commodo rei literariae, eo devenit, ut divinus ille vates nunc rursus corruptissime circumferatur. Sed cum insigniores plerosque poetas Christophorus Plantinus typographus longe solertissimus suis typis quam possit emaculatissime publicare decreverit et a poeta principe Virgilio auspicari maluerit, quod omnium manibus merito teratur, huic meam castigationem tum ex veterum grammaticorum commentariis, tum ex neotericorum hominum doctissimorum adnotationibus conlectam benigne exhibui quo emendatior aliquantum, quam antea fuerat, in publicum prodiret. Quod an adsecuti simus is qui non omnino naris est obesae aut prorsus invidus, conlatis aliquot exemplis, statim persentiscet. Quidquid id est laboris tibi, optime Grudi, ut aliquod monimentum amoris et observantiae in te meae apud posteros extet dedico ; eoque libentius quod te, insignem poetam, elegantium poetarum lectione plurimum delectari sciam. Haec vero mea opella tibi si grata fuerit et illam eo acceperis animo quo a me profecta est, sublimis feriam sidera vertice. [Hor., Carm. 1,1,35 : ‘sublimi feriam sidera vertice’] Vale. Antverpiae, XIIII Calend[as] Decemb[ris], anno 1557.

1560 (*Steven ; *Henk)

PAULINUS ; PROSPER TIRO ; HILARIUS PICTAVIENSIS Pontii Paulini Burdigalensis P o e m a t a . Prosperi Tironis Aquitanici E p i g r a m m a t o n lib. I. D e p r o v i d e n t i a D e i lib. I. D e i n g r a t i s lib. I et S. Hilarii i n G e n e s i m a d L e o n e m p a p a m C a r m e n.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. Anno 1560. In-16°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 1702 G 48 (*Steven) ; London BL 1213. a. 31. (1.) (*Henk : « autograph of de Thou ») ; Paris BN C. 4871, Yc. 11659

(nota : p. 149 v.v. : Venantii Honori Fortunati Hymni III et Elegia I)

(fol. A2r :)

Theodorus Poelmannus Cranenburgensis d[omino] Petro Mego*, Monialium collegii Falconis Antverpiae praefecto, s[alutem]. Edaci rerum tempore cum omnia corrumpantur, doctissime Mege, non mirum idem accidere in bonorum auctorum scriptis ; quae ut plurimum incuria describentium et infelicis illius indoctique saeculi calamitate ad nos depravata pervenerunt.* Huic malo uti aliqua ex parte occurreretur, operam nostram, quantam potuimus, in corrigendis Paulini poematis impendimus. Quae tibi amicitiae ergo dedicamus, partim Bonaventurae Vulcanii adolescentis felicissimae indolis diligentia ad vetusti codicis fidem multis in locis restituta, partim meo studio emaculata, quod ea ob subitam suam in Hispanias profectionem absolvere non potuerat. Utinam ipse his summum fastigium imposuisset, haberemus procul dubio nunc emendatissima. Paulino huic Prosperum Tironem adieci, quem ab erratis quam plurimis ope antiquorum librorum repurgavi, quos mihi Cornelius Gualtherus*, vir in primis pius et doctus, benigne commodavit. Porro hos poetas non inutile neque infrugiferum erit legere, tum quod passim cum quovis veterum elegantia carminis, ne dicam rebus, quibus longe praestant, certare possunt, tum quod digni sunt, quos Christiana iuventus nocturna diurnaque manu et verset et terat, quo sacram scripturam simul cum politioribus literis a teneris, ut aiunt, unguiculis animo infigat. Haerent enim tenacius, quibus illa aetas imbuitur. Hunc meum quantulumcunque laborem, mi Petre, si non aspernatus fueris, sed candido, ut soles, animo acceperis, id, quod volui, sum adeptus. Vale. Antverpiae, anno 1560.

*Petrus Megus (XVI B), geboren te Antwerpen, rector van het nabijgelegen klooster Valkenbroeck, later prior van het klooster Agnietenberg te Zwolle, in 1560 prior van de abdij Corsendonk, in 1561 rector van het St. Margarethaklooster te Bergen-op-Zoom Als katholiek priester was hij niettemin verdacht bij de hertog van Alva, vermits hij enige tijd biechtvader was geweest van Willem van Oranje. Hij besloot uit te wijken naar Dillenburg en stierf uiteindelijk te Keulen (G. C. A. Juten in : NNBW II (1912), kol. 894)

* In de marge, in hs. : Doctorum scrip[ta] depravata (*Henk, ex. KB Den Haag)

Cornelis Wouters (Gualtherus, Oudewater bij Utrecht 1512 - Leuven 1578). Op jonge leeftijd koorknaap bij de kathedraal van Utrecht, op 17-jarige leeftijd naar het college van de Congregatie van St. Hieronymus te Utrecht, dat onder leiding stond van Macropedius. Van 1532 tot 1538 studie aan het Collegium Trilingue te Leuven, volgt lessen van Rescius en Goclenius. 1538 terug in Utrecht, geeft zelf les in de Rhetorica aan het college van St. Hieronymus. 1546 terug in Leuven, met een leeropdracht in de Dialectica. Vanaf 1547 als privéleraar in het gevolg van rijke jongelui, bezoekt o.a. Orléans en Parijs. In 1557 volgt hij Petrus Nannius op aan het Collegium Trilingue, blijft twintig jaar aan het college verbonden. Begraven in de St. Pieterskerk te Leuven. Werken over de Rhetorica (1545), de Dialectica (1545), de Grammatica (1550), de Ethica (1566), de Astronomia (1561) en de Physica (1566). (Alphonse Roersch in : BNB 27 (1938), kol. 399-403)

1560 (*Steven, Henk)

TERENTIUS Pub. Terentius Afer. Theodo. Pulmanni Cranenburgensis studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis, asterisco designatis, illustratus. Cum indice verborum veterum et raro usitatorum apud eundem. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, 1560. Cum privilegio. In-16°.

Antwerpen MPM A 504 ; Cherasco Bciv ; Chicago NewbL ; München BSB ; Paris BN Yc. 12451(1)* (*Il s’agit d’un recueil factice, Yc. 12451(2) est un texte à part)

[numéros des pages uniquement au recto] [A1r :] page de titre, en ms. : Camill. Falconen. aggr. Lugd. natal. fili Andr. Nepos 1696. [A1v :] Poelman au lecteur, v. l’éd. de 1556, ‘Ne mireris...’ [A2r-A3v :] P. Terentii vita ex Aelio Donato, v. l’éd. de 1556. [A4r-A5v :] Paedagogis s. Nullus est omnino scriptoria latina (sur Plaute, jusqu’à la page 152) [X1r-v :] Volcatii Sedigiti (sic) de comicis latinis iambi Stephani Doleti iudicium de comparatione Terenti ; De P. Terenti vita, et eiusdem comoediis, ex ipsius persona Hexastichon ; In laudem eiusdem Octonarius. [X2r-X7r :] Index [X7v :] Plantin au lecteur. . [X8r :] Col : Excudebat Christophorus Plantinus, anno M D LX. [X8v :] blanc.

[nota : het bericht aan de lezer van Chr. Plantijn, aangekondigd voor de ed. 1565, is niet aangetroffen]

litt. : Ruelens et De Backer, Annales plantiniennes, p. 22, n° 2

1561 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis Opera. Una cum opusculis quae eius nomine circunferuntur omnibus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio emendata et annotationibus plurimis, hac nota * insignitis, illustrata. Index amplissimus ad calcem adiectus. Antverpiae, excudebat vidua Martini Nutii, sub Ciconiis, anno M D LXI. Cum gratia et privilegio.

München BSB A.lat.a.2152 m*

(comm. Henk :)

Exemplaar draagt gebruikssporen : op de titelpagina een handschriftelijke aantekening : ‘Sum ex bibliotheca Ioh. Georgii a Werdenstein canonici.’ Ook is er een gedrukt ex-libris : ‘Ex electorali bibliotheca serenissimorum utriusque Bavariae ducum.’

(a2r : Het Griekse gedicht van Falkenburgus : ‘Mousai etc.’) p. 4-18 : P. Virgilii Maronis vita per Aelium Donatum ut creditur edita p. 19 : Ad lectorem De tekst loopt door tot pagina 606, dan beginnen de ongepagineerde indexen.

Hier volgt een voorlopige transcriptie van het Ad lectorem. Er moet nog een definitieve collatie worden gedaan.

Ad lectorem Sunt inepti qui in statuis iudicandis in unum aliquod membrum unam lineam intuentur ; ita in poematis diiudicandis aut orationibus sunt perridiculi qui, quod vulgo fieri solet, tantum exerpunt ãíþìáò aut unam atque alteram voculam rariorem, ut ex oratione aliqua Ciceronis verbum velificare aut ãíþìçí. Male partunt, male dilabitur. Sed universum opus considerandum est. Et sicut in picturis spectamus corporum lineamenta et colores, ita in oratione res et sermo considerari debent. Rerum cognitio prudentiam alit, sermonis eloquentiam. Ut Vergilius, cum Aeneam describit, imaginem quandam viri prudentis facit, qui inter varia pericula ratione et consilio omnia adversa vincit. Sed addit illi etiam deos, rerum secundarum gubernatores. Viderant enim poetae magnas res geri ratione, sed fatis fortunantibus et gubernantibus. Item finguntur indigni casus, ubi contra quam merebatur virtus, quidam pereunt. Sicut Pallas hic apud Virgilium. Sed tamen qui fortuna et secundis rebus facti fuerant audaciores, sicut Euryalus et Nisus. Huiusmodi loci miseriam humani generis deplorant. Est et ubi male meritis talia accidunt. Ut qui fortuna abusi sunt, sicut tyranno Mezentio accidit. Item qui secundis rebus insolescunt, ut Nescia mens hominum fati, etc. Haec ad iustitiam pertinent. Viderunt enim poetae exitus latronum et tyrannorum semper fuisse cruentos. Sed quia Aeneas fingitur esse pius, ideo videndum est quas ei tribuat arteis Reipublic[ae] gerendae, scientiam belli, iustitiam. Ideo dixit. Iustitiae ne prius mirer belline laborum.[de custode heeft ‘laborem’] Item clementiam, equidem et vivis concedere vellem. Et seditionum comprimendarum auctoritatem. Tum pietate virum, etc. Accedunt obiter descriptiones affectuum in rebus gerendis. Item locorum et temporum et morborum, vulnerum, remediorum quae pertinent ad öçóéïëïãßáí. Sunt autem fabulae quaedam in poematis sine ratione confictae, tantum ad admirationem theatralem, ut reliqui argumenti seriem commendent et lectorem varietate quadam delectent et in officio contineant. Sicut de equo Troiano, de classe mutata in Nymphas. Quaedam ad naturam pertinent. Sicut Venerem esse e mari ortam. Ad mores formandos in genere totum poema. Est enim imago Píäñüò ðïëéôéêï™ êár óôñáôçãï™..

1562

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V.

Antverpiae : ex officina Christophori Plantini 1562. In-16°.

Antwerpen MPM A 510 ; Roma BN 12. 7.A.23

(nota opac-italie : Editie verzorgd door Poelmann, wiens naam voorkomt in de prefatio. Op p. 89 : Theodori Pulmanni De metris Boethianis) (Deze editie bevat waarschijnlijk al de brief aan Gerard Falkenburg uit 1561, die hieronder is ingetypt bij het Amsterdamse exemplaar uit 1580.)

1564 (*Henk)

HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio curaque emendatus. Aldi Manutii de metris Horatianis. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini M D LXVIIII. Cum privilegio. In-8°. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, anno milesimo sexagesimo quarto, sexto idus februarii. (nota : Hoe is die telling ? Is het 500-tal gewoon vergeten ? Op de versozijde een drukkersembleem. In heel het boekje zijn er passages doorgekrast.Op de titelpagina zijn gebruikssporen, onder andere de handschriftelijke aantekening : Collegii Societatis Iesu Dilingae.)

Antwerpen MPM A 541 ; München BSB A.lat.a.273*

(comm. Henk :)

(A1v :)

Gerardus Falkenburgius Noviomagus Theodoro Pulmanno ÄÅÊÁÓÔÉ×ÏÍ

Effundant alii multos hoc tempore libros, in quibus est Genii nil, nisi verba, loco. Hi simul in lucem typica mittuntur ab arte. Momento vivunt, intereuntque brevi. At tu, perge suum priscis reparare nitorem vatibus : hoc dignum est posteritatis opus. Sic quicunque volet veteres legisse poetas, Pulmanno grates officiosus aget. Sic cum Virgilio et Flacco tua fama manebit. Quorum sunt studio scripta renata tuo.

(A2r :) de brief aan Flemingus. Let op : deze brieftekst is anders dan die van de latere editie :

Theodorus Pulmannus Cranenburgensis Ioanni Flemingo s[alutem] d[icit].

Maxime eos poetas, vir ornatissime, legendos et publice iuventuti proponendos censeo, qui puro Latinoque stylo utuntur quique honeste beneque vivendi rationem et viam demonstrant. Inter quos Horatius in primis post Virgilium suo iure principem locum obtinet, nam elegantia et proprietate sermonis atque sententiarum gravitate nemini cedit. Vitam turpem moresque pravos sua eloquenti sapientia ita proscindit, ut sive plebeius sive nobili stirpe prognatus delicta et nequitias, cum animum sub vulpe latentem excutit, agnoscere cogatur et quam intus deformis sit, licet auro vestis et Eois gemmis dextera nitet, detracta pelle fateri compellatur. Nemini parcit, sed ridendo scelus detegit et in apertum palam producit. Dignus certe, qui adhibito iudicio ab omnibus legatur, nam vitia ex animis nostris evellit et virtutes inserit. Hunc autem lyricum poetam tam excellentem, sed ex multiplici descriptione mendosum ad vetustum meum codicem atque doctissimorum virorum Mureti et Lambini castigationes diligenter correxi, ut maiori voluptate et utilitate legeretur. Atque hunc, quem te studiose legere et evolvere intellexi, tibi a me inscriptum publicavi, ut tuo patrocinio adversus eos, qui hanc meam operam forte observabunt et in peiorem partem rapient, me tuerer et auctor studiosis commendatior atque gratiosior efficeretur. Quis enim melius me ab adversariorum calumniis defendere queat quam tu, vir ornatissime, cuius auctoritas tanta est, sive disciplinarum eruditionem sive officiorum multitudinem spectemus, ut merito laudanda sit omnibus et extollenda. Id quod ipsa negotia, quibus assidue navandis incumbis, tam manifeste indicant, ut id pluribus verbis commemorare non esse heic opus existimem. Vale. Antverpiae, IIII Calendas Ianuarias anno M D LXIII.

(A3r : Q. Horatii Flacci vita ex vetusto quodam exemplari descripta) (ibid. : Vita eiusdem ex antiquo codice Theodori Pulmanni Cranenburgensis descripta)

(A4r : Q. Horatii vita, per Ioannem Cantilitium, elegiaco carmine)

(A5r : begin v.d. tekst.)

Op pagina [323] beginnen de annotationes van Pulmannus. Er volgt nog een stuk over metriek van Aldus Manutius en dan het kolophon (z. boven)

1564 (* Henk, Steven)

LUCANUS M Annaeus Lucanus, Theodori Pulmanni Cranenburgensis opera emendatus, ab eodemque variae lectiones ex fide quinque librorum manuscriptorum adiectae.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini M D LXIIII. Cum privilegio. In-16°.

Amsterdam UvA OK 80-295(*Steven) ; Firenze BN ; London BL(*Henk) (2 ex.) 685. a. 15 ; 1067. a. 11. (enkele aant. in hs.) ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7031 en Rés. P. Yc. 791 ; Roma Bval

(fol.a1v :)

Hexastichon.

Grandia belligeri cupiens agnoscere Martis Proelia, Lucani carmina culta legat. Tam bene dira canit violenti facta Gradivi*, Quam Cicero placidae nobile pacis opus. Optanda est pax alma viris, Ciceroque legendus, Sed quoque, qui scribit bella, legendus erit.

* Gradivus, bijnaam van de god Mars (Pauly-Wissowa VII (1912), kol. 1688-1689)

(fol.a2r :)

Theodorus Pulmannus Nicolao Rococcio*, consuli Antverpiano, viro clarissimo, s[alutem] d[icit].

Exitiale et execrabile malum reipublicae civile bellum esse, vir clarissime, omnes omnium saeculorum historiae palam testantur. Est enim mare, Ilias et Lerna malorum Nota est Marii et Sullae detestanda tyrannis. Hic nobilitata crudelitate rempublicam Romanam oppressit, ut nemo illo invito nec bona nec patriam nec vitam retinere potuerit ; ille ferocitate. Quantam Caesaris et Pompeii bellum toti fere orbi calamitatem attulerit, nemo est qui ignorat si modo primoribus, ut aiunt, labiis veterum scriptorum libros degustarit. Quid nostrae aetatis recentem monasteriensium factionem et motum commemorem : qui fame coacti, horrendum, filiorum carne vescebantur ? Quid multorum aliorum funestam cladem et cruentam stragem ? Quid enim ? Num florentissimum Galliae regnum intestinis odiis et mutua civium caede flagrare tuti securique spectavimus ? Haec nefanda mala, ut a nostris cervicibus Deus Optimus Maximus depelleret, pacis amantissimos reipublicae Antverpianae gubernatores dedit et te intra paucos annos quinctum consulem constituit, qui omni cogitatione curaque in eam incumbis, qui totius onus magna ex parte sustines, cuius dictis atque iussis optimates totusque populus pronis animis benigne paret ; in quem omnium civium oculi intenti, quod comitatem gravitate, iustitiam aequitate et magnanimitatem singulari quadam modestia ita mitiges, ut malevoli et invidi, velint nolint, veris te laudibus ornent et efferant. Merito igitur, qui in hac praeclara republica, ab optimis et ornatissimis viris hactenus prudentia maturoque consilio administrata, plurimos annos tranquille et placide vixerim, hanc meam opellam quam subsecivis horis ab opera manuaria vacuus in restituendo Lucano impendi, qui varium et incertum belli eventum eleganti hypotyposi descripsit, tibi, vir clarissime, dedico, ut tenui hoc munusculo meam erga te observantiam testificarer. Quod si tibi non displicuisse sed grato animo de me tui observantissimo suscepisse cognovero, votis meis abunde satisfactum arbitrabor. Vale. Calend[as] Ian[uarii] anno 1564. Antverpiae. (Op fol. A3 volgt een korte biografie van Lucanus door Petrus Crinitus.)

* Nicolaes Rockox (Antwerpen 1560 - alD 1640). Magistraat, numismaat, oudheidkundige. Studies te Leuven, Parijs en Dowaai, alwaar hij in 1584 het licenciaat in de rechten verwierf. In 1585 voor de eerste maal benoemd tot schepen van Antwerpen, in 1608 voor de eerste maal tot burgemeester. Bekend opdrachtgever van gebouwen en beeldende kunst, was o.a. bevriend met Pieter Paul Rubens (portretten van Rubens en Van Dyck). Ligt begraven in de kerk van de Minderbroeders. (Max Rooses in : BNB 19 (1907), kol. 566-569)

1564 (*Steven)

PRUDENTIUS

(2 parties en 1 vol.)

(deel 1)

Aurelius Prudentius Clemens. Theodori Pulmanni Cranenburgii, et Victoris Giselini opera, ex fide decem librorum manuscriptorum emendatus et in eum eiusdem Victoris Giselini commentarius.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXIV. Cum privilegio. Kol. : Excudebat Christophorus Plantinus Antverpiae, anno M D LXIV. III. Non[as] Augusti. In-8°.

Amsterdam UvA 1018 F 31 ; Antwerpen MPM, SB ;Chieri BTA ; Den Haag KB 1703 C 27 ; Leiden UB (3 ex.) 692 F 22 ; 765 F 12 ; 765 F 13* ; Leuven GBIB P 34 N ; London BL 1068. k. 4. ; Lyon Bmun 809293 ; Paris BN (3 ex.) C. 2927 (nota : dl. 2 met autogr. Claudii Puteani) Rés. C. 2928 (‘avec des notes mss.’) C. 2929 ; Roma BN (3 ex.) 6.19.C.33 ; 8.25.B.20 ; 6.9.G.4 ; Salamanca BU BG/30187(1)

(page de titre en bas, en ms. : D[omi]n[o] Georgio Frisonio patrono suo V[ictor] Giselinus)

(A1v :)

Tenor privilegii. [Teksteditores zelf worden genoemd. Bijzonder en daarom opnemen ?] Regis privilegio cautum est, ne quis Aurelium Prudentium, Theodori Pulmanni Cranenburgii et Victoris Giselini opera, emendatum, citra Christophori Plantini voluntatem, a die impressionis absolutae ad sexennium imprimat, aut alicubi impressum importet, venalemve habeat. Qui secus faxit, confiscationis librorum et quinquaginta florenorum poena, fisco regio exolvenda, multabitur, ut latius in regio diplomate expressum est. Dato Bruxellae, XVII Martii, anno Domini M D LXIII stylo Brabantiae. Signat[io] I. Fabri.

(A2r :)

Theodorus Pulmannus Cranenburgius Francisco Balsano Brugensi [noot] s[alutem] d[icit]. Nullum vitium, Balsane integerrime, turpius et ab hominis natura alienus est quam accepti beneficii immemorem esse. Ingrato enim, ut Menander ait, terra peius nihil creat [noot]. Huic crimini maxime obnoxius essem et merito secundum Persarum leges severissime puniendus, si illa tua officia in me olim benigne collata ullo modo dissimularem aut obtegerem. Quod ne facere viderer, pauperis mulierculae, cuius sacrae litterae meminerunt [noot], exemplum imitatus quadrantem sive munus levidensae [noot : lees levidense] iam tandem tibi offero exiguum sane neque tuis beneficiis dignum ; sed huius tenuitatem tuae humanitatis magnitudo, quod spero, sublevabit. Optima enim spe ducor fore, ut, quae tua virtus, nostrum Prudentium, Pindarum Christianum benevolo animo accepturus sis. Quem, ut aetas nostra adeoque posteritas ipsa certum observantiae erga te meae pignus et indicium haberet, sub tui nominis auspicio evulgavi. Cui quantum splendoris ex antiquis libris accesserit, diligenti lectori statim patebit et ea quae vetustate atque hominum incuria valde depravata et Cimmeriis tenebris [noot] obscuriora erant, iam nostro labore omnino aut certe magna ex parte sublata esse deprehendet. Vale. III Nonas Iun[ii] anno M D LXIV, Antverpiae.

(A3r :)

Gerardi Falkenburg[ii] Noviomagi, ad Theod[orum] Pulmannum Cranenburg[ium] epigramma.

IÁíèåóE dðE åkáñéíïsò íÝìåôáé âïìâå™óá ìÝëéóóá Êçñßïõ dí óßìâëïéò Píôéäéäï™óá ÷Üñéí. FÙò Tñá ðáìðïëë§í dðr ìõåë’í lêåï âßâëùí, EÁãëáN ôásò ìïýóáéò ä§ñá ÷áñéæüìåíïò. EÅê óåëßäùí ðïëýìï÷èïò Pð’ æüöïí åpëåò Rðáíôá, HÁò ÷ñüíïò, zäEPìáè§í ðÜìðáí -ëåóóå èñÜóïò. Ðñrí ãNñ í˜î “ëïx ìçäÝí ðïôE háóêåí käÝóèáé, EÇír äc í™í öëïãåñï™ zåëßïéï óÝëáò. Ôï¡íåêá óåsï êëÝïò ðáíáãÞñáïí hóóåôáé ákåß, Ößëôáôå ìïõóÜùí ¯ Èåüäùñå ÷ïñ².

Aliud eiusdem.

EÅííÝá Ðïýëìáííïò ðåöéëáìÝíïò hîï÷á ìïßóáéò, EÅí ðïëë†óé âßâëïéò dóë’í hùñãå ðüíïí. Ï£ ãå êëÝïò èíáôïsóé ðáñE dóóïìÝíïéóé ðÝëçôáé EÁécí Pëþöçôïí êåkò hôïò dî hôåïò. EÇír äc í™í ”ôé ôZäE díé âßâëv dêôïëýðåõóå, Ť äéáìåéøÜìåíïò ô’í æüöïí Påëßïõ. ÐïëëN ãNñ dí ôáýôu ðïêE PìÜëäõíå í˜î dñåâåííx Ðñrí, ”èé í™í ëÜìðåé dê öÜåïò ãå öÜïò.

(A3v :)

Prudentii vita ex catalogo illustrium virorum Gennadii. [noot : Gennadii Massiliensis de scriptoribus ecclesiasticis liber, cap. XIII, ed. Migne PL 58, kol. 1068]

Prudentius, vir saecularis litteraturae eruditus, composuit Dittochaeum de Veteri et Novo Testamento, personis exceptis. Commentatus est et in morem Graecorum Hexaemeron de mundi fabrica usque ad conditionem primi hominis et praevaricationem eius. Composuit et libellos, quos Graeca appellatione praetitulavit, EÁðïèÝùóéò, Øõ÷ïìá÷ßá, FÁìáñôéãÝíåéá, id est de Divinitate, de Compugnantia animi, de Origine peccatorum. Fecit et in laudem martyrum sub aliquorum nominibus Invitatorium ad martyrium librum unum et Hymnorum alterum. Speciali tamen conditione adversus Symmachum, idololatriam defendentem, duos laude dignissimos libros compegit, ex quorum lectione agnoscitur Palatinus miles fuisse.

(A4r : Aurelii Prudentii Clementis v[iri] cl[arissimi] in Psychomachian praefatio ; niet opn., is oorspr. Lat. tekst)

(deel 2)

PRUDENTIUS (verv.)

(A1r :)

Victoris Giselini, in Aurelii Prudentii Clementis, v[iri] cl[arissimi] opera, commentarius.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. M D LXIV. Cum privilegio. Kol. : Excudebat Christophorus Plantinus Antverpiae, anno M D LXIV. VI Kal[endas] Novemb[ris].

(catal. Paris BN : ‘avec la même adresse. Elle contient en plus :’ Q. Aurelii Symmachi et S. Ambrosii de religione epistolae adversariae. Petri Nannii ... et Victoris Giselini scholiis illustratae ; Desiderii Erasmi in duos hymnos Aur. Prudentii commentarius. Dit geldt ook voor het Leidse exemplaar.)

(A1v :)

Arnoldus Manlius ad V[ictorem] Giselinum suum

Foedati mendis veteres sine honore iacebant, Barbaries tanti maxima caussa mali. Egregium formae decus antiquumque nitorem Reddidit haec aetas ingeniosa viris. Solus adhuc Christi vates lacera ora ferebat, Expertus medicas non erat ille manus. Vidit et indoluit Giselinus. Hic acribus, inquit, Indiget auxiliis ; huic opus arte mea. Macte tuis animis, dabis haec si munera nobis, Te pia posteritas et tua facta canet. Sic domitis quondam monstris Tirynthius heros, Sic retulit Phoebi nomina magna puer. Ille manu victrice nocentia contudit orbi, Hic animas luci reddidit arte sua. Tu, quia Victor et in medica versatus es arte, Utraque Clementi das pia dona tuo. Ergo iam nitidus, iam demum vivus, honores Quos meruit quondam, te tribuente, capit.

(A2r :)

Victor Giselinus Theodoro Pulmanno s[alutem]. Ego vero, Pulmanne, tarditatem ingenue agnosco meam. Omnino enim facere non potui, ut promissa, quo tempore dictum erat, apparerent. Non quod me negotii istius odium ceperit (quanquam cepit), sed quia tanto studio cupivi telam, quam semel exorsus sum, ex animi mei sententia pertexere. Itaque non scholia, uti promiseram, sed commentarium nunc ad te mitto, in quo, quid praeter meum in variantibus lectionibus iudicium contineatur, malo te ex ea quae ad lectorem est praefatione quam ex meis verbis intelligere. Tuum vero nunc erit ea diligentia editioni praeesse, ut omnes novis mendis aditum potius praeclusum esse existiment quam sublata vetera. Quam laudem si tibi solidam feceris, non dubitabo eam laboriosissimis exemplarium tuorum comparationibus anteferre. Ad G[eorgium] Fabricium [noot, zie l’Europe des humanistes] quod attinet, profecto homo ille, quem ego cum in omni litterarum genere, tum in poetices arte optimis parem esse semper iudicavi, omnium solus ad hanc provinciam obeundam fuit idoneus. Ceterum, quoniam eundem unico exemplari usum esse scribis formaque exemplaris illiusmodi est, quae pueris et constare magno debeat et minus sit accommodata, rationem non video, cur propterea ab incepto desistamus. Tu igitur, nisi quid melius consulis, te ad evulgandum accinge et prudenter et gnaviter, ut soles. Vale. Lovanio, XII Kal[endas] Maii anno M D LXIV.

(A3r :)

V[ictoris] Giselini ad lectorem ðáñáßíåóéò.

Ah, valeant tandem vatum lasciva priorum, Carmina : sat scenae, sat numerisque datum. Nam quid adhuc, vano strepitu et tentigine vocum, Mens abducta, Deûm numina mille facit ? Decipiturque modis, quos inficit igne Cupido Sive Catulle tuus, sive Tibulle tuus ? An’ne igitur glandes iterum atque Acheloia praestat Cornua, post habito farre meroque, sequi ? Absit, ut haec animum teneant deliria. Turpis Quin valeat potius cum Iove turba suo. Martis bella, tori Veneris, foeda orgia Bacchi Huic placeant, Christus cui placuisse nequit. Cui nomen quod si dedimus vitamque per omnem Ponimus in patriis mystica thura focis, Hunc unum mens ipsa velit, vox ipsa loquatur, Unius in laudem, quidquid agemus, eat. Cumque diem revehet Phoebus, cum Luna tenebras, Gnaviter huic grates barbitos icta sonet. Ecquis enim, sacris libeat modo vivere Musis, Ecquis ab humano dignior ore cani, Quam qui mentis opes homini concedit et illam Aetheris arcano concitat igne sui ? Ergo Deos, iterum dicam, sileamus ineptos, Moribus et castis quidquid obesse potest. Proque his artifici summo meditemur honores, Fecit uti, vatum gloria magna, puer, Sive illum late Regem suspexit Idume [noot : David], Sive hostis profugum texit ab ore sui. At nunc ille patri summo superisque choreis Laetum indefessa pangit ab arte melos : Naulia nunc tenero pulsans vocalia plectro, Nunc digitis citharae fila sonora legens. Quem prope mellifluo deducunt pectine cantus [noot : Iuveneus], Hispalis aurifero quos tulit ora sinu [noot : Sedulius], Praecipue vates toties quem insueta canentem [noot : Prosper] Audiit attonitis flavus Iberus aquis [noot : Prudentius]. Felices, quibus ora Deus caeli amne rigavit Irriguo, sua quos iussit et acta loqui, Et caeli monstrare vias ac certa laborum Praemia, sive bonis sive futura malis. Horum digna sacra demum sunt carmina cedro, Aque secutura posteritate legi. Quisquis at infelix, inhonesto carmine, Circes Pocula sectatus, Numina vana colit. Hunc Phlegethon, Stygiique manent vada livida fontis, Tartareusque suo Iupiter igne coquet [noten]. Ergo si quis eris, faciles quem caelitus aurae Afflarunt, caeli te pius ardor agat. Sint Heliconiades Christus, sit Christus Apollo, Inque tua illius tempora laurus eat. Non tibi Pegaseus fons, aut Libethrides undae [noot], Sed Christi exstinguat vivida lympha sitim Cuius, magna loquar, tenuis si guttula tantum [noot : Joh. 4], Divino irroret labra liquore tua, Ilicet hinc veros sentis in pectore fonteis Crescere et aeternis vivere fluminibus. Felices latices, felicia pocula, felix Tu quicunque sitim non aliunde levas.

(A3v :)

Victoris Giselini in Aur[elii] Prud[entii] Clementis v[iri] cl[arissimi] ØÕ×ÏÌÁ×ÉÁÍ commentarius. Candido lectori s[alutem]. Consilii nostri rationem et ordinem ne ignoris, sic habe. Cum ante sex annos Brugis Flandrorum humanioribus litteris operam darem, Arnoldus Laurentius Berchemus, sacrorum poetarum aestimator summus idemque poeta non vulgaris, quo tum familiarissime utebar, omnium quae in Prudentii opere maxima diligentia annotaverat, me tam boni auctoris miserrimam sortem deplorantem aliquando participem fecit. Vulgatam enim editionem gravissimis vulneribus deformatam, Lugdunensem dico, Basiliensem atque Antverpianam, sedulo ille cum Aldina, quae apud nos rarior est, diu ante contulerat. Nactus deinde Gandavensia duo apographa descripta manu, tanto animi studio singula examinarat, ut, si vita suppeditasset, ex istiusmodi laboris genere minus fastidii, plus oblectationis et gloriae nemini alii fuerit accessurum Ille autem immatura plane morte nobis ereptus, cum inter alia suae diligentiae pignora hasce annotationes mihi reliquisset, non multo post huc Lovanium ad gravius aliquod studium arripiendum redii. Ibi hospes meus humanissimus Lucas Maera I[uris] c[onsultus], litterarum egregius amator, tertium Prudentii exemplar litteris, etsi non ita vetustis, emendatissime tamen exaratum donavit. Eo igitur fretus, cum vertente anno in patriam reversus ibique nactus non nihil vacui temporis, ob mutatum studii genus, coepi diligentius omnia pervolutare, singula inter se conferre, nihil denique omittere, quod in huiusmodi observationibus utibile fore existimarem Atque haec animi duntaxat caussa. Incredibile enim, quantos voluptatis fructus ex huiusmodi exercitatione caperem Nihil etiam minus suspicabar quam futurum esse, ut alii, quibus a re sua plus otii esse quosque id decere magis audieram, modis adeo miseris auctori mutilato medicas cessarent afferre manus. Quanquam longe aliter evenit. Cum enim mihi Parisiis in re medica occupato alter paene annus effluxisset et occasione nescio qua Hiernonym[o] Marnessio, qui plerosque Latinos auctores minore, quam vocant, forma excuderat, poetam a me castigatum ostendissem, non prius ille destitit, quam a me eum tandem impetraret. Impetratum non statim excudit ; operae enim, quales optabat, non se offerebant. Verum in ipso concitatae seditionis aestu, quia ego abitum minabar, Benedicto cuidam typis committendum tradit. Ibi, ut sit in ipso tumultu tumultuarie omnia, editioni praeerat nemo. Operae, hostili in urbe ut manerent, conductae nihil non flagitiose. Annotanda pleraque ex tempore, aberant libri iam convasati. Quid multa ? Sane, verum ut fatear, valde miror, ex mille et amplius mendis tunc sublatis tam pauca omissa esse atque interim eorum in locum, etsi innumerabilia irrepserunt, non plura tamen irrepsisse. Tam infelici igitur rerum successu dolens, altero, quam absolutus est, die proripui ego me ex urbe cum pauculis exemplaribus. Ab eo tempore vix dixerim, quam grave mihi acciderit de eo ab amicis admoneri, quod tantopere in aliis improbaram Immo ea princeps caussa fuit, cur Theod[orum] Pulmannum in hoc genere exercitatissimum, ubi primum conveni, serio hortatus fuerim, ut, quemadmodum ego Gallis sperabam, ita ipse Belgio nostro gratificaretur et ille tum me amicissime complexus, qua est humanitate, Recte tu quidem, inquit, si modo laborem secundae recognitionis ipse defugis. Nam, cum admodum pauca eaque exilia abs te praetermissa sint, mihi per id facile erit, quae in tuis librariorum negligentia admissa sunt, tollere ; eritque idem Typographo non incommodum, quod neque tua afferantur, neque forma exemplaris idonea sit, ut ex ea pueri doceantur. Ibi ego, laudato eius consilio, cum me libenter et cogitationem hanc a me reiicere et quae in meis desiderarem quaeque pro meis haberi vellem, cum eo communicaturum esse dixissem, ita tum discedo ab illo, ut qui me publicae utilitatis caussa, etiam de integro omnia apographa (quatuor ille habebat) simul comparaturum esse reciperem Quod et feci. Nam post aliquot menseis ad eum redii simul mecum ferens meum exemplar et aliud, quod heic est apud Martinianos. In conferendo dici non potest, quantae voluptati mihi fuerit plerasque coniecturas meas unanimi librorum consensu videre approbatas. Tandem igitur hoc labore perfunctus, quia ille scholia mea addi volebat, neque id inutile fore iudicabam, de typographo sub Bacchanalia certior factus, Galeneum meum ad tempus seposui atque ad ipsas Palmarum ferias in recognoscendis annotationibus fui totus. Neque vero iis tantum, quomodo antea, locorum a me immutatorum rationem reddidi verum etiam, quo lectori rerum in primis avido facerem rem gratam, obscuriores dictiones et phrases declaravi, insolenteis et a communi usu remotas observavi, ad historias sacras et profanas pertinentia veris fontibus indicatis expedivi atque illustrativi. Nihil denique eorum quae in iusto commentario desiderari solent, quantum in me fuit, praetermisi. Quod ut commodius fieret, totum opus a principio relegendum fuit et singula ex autographorum veritate excutienda. Interea tamen hoc boni evenit, ut forte fortuna in editionem quandam Daventriensem annis abhinc LXX evulgatam inciderim, quae ubique tantum opus mihi tulit, quantum ullus alius. Quod idem dictum volo de duobus aliis manuscriptis, quorum unus heic in Bibliotheca artium, alter in Bussidiana asservatur. Sed et commentarius Aelii Antonii Nebrissensis in treis priores libros et Ioan[ni] Murmellii in Romanum martyrem, non parum, ut rem ipsam fatear, laborem hunc meum levaverunt. Uterque enim summam diligentiae laudem praesertim in historiis explicandis promeruit. In illo tamen artis poeticae scientiam maiorem, in hoc plus observationum desideraverim. Hactenus de occasione recognitionis. Nunc, ut ad alterum oratio delabatur, si qui forte incoeptum hoc meum, utpote audax et temerarium, reprehenderit, quod et hac aetate et professione, medicus poetam simul theologum a mendis perpurgare in animum induxerim, sciat is neque me ab huiusmodi studio adeo semper abhorruisse, quod res indicabit, neque ullum in omni Latina lingua scriptorem hoc nostro emendatu faciliorem reperiri, praesertim si in promtu adsint vetera exemplaria et frequens accurataque eorundem lectio. Nam quaecunque suis hic versibus exsequenda sumsit, adeo omnia sibi omni ex parte similia sunt, ut non ovum ovo magis. Plane, inducto Prudentii nomine, etiam falsis auctoribus adscripta, facile quis omnia unius ãíÞóéá esse iudicaverit. Nam, ut ipse sibi testis est, vitam, quam publicis muneribus implicitus usque vixerat, prope iam excurso [excusso ?] spatio, mittens, sese in angulum aliquem secreti recessus abdibit. Ibi in tempore, ut infra declarabitur, satis brevi quaecunque aut habemus aut interciderunt eodem ingenii fluentis impetu confecit. Elegantiam, gravitatem, eruditionem, pietatemque eandem, quam initio illuc secum attulerat, singulis opusculis aeque impressit. E diverso quoque si ab initio in aliquibus, ob studia longo tempore intermissa, a communibus praeceptis aberravit, constanter aberravit, non voluntate, ut officiosuli quidam inepte excusant, sed mera inscitia, id quod etiam de Graecarum litterarum ignoratione evidenter ostendemus. Oratio vero ubique eadem et eodem quasi filo ducta, digna et sene et theologo. Quaedam tamen haud ita Latine dicta esse non nego, quae nos suo loco in appendicem cogemus. Sed quid mirum, si rivus per impurissimos alveos decurrens aliquid limi ducat ? Si eloquentia aliquando maxima in homine annis gravi senescat ac languidior efficiatur, quod in Erasmo irridere Lodoic [noot]. Strebaeus ausus est ? Nihil profecto. Magis illud miror, quo pacto fecundi pectoris vena in tam varia et nova rerum maxime arduarum pertractatione nunquam exaruerit, nusquam defecerit. Certe, qui ex omni posteritate cum eo paria fecerit, adhuc vidi neminem Desinant igitur molles aliquot semiviri, quos scripta impura tantum capiunt, nobis sanctum hoc opus e manibus excutere et pro eo sua ac suis similia (Deus bone qualia, quam nefanda) obtrudere vel invitis. Potius enim quam illiusmodi scriptorum lectione oculi, aures animusque adeo contaminentur, lubentes omni Latini sermonis elegantia careamus. Quanquam, si tanto eius desiderio teneamur, sunt, gratia Deo, in hoc genere alii etiam casti, e quibus cum Latinam puritatem, etsi cum temporis in cognitione fabularum ponendi iactura, haurire incipimus, licebit Ethnicis Christianos adiungere, ut ab iis non Latine solum, sed et pie loqui ac sentire discamus. Eum in usum vocabula, quae rariora et paene quibusdam sordida videri possint, observavimus. Idem factum de Graecis perperam usurpatis. Statim enim illa turba in prima acie sese offeret. In peregrinis nominibus liber fuit, quomodo etim hodie quotquot Davidis ad Latias deducunt carmina Musas [noot] ac proinde nemo ex iis metiatur Graeca aut Latina, in quibus constantem esse illium et sibi similem manuscripti omnes uno ore testificantur. Haec de nostri consilii ratione praemittenda duximus. Vale.

(G4r :)

Symmachi et Ambrosii de religione epistolae adversariae, Petri Nannii Alcmariani, et Victoris Giselini scholiis illustrati.

V[ictor] Giselinus Ioanni Gelrio iuventutis Brugensis moderatori eruditiss[imo].

Donaturus eram tibi hanc opellam Praeceptor mihi plurimum colende : Sed Phoebus vetuit. Quid ? inquit, annon Quae tu cunque tua esse credis, haec sunt Adhuc ipsius, ut fuere quondam ?

(H4v :)

Petri Nannii in Ambrosii epistolam scholia.

(H7v :)

Victoris Giselini in eandem scholia.

(H8v :)

Lucas Fruterius Brugensis Vict[ori] Giselino s[alutem].

Si multum ingenuae tulere famae Magni nominibus perenniclaris Vates, quos Veterum educavit aetas, Qui ludibria ludicrum Deorum Iovem, Mercurium, Thetin, Dianam, Pomonam, Cererem, Pulam, Patellam, Mutunnum, Venerem, Evium, Priapum Ad caelam lepido tulere versu, Non sane levius sacri poetae Primos promeruere palmae honores, Quorum in carminibus nihil profani Christum praeter inest, Deumque verum Inter quos adeo tuus poeta Principem tenet occupatque sedem, Gisline, Aonio calens ab oestro, Qui prudenter in hoc sacro poeta Prudens ingenii exhibes acumen. Nam praeter varias graveisque mendas, Quas docto genii tui labore Eluisti, alias tamen lacunas De libri veteris penu replesti, Tanto mentis et ingenii decoro, Ut Prudentius obstupere possit. Sis posthac pius in pios poetas, Et quod temporis in profana vatum Expendunt alii poemata, hoc tu Da sacris adeo, et piis poetis, Sic te Phoebus amet novemque Musae, Sic victis Heliconiae urbis oris Victor magnanimum efferas triumphum

(I1r :)

D[esiderii] Erasmi Roterodami in duos hymnos Aur[elii] Prudentii commentarius.

Erasmus Roterodamus castissme puellae Margaretae Roperae s[alutem] d[icit].

(Bevat geen verwijzing naar Poelman, beter opnemen in het lemma van Erasmus zelf.)

(L2r :)

Victor Giselinus T[heodoro] Pulmanno s[alutem].

Quaterniones omneis, quo ordine ad me transmissi erant, avide simul et diligenter perlegi. Nescio mehercule, debeamne magis vestram industriam et laborem collaudare, an mihi ipsi gratulari, qui videre toties hunc optaverim diem, cum id boni, quod alii iam diu nacti sunt, poetae etiam nostro eveniret. Nam praeter ea quae exprimi iusseram, adeo emendata sunt omnia, adeo belle et nitide excusa, ut dubitem quid ad hanc editionem potuerit accedere. Quod ad errata infra subiecta attinet, eorum pleraque ita levia sunt, ut tantum non omitti potuerint ; et alii typographi, qui hac ratione negligentiae crimen evitare sibi probe videntur, ea procul dubio omissuri erant. Nos ab istis dissentimus et hoc ipso summam diligentiae laudem aucupamur, quod praestare audeamus nulla heic menda praeterita esse ; in quo optimos quosque imitamur, Stephanos, Colinaeos, Manutios et Paullum in primis [noot], qui nuper in Catullo Mureti paginas aliquot mendis implevit ; imitamur et eos, qui castigationes suas aut óõììßêôéò interferunt aut separatim evulgant. Omnia itaque operarum errata etiam minustissima heic subiicimus et quia interpunctiones quaedam eiusmodi sunt, ut a me approbari omnino nequeant, breviter quid in absurdi esset, ostendi earumque in locum veras ex priore mea editione huc adduxi. Obiter etiam interea locum unum atque alterum obscuriorem explicui et paucula ad rem facientia uti occurrebant, annotavi. Certe mi Pulmanne, ex hoc postremo quanquam ignobili labore facile iudicabit aequus lector, quantopere cupierim leve aliquod saltem mei erga rem litterariam amoris monumentum posteris relinquere. Vale.

1564 (*Henk)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis Opera. Theodori Pulmanni Cranenburgensis studio correcta et brevissimis annotationibus illustrata. Index amplissimus ad calcem adiectus.

(en ms. : I. Thiballier) [noot : op de internetlijst van voormalige eigenaren van boeken van de Allestree bibliotheek (onderdeel van Christ Church ?) te Oxford staat een Jacques Thiballier, 17e eeuw] Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXIIII. Cum privilegio. In-8°.

Antwerpen MPM A 748 ; London BL (3 ex.) 688. a. 4.*(quelques marg. en ms.) ; 1068. b. 19. ; G. 17150. (sans colofon) ; Princeton UL

(A2r :)

[en haut, en ms. : Ex libris Claudii Deshais Gendron D. M.]

Clarissimo viro Casparo Scheto Corvino, Baroni in Wesemale, D[omino] in Grobbendonck, Heyst, etc., equiti aurato et thesaurario regis primario, Theodorus Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit].

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, clarissime Schete, vel explicatione illustrant, vel correctione restituunt, eos non solum de humanioribus litteris sed de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam hos a carie et interitu vindicarunt. Illas multis saeculis neglectas atque paene sepultas in lucem produxerunt. Hinc fit, ut studia et praeclarae artes iam floreant, vigeant et perfectissime tradantur, ex quibus magnam utilitatem, fructum et emolumentum ad omneis provenire perspicimus. Itaque cum Virigilium optimum et sapientissimum poetam qui virum politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, negligentia describentium post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi. Qui quam mihi gravis et molestus fuerit, exercitati aliquandiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii paenitet, si modo quod volui studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae ex collatione multorum exemplarium in manus hominum tuo nomini inscripta emittimus, non ingrata tibi fuisse intellexero. Habes poesim in deliciis et eam sic ornas ut cum quovis, si opus sit, de palma certare possis. Commode igitur me facturum putavi, vir clarissime, si quid ego eius generis ex quo voluptatem non nunquam capere soles, tibi dicarem. Cuius censura si mea haec opera probetur, nihili facio Zoili morsum. Vale. Antverpiae, V. Idus Octobreis, anno M D LXIII.

[vgl. hiermee de versie in de editie 1580, waarvan de eerste alinea herschreven is :]

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, clarissime Schete, vel explicatione illustrant, ex fide veterum librorum a mendis repurgant, eos et de litteris quae humaniores appellantur et de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam res ipsa loquitur, complures, qui partim nostra, partim patrum nostrorum memoria in hoc curriculo industriam suam exercuerunt, non solum pristina ornamenta, verum etiam vitam paene ipsam optimae notae scriptoribus restituisse. Hinc studia longo tempore intermissa rursus pulcerrima sua habent incrementa ; hinc ingenuae artes, quae diu neglectae atque omnino sepultae iacuerunt, nunc denique a carie interituque vindicatae florent, vigent et perfectissime traduntur. Ex quibus respublicae, quae legibus aequis longa in pace reguntur, magnam utilitatem, emolumentum et fructum capiunt. Itaque cum Virgilium optimum et sapientissimum poetam, qui virum pium, politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, librariorum negligentia post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi ; qui quidem certe quam mihi gravis fuerit et molestus, exercitati aliquamdiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii poenitet, si modo, quod maxime volui, homines studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae nunc in hoc poeta ex collatione exemplarium cum manu scriptorum, tum typis impressorum restituta in tuo nomine emittimus, tibi grata fuisse intellexero. Quod equidem me consecuturum nihil addubito. Habes enim poesim in deliciis et de ea, si opus sit, cum quovis certare possis. Commode igitur me facturum putavi, Schete clarissime, si quid ego eius generis, ex quo voluptatem non numquam capere soles, tibi dicarem ; cuius iudicio si mea haec opera probetur, non est quod lividum et mordacem Zoilum extimescam. Vale. Antverpiae, V Idus Octobreis, anno M D LXIII.

(A3r :)

Gerarti Falkenburgii Noviomagi in laudem Theodori Pulmanni Craneburgii antiquitatis studiosissimi,

EÅðßãñáììá.

Ìï™óáé ðåñßçèåí PíN ÷èüíá ÂåëãÜäïò ƒëèïí, FÅñìÝù Pæüìåíáé êåñäïðëüêïéï ðüëéí. Ðïýëìáííïí äc ðüíïé PíôÜîéïí ïšäcí PñÝóèáé, EÁëãïò Tëáóôïí hçí èõì’í P÷åõÝìåíáé. FÙò ãNñ höáíôï ôÝñåí èáëåñ’í êáôN äÜêñõ ÷Ýïõóáé. Öå™, öå™, Pñ÷áßç ƒ » Pðüëùëå ÷Üñéò ; Ášô’ò dðéóôÜìåíïò ô’í PèÝóöáôïí œìíïí Påßäåéí, EÅóèëE dír ðïëëyóéí dîåðüíçóå âßâëïéò. EÁôôá ôïr ákãéü÷ïõ äé’ò dò èñüíïí ãáãå öÞìç, ®í ôÝôáôE dí ðõìÜôïéò ákèéüðåóóé êëÝïò. FÏé Pìáèåsò, öèïíåñïß ôå êáê§ò Pðïëïßáôï ðÜíôåò, EÁíôßá êïêêýæåéí ïpò ðïôr êáëN ößëïí.

[epigram is identiek aan de ed. 1580]

(A3v :)

Cor[nelius ?] Scrib[onius] Grapheus studiosis adolescentibus s[alutem]. [nota : vgl. de Alexander Scriboneus Grapheus in de ed. Claudianus 1585]

En vobis, adolescentuli optimi, post tot undique terrarum impressos Virgilios, novum hunc exhibet hac enchiridii formula editum, Christophorus Plantinus typographus longe diligentissimus. Exhibet autem ceteris omnibus hactenas editis, novis plerisque additis castigationibus multo illustriorem. Idqie opera et sollerti investigatione Theodori Pulmanni, hominis huiusmodi rebus indagandis acutissimi. Porro si quae ad orthographiam spectantia aut alias inusitatius notata occurrerint, ne vos continuo offendant siquidem ea ex certissimis venerandae antiquitatis fontibus hausta constat. Valete. Antverpiae, XIIII Calendas Septembreis, anno M D LVII.

1565 (*Steven ; *Henk)

JUVENALIS D Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flacci S a t y r a r u m liber I. Theod Pulmanni in eosdem annotationes.

Antverpiae : ex officina Christophori Plantini M D LXV. In-8°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 1710 E 31(*Steven) ; Leiden UB (2 ex.) 683 C 15:1 ; 758 F 27:2 (cum notis mss. J. Lipsii) ; London BL 237 b. 7 (*Henk) ; Paris BN Rés. P. Yc. 825 ; Roma BN 6. 12.C.47

Theod[orus] Pulmannus Ioanni Flemingo* s[alutem] d[icit].

Cum ante menseis aliquot, Fleminge ornatissime, Q[uintum] Horatium tibi propter singularem virtutem atque raras ingenii tui dotes dicavissem, nunc Iuvenalem et Persium me tibi donare debere iudicavi, quod hi fere propter argumenti et rerum quas tractant similitudinem coniungi soleant ; quorum hic in corruptis hominum moribus et vitiis taxandis castior, ille autem liberior atque lascivior, ut non nulli, quos nec laudo nec damno, ipso Catone severiores sese ab huius lectione prorsus abstineant eumque ab aliis legi vetent, quia in vagas libidines, adulteria aliaque peiora facinora, quae heic nominare nefas est, satyrico more nimis acre despuat. Sed enim si scelerum et flagitiorum turpitudinem, quam nefarii homines vulgo, pro pudor, inhoneste designabant, expendamus, illum modestioribus verbis obscenissima quaeque crimina detestari et ad castitatem, modestiam, vitae integritatem, temperantiam ceterasque praeclaras virtutes, quae vera animi bona sunt, omneis hortari atque incitare fatebimur. Nihil igitur mihi in hoc poeta esse videtur, si modo eum dextere interpretemur et explicemus, quod tantopere culpari vel damnari possit : nihil foedum, nihil turpe, nihil pudicis auribus indignum, immo sancta omnia esse nemo mihi verum dicenti non assentietur. Voluit porro Deus apud ethnicos vates huiusmodi testimonia exstare, ut mortales quantis in tenebris versarentur, agnoscerent et ad honestam beatamque vitam peragendam ipsa animi pravitate deterriti tandem allicerentur et impellente conscientia ducerentur. His itaque adductus hos satyrographos ex manuscriptorum codicum fide restitui, auxi et annotationibus ex commentariis clarorum virorum collectis illustravi. Usus sum in Iuvenale emendando tribus exemplaribus : uno, meo ; altero, quod Iacob[us] Miggrodius*, omni liberali doctrina et summa humanitate vir praestans, mihi dono dedit ; tertio, cuius Canonici collegii Beatae Catharinae Noviomagi, rogatu Henrici Coracolithii*, trium linguarum periti, et maxime Ioannis Falkenburgii* sororis meae mariti, hominis Romanarum antiquitatum perquam studiosi. Cum illic non ita pridem cum eo aliquandiu coniunctissime et amantissime viverem, mihi copiam fecerunt. Neque sane, quod primo loco dicendum erat, Had[rianus] Iunius, homo et eruditione et in communicando sua alacritate prope singulari praeditus, parum heic mihi adiumenti attulit. Nam ex manuscripto codice suo, quae cum vulgata editione contulerat, lectionis varietates comprobavit et loca paullo impeditiora brevibus scholiis enodate explicuit. Quem omnia, qua fide accepi, eadem in lucem dedi. Idem cum in apographo, quod inter mea postremum nominavi Iuvenalis opus, non in Satyras sed in libros divisum esset, dubitanti quid potissimum sequi vellem, facile libri sui fide persuasit, ut vulgarem operis partitionem immutarem et in quinque libros distinguerem Praesertim cum et loca a Prisciano adducta idem prae se ferre et hoc etiam, licet quidam improbarint, in auctoris vita Crinitum annotare viderem Satyrarum vero receptum et usitatum numerum cui testimonia, quae recentiores hinc produxerunt, pleraque respondent in margine adieci, ut longum et molestum inquirendi laborem lectori adimerem Persium item ad tria mea antigrapha quam potui diligentissime correxi. Si quid cessatum aut minus quam oportuit accurate praestitum fuerit, vir humanissime, id tarditati mei ingenii adscribas velim Si par voluntati facultas fuisset, perfectiora et meliora dedissem Vale. IIII Idus Ianuarii, Anno 1565. Antverpiae.

* Jan Fleming, Neolatijns dichter (Limbourg, XVIa - Antwerpen 1568). Heer van Wijneghem bij Antwerpen. Gedeelten van zijn dichtwerk zijn door Goropius Becanus opgenomen in zijn Vertumnus. De stijl ervan is beoordeeld als slordig. Hij is begraven in de kathedraal van Antwerpen. Niet te verwarren met de bekende lijfarts van koning Sigismund van Polen, eveneens geboren te Limbourg. (Aug. Vander Meersch, in : BNB 7 (1880-1883), kol. 107)

* Jacob Migrode, ‘Ein in vielen Sprachen geübter Niederländer von Alost (Aalst, St.S.) in Flandern, lebte zu Ende des 16. Seculi, und übersetzte aus dem Spanischen ins Französische historiarum rerum ab Hispanis in occidentali India gestarum (Jöcher III (1751), kol. 530)

* Henricus Coracolithius, kannunik van het Catharijneconvent te Nijmegen (verder nog niets gevonden)

* Johannes Falkenburg, was getrouwd met Belia, een zuster van Poelmann (Hellebuyck, p. 40)

1565 (*Henk)

TERENTIUS (2 parties)

(deel 1)

Terentius a M. Antonio Mureto, locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae. Argumenta in omnes scenas. Index vocum antiquarum apud Terentium. Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio Marcodurano. Variae lectiones sive emendationes potius e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno 1565. Cum privilegio. In-16°.

Antwerpen MPM R 5.5, SB C 87205 ; Chicago NewbL ; London BL 688. a. 10.* ; Yale UL

(nota : deze editie moet gelijk zijn aan de volgende, aangetroffen in de catalogus Paris BN 184, kol. 234, waar zij beschreven wordt als ‘bijgevoegd’ bij de editie 1560 :)

Annotationes M. Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias, in quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Variae lectiones sive emendationes potius, e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno M D LXV. In-16°.

Paris BN Yc. 12451 (2)

(catal. BN : ‘2e partie seulement du Térence plantinien de 1565, décrit par Ruelens-De Backer, p. 49-50, n°. 20, et dont Lawton, 360, ne connait que la 1e partie. Cette partie, contenant le texte de Térence, manque ici. On trouve à la fin de ces Annotationes : M Antonii Mureti de Metris terentianis puis, au début des Variae lectiones, une épitre dédicatoire de T. Poelmann à C. Plantin, datée de 1565, non reproduite dans les éditions postérieures.)

(A2r :)

(nota : deze brief komt waarschijnlijk al voor in de editie van 1560 - zie de beschrijving aldaar- zonodig verplaatsen en transcriptie aanpassen)

Christoph[orus] Plantinus lectori s[alutem].

Pluribus verbis, amice lector, hic tecum agerem, si lucri et quaestus, quo studium alii suum et ingenium conferunt, suspicionem a me amovendam esse existimarem. Verum cum et nomen meum et res ipsa me facile tueantur, breviter nunc tantum quod officii mei est, agam diligentiaeque meae rationem quam tu prorsum ignorare nolis, ostendam. Cum pararem nuper poetas plerosque Latinos typis meis descriptos denuo emittere putaremque mihi ab iis fabellis auspicandum esse, quas ab optimo Latinitatis auctore factas Cicero testari solet [Ep. ad Att., 7,3,10], dubitarem tamen ecquaenam potissimum ex tot editionibus mihi foret exprimenda. Commodum me Cornelius Valerius, Latinae linguae professor doctissimus, pro suo erga me et litteras amore admonuit, nullam se scire emendatiorem accuratioremque editionem ea quam M[arco] Antonio Mureto auctore et duce Paullus Manutius aliquando dederit. In ea putare se nihil esse sive lectionum veritatem, sive versuum rationem et legem spectes, quod non adhibitis vetustissimis libris iudicioque prope singulari nitatur. Periochas vero tam esse Latine et perspicue factas, ut merito suo Terentiani operis pars et dici et haberi possint. Homini tam amice et recte monenti lubenter paruimus [evt. patuimus] et ipsius Mureti exemplar, quoad eius fieri potuit, insecuti sumus. Ipsius quoque periochae fecimus ut suis quaeque fabulis praeirent et lectori ad penitiora tanquam viam commonstrarent, additis e Lipsiana editione personarum omnium etymis. Ad haec argumenta usitata in singulas scenas, carminum genera et diversitates, annotatiunculas denique vulgo marginibus adscriptas huc tantisper aliunde arcessenda putavimus, dum his deletis alia quae plus utilitatis et ponderis habitura sint, propediem, ut spero, reponamus. Quin et indicem verborum veterum ratiusque apud Terentium usitatorum colligendi laborem capere operae pretium visum est ; atque haec quidem omnia seorsum in gratiam eorum qui vel rudiores sunt vel ipsis emendationum constitutionibus minime ducuntur, sola auctorum fide et auctoritate contenti. Ut autem eadem opera eruditis hominibus gratificemur, quibus nihil ingratius accidere potest quam in aliorum inventis, quibuscum sua comparent, accurate excutiendis tempus et operam ponere, excudimus separatim quoque et quasi a corpore suo divulsas, Muretianas annotationes, quomodo eas a Francisco Fabricio auctas accepimus. Is enim cum videret a Mureto suae castigationis rationem paucis admodum in locis redditam esse eamque in pluribus passim requiri, optimo consilio suis annotationibus priores triplo et amplius locupletiores effecit. In iis autem non solum omnes Mureti lectiones confirmavit, sed etiam, si quid notatum est ab aliis viris doctis, qui in hoc auctore emendando studium collocarunt, comprehendit. Contulit enim cum Mureti libro alios quatuor emendatos : unum ab Erasmo, alterum a Goveano, tertium a Lolgio, quartum a Ioan[ne] Rivio et Georg[io] Fabricio, e quibus omnia quae vel conveniebant, vel discrepabant, breviter descripsit. Opera, me hercule, omnium gratiarum actione et laude omni multo dignissima. Ne vero nos nihil proprium et novum afferremus, a Theodoro Pulmanno nostro hoc impetravimus, ut quidquid aut emendationum aut variantium lectionum e quatuor suis vetustis exemplaribus aliorumque scriptis ad istorum omnium diligentiam adiicere posset, benigne nobiscum communicaret. Quid multa ? Certe alia si ulla vel minima studiosos demerendi occasio sese ostendisset, non passurus fuissem eam mihi nisi invito eripi. Unum restat, ut qua voluntate haec a me fiunt, accipere eamque omnibus modis adiuvare velitis. 1565, Kal[endas] Maii.

(deel 2)

Annotationes M. Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias. In quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Variae lectiones sive emendationes potius e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni. [sic !]

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, anno M D LXV. Cum privilegio.

(A1v :)

Franc[iscus] Fabricius Marcoduranus, litterarum studiosiss[imis] s[alutem] p[lurimam]. Quod iamdiu in rem vestram inchoatum habuimus, id iam tandem his otiosis diebus quibus a publico docendi munere vacamus, pro virili parte absolvimus. Itaque vobis offerimus Terentii comoedias, e quibus M[arcus] Antonius Muretus, homo in bonis auctoribus emendandis bene peritus et magna cum disciplinarum intelligentia, menda, quae lepidissimas fabellas deformabant, sustulit veramque lectionem restituit. Cuius ratio cum paucis locis ab ipso reddita esset nosque fore videremus, ut eam vos pluribus requireretis, has annotationes adiecimus in quibus et Mureti lectio confirmatur et si quid ab aliis viris doctis qui in hoc auctore emendando studium posuerunt, notatum est, comprehenditur. Contulimus cum Mureti libro alios quatuor emendatos : unum ab Erasmo, alterum a Goveano, tertium a Lolgio, quartum a Io[hanne] Rivio et Geor[gio] Frabricio, e quibus omnia quae vel conveniebant vel discrepabant breviter descripsimus. Inprimis autem secuti sumus fidem veteris libri Veneti, cuius auxilio Muretus locos perplurimos correxerat. Multum etiam nos adiuverunt antiqui grammatici, maxime Priscianus, qui Terentii testimonio libenter utitur. Atque hunc equidem laborem, ut ad vestra studia adiumenti aliquid afferrem, suscepi. Si vero id quod studui consecutus non sum, sic habete, mihi non voluntatem perficiendi, sed facultatem defuisse. Valete.

(I4r :)

Theodorus Pulmannus Christoph[oro] Plantino suo s[alutem] d[icit]. Grave sit oportet et perdifficile quod tibi, Plantine, recusare aut velim aut debeam. Cum enim te maximo animo et sumtu huc solum videam contendere, ut languida paene et consopita apud nos literarum studia ratione omnium quae quidem animo excogitari queant potissima excites et in aliquod diginitatis culmen evehas sic mecum statuo nihil meorum omnium quod tibi ex usu futurum sit quantum in me erit denegare, etsi certus sum nullam inde nomini meo futuram accessionem. Ab aliis itaque, qui nulla rei, temporis, ingenii denique et doctrinae commoditate destituuntur, licebit accurata omnia et omnimodis perpolita exspectare. A Pulmanno vero, interea dum illa exspectas, quandocunque lubebit, ea accipies vel quae in veterum auctorum monumentis ex accurata exemplarium meorum manu descriptorum collatione melius scribi aut saltem utiliter proponi poterunt vel quae a doctis hominibus sparsim observata suo loco et ordine meum in usum annotata erunt. De Terentio autem quod promiseram omnino praestare non possum, tum quod officina culinae meae proxima et maxime benigna qua nuper nihil erat frigidius nunc ferveat et totum me habeat, tum quod a postrema Terentii mei editione, quae anno LX e tua officina prodiit, etiamsi bonam posuerim operam in vetustis Terentii codicibus inter se comparandis, nihil tamen eorum adhuc examinaverim diligentius et excusserim. Quare, ut tibi obsequerer, adeo raptim nulloque delectu hinc inde quaedam, ut sese dabant, excerpenda mihi fuerunt, ut aliquot me paginas explere voluisse quivis facile sit iudicaturus. Quidquid est, gratum et acceptum, uti spero, tibi erit. Quod nisi spes ea quae mihi de antiquissimo quodam Terentii libro consequendo ostensa est, me fefellerit, paucis abhinc mensibus, volente Deo, elaborabimus aliquid tuis typis magis dignum. Vale. Idib[us] Septemb[ris], anno M D LXV, Antverpiae.

R. Exemplar Iacobi Redingeri Vratislaviensis. X. Collegii canonicorum Xanthensium in Clivia. S. Quod olim Antonii Sconhovii fuit ; in eo desideratur Phormio. F. Fragmentum meum, in quo And[ria], Eun[uchus], principium Heaut[ontimorumeni] et finis Phorm[ionis] erant. A. Quod e collegio Atrebatensi Lovanii Giselinus utendum accepit. G. Giselini fragmentum ; in eo And[ria] et Eun[uchus]. T. Mureti editio, quam Levinus Torrentinus cum antiquiss[imo] codice contulerat.

Omnia autem, ne quis ignoret, licet non summam aetatem prae se ferant, expedite tamen et fere sine ullis syllabarum compendiis scripta sunt.

1566 (*Henk)

HORATIUS Q. Horatius Flaccus, Theod Pulmanni Craneburgii opera, ad Mureti, Lambini, aliorumque ; editionem, atque veteres aliquot libros collatus et scholiis ex scriptis doctissimorum hominum collectis, illustratus. Reliqua sequens pagella indicabit.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini 1566. In-16°.

Antwerpen MPM A 1127 ; London BL G 9410* ; München BSB ; Princeton UL 2865.1566s

(ommezijde frontispice :)

Aldi Manutii de metris Horatianis. Eiusdem Annotationes in Horatium

Joannis Hartungi Annotationes in eundem

M Antonii Mureti scholia in eundem

Dionysii Lambini locorum difficiliorum vocumque obscuriorum explicationes et variae lectiones. (eerstvolgende recto-zijde :)

Theodorus Pulmannus Craneburgius Joanni Flemingo s[alutem] d[icit].

Maxime eos poetas, vir ornatissime, legendos et publique iuventuti proponendos censeo, qui puro latinoque stylo utuntur quique honeste beneque vivendi rationem et viam demonstrant. Inter quos Horatius in primis post Virgilium suo iure principem locum obtinet, nam elegantia et proprietate sermonis atque sententiarum gravitate nemini cedit. Vitam turpem moresque pravos sua eloquenti sapientia ita proscindit, ut sive plebeius sive nobili stirpe prognatus delicta et nequitias, cum animum sub vulpe latentem excutit, agnoscere cogatur et quam intus deformis sit, licet auro vestis et ex omnis [omnibus ?] gemmis dextera niteat, detracta pelle fateri compellatur. Nemini parcit, sed ridendo scelus detegit et in apertu palam producit. Dignus certe, qui adhibito iudicio ab omnibus legatur, quod vitia ex animis nostris evellat et virtutes inserat. Hunc itaque lyricum poetam eximium, sed ex multiplici descriptione mendosum ad vetustos aliquot codices, post Mureti et Lambini doctissimorum hominum castigationes, accurate contuli aliorumque observationibus non contemnendis illustravi, ut maiori cum voluptate et utilitate legeretur. Quem, cum eiusdem lectione te delectari intelligerem, tibi a me inscriptum publicavi, ut tuo patrocinio adversus eos, qui hanc meam operam forte observabunt et in peiorem partem rapient, me tuerer et auctor studiosis commendatior atque gratiosior efficeretur. Quis enim melius me ab adversariorum calumniis defendere queat quam tu, vir ornatissime, cuius auctoritas tanta est, sive disciplinarum eruditionem sive officiorum multitudinem spectemus, ut merito laudanda sit omnibus et extollenda. Quod ipsa negotia, quibus assidue navandis incumbis tam manifeste indicant, ut id pluribus verbis heic commemorare opus esse non existimem Vale. Antverpiae.

(fol. A3 :)

Quinti Horatii Flacci vita, e vetustissime codice a Nannio primum, deinde a Mureto edita. Auctor putatur Suetonius.

(fol. A8)

1566 (*Steven, Henk)

JUVENALIS D. Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flaccii S a t y r a r u m lib. I. Theod. Pulmanni in eosdem annotationes, quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora ex scriptis doctiss. hominum explicat. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXVI. In-16°.

Antwerpen MPM A 924 ;Columbia UL ; London BL 685 a. 21 ; Paris BN Yc. 7133* ; (Princeton UL ?) ; New York Lcon ; Yale UL

1566

TERENTIUS Publius Terentius Afer. Theodori Pulmanni Cranenburgensis studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis, asterisco designatis, illustratus. Cum indice verborum veterum, ...

Venetiis, apud Johannem Baptistam et Melchiorem Sessas et fratres (Venetiis : excudebat Dominicum Nicolinus), 1566. In-16°.

Assisi, Bcom

(vgl. de editie Antwerpen 1560)

1567

TERENTIUS Terentius, a M-Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae ; argumenta in omnes scenas, index vocum antiquarum apud Terentium Seorsum excusae Annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio, ... Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni. [Edidit Christophorus Plantinus.]

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1567. In-16°. (2 parties en 1 vol.)

Paris BN Yc. 4827-4828

(catal. BN 184, kol. 234 : ‘Édition omise par Ruelens-De Backer.- L’avis au lecteur de Plantin, daté de 1565, est celui de l’édition citée dans la note précédente [Di. de editie 1565 hiervóór, St.S.]. Le texte est précédé de la P. Terentii vita ex Aelio Donato. À la fin, les quatre pièces de vers qui terminent les n°° 113-114 [Dz. de edities 1560 en 1565]. La 2e aprtie est constituée par un autre ex., de l’édition des Annotationes, 1565, décrite ci dessus [sc. de ed 1565]

1568 (*Steven)

AUSONIUS D Magni Ausonii Burdigalensis Opera, a Theod Pulmanno Craneburgio in meliorem ordinem restituta, correcta et scholiis illustrata, adiectis Graecis quibusdam epigrammatibus ut conferri cum latinis possint. Cum latina graecorum interpretatione et duplici indice.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, an. M D LXVIII. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, anno M D LXVII, mense novembri. In-16°.

Amsterdam UvA OK 76-442* ; Antwerpen MPM (2 ex.) ; Bergamo Bciv ; Brno UB St 3-703.150 ; Chicago NewbL ; Harvard UL ; Columbia UL ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7394, Rés. p. Yc. 899 ; Washington D C., FolgShL ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 60

(A2r :)

Operum index

(A2v :)

Notae librorum, quibus in hac editione usi sumus.

M Mariangeli Accursii Diatriba. C. Cornelii Gualtheri Mosella, liber antiquus. G. Gemblacensis liber, in quo Mosella, Herculis aerumnae et de XII. caesaribus. V. Gandavensis liber vetus, cuius facio mentionem in epistolis. P. Fragmentum meum, in quo solum erant septem sapientum sententiae septenis versibus descriptae.

(A3r :)

Nobilitate et eruditione ornatissimo viro D[omino] Thomae Redigero Vratislaviensi* Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. Cum a primis annis, patre praematura mihi morte erepto, ad ludum litterarium a matre ablegatus essem, tandem non mea quidem voluntate, sed fato quodam ad mechanicam artem fui deiectus. Quam, etsi non aliter ac servus in pestrinum datus, nolens volens exercui hactenus, et adhuc exerceo, non possum tamen ne nunc quidem senex, quas puer dilexi, deserere litteras et sane ingratissimus viderer, nisi omnibus eas modis pro virili iuvare conarer, quae effecerunt, ut hac [haec ?] servitus et dissimillimorum studiorum coniunctio longe mihi acciderit levior quam plerique existiment. Nam voluptas, quam ex litterarum tractatione horis subsecivis solidam capio, ita me quotidie recreat, ut omnium mihi domesticarum curarum paene adimat memoriam Quare longo nunc tempore quam potui multas operae manuariae sussurari [susurrari ?] horas in bonis auctoribus cum temporum iniuria, tum sciolorum depravatis audacia emendandis consumo et quam possum, non quam volo grati animi significationem edo. Non autem vel sero consilium hoc meum mutare dubitarem ageremque aliud, nisi hanc operam humano generi utilem et ipsi Deo gratam arbitrarer. Non enim privata illorum studiorum, quorum percupidi sumus, delectatio divinae praeferenda est voluntati, cui omnes vitae nostrae actiones servire merito debent. Hoc cum ita esse certo mihi persuasum habeam, melioris notae poetas cum optimis quibusque manuscriptis codicibus, quos heic potui reperire, contuli et a mendis quam plurimis post aliorum editiones purgavi. Adiunxi etiam iis brevia doctissimorum hominum scholia, quae vice prolixi commentarii esse poterunt. Cum autem Decimi Ausonii opuscula perturbato ordine collocata et loca non pauca in illis corrupta esse animadvertissem, Christophori Plantini diligentissimi typographi hortatu ea, quae in optimum illius temporis poetam partim veteribus libris, partim eruditissimorum virorum adiutus industria observavi, praelo committere fui coactus. Quibus dum pro more patronum quaero, commodum huc venit Andreas Paullus, Brunsvicensis vir, iurisconsultissimus et humanioris litteraturae summus cultor, qui multa de singulari tua humanitate et eruditione locutus, auctor mihi fuit, ut has meas vigilias tibi dicarem Quae tuae virtutes licet iam pridem ex Caroli Clusii** doctissimi viri et familiaris mei sermone mihi fuerint notae, tamen recens Andreae narratio reliquit in animo meo aculeum quendam et hanc mihi subministravit fiduciam, ut sperem hoc quasi quoddam ineuntis anni apophoretum tibi non ingratum fore. A te igitur, nobilissime Redigere, etiam atque etiam peto, ut hanc meam editionem tui nominis auctoritate lubens tueare, neque tam quid tibi conveniat quam quid a me in hac ingenii tenuitate praestari possit, expendas. Quod si te facere cognovero, dabo operam, ut aliquando maiora et tibi fortasse gratiora sub nominis tui auspiciis exeant. Vale. Ex nostro Musographeo, XVI Kalend[as] Decembreis, anno M D LXVII. Antverpiae.

* Thomas Rehdiger, oorspr.Rüdiger. (Striesa bij Breslau 1541 - Keulen 1576), humanist (in passieve zin), reiziger, bibliofiel. Geboren uit Silezische landadel. In 1558 voor studie naar de universiteit van Wittenberg, leerling van o. a. Melanchton. Begon in 1561 met een grote rondreis door Frankrijk en de Nederlanden, waar hij velen hielp met geld uit zijn vermogen. Sloot in Parijs vriendschap met de bekende botanist Clusius. Beiden vluchtten in 1561 voor de pest naar het huis van Clusius te Antwerpen, de stad waar ook Poelman woonde. Nadien volgden er nog reizen naar Frankrijk (1563) en Italië (1567). In 1571 ging Rehdiger naar Keulen, waar hij kennis maakte met de Nijmeegse filoloog Gerard Falkenburg. Aldaar overleed hij op 35-jarige leeftijd, na drie jaar te hebben geleden aan een slecht behandelde wonD Na zijn dood werd zijn bibliotheek (ca. 300 mss. en 6000 drukken) door zijn familie overgemaakt naar de stadsbibliotheek van Breslau, het huidige Wrocław in Polen. (Deutsche Biographische Enzyklopädie 8 (1998), p. 190 ; ook ADB 27, p. 588 - 590).

** Charles de l’Écluse

(A6v :) (lofdicht op de ‘restauratie’ van Ausonius, vgl. eenzelfde gedicht van Grapheus bij Claudianus 1585, alD)

Alexander Grapheus ad iuvenes pro restituto per Theod[orum] Pulmannum Ausonio.

Ediderat quondam maturis nixibus almos Fetus Camena nobilis Ausonii vatis quos ipsa nepotibus olim Servabat Immortalitas. Altipotens laeta at covivia [convivia ?] forte vocarat Deos Deasque Iupiter. Heic et Diva aderat, lateri quae proxima quaeque Vicina semper est Iovi. Ergo sublatis epulis mensisque remotis Abitur undique ad choros. Auratam medius citharam pulsabat Apollo ; Divina at Immortalitas, Conspicua ante omneis, festis dum laeta choreis Indulget, alterno et pede Nubila mire agilis pellit perque atria late Vagatur huc nunc, nunc et huc. Immemori fetus suavissima pignora casu Sinu excidere proprio. Divorum non visum ulli : sic illa trahebat In se omnium ora et lumina, Dum salit et iactat candentia brachia, solus Hos conspicatus est Chronos. Utque suo pro more diu his inviderat, omni Et arte et occultis dolis Commoda captabat observans tempora, furtim Si forte deprehendere Possit eos, desiderii tum factus at ille, Votique compos maxime. Correptos gremio sollers clam condit et illi, Ut commodum, sit obvia Horrida barbaries, inviso squalida vultu. Huic tradit, impium heu scelus, Servandos, tanto laetata ea munere tetris Abdit latebris protinus, Sordida queis habitat, musco, putrique veterno, Turpi et situ mire obsitis. Sunt ubi perpetuo blattae tineaeque nocentes, Aerugunisque edacitas. Undique sollicita amissos, concussa dolore, Vestigat Immortalitas. At nusquam ; donec longo post tempore tandem Aut unus aut alter, sacris Addictus Musis, dias sub luminis oras Illos tenebris extulit. Barbaries quibus at maculas insperserat atras, Vermesque, pro, corroserant. Sedulus hos vero ut propius perquirit et altis Pulmannus omnino eruit E latebris ; vobis, queis clara poemata crae [bestaand woord ?], Naevosis omneis auferens, Restituit ; dedit et quamvis non partibus ipsis Ab omnibus bene integros, At penitus tersos carie, squalore, remotis Mendis et omni pulvere. Hos nunc, o iuvenes, manibus versate nitenteis, Omni decore splendidos. Et memores docto Pulmanno reddite dignas, Meritasque grati gratias.

(nota : rechtsonder aan de bladzijde staat als custode THEOD, wat niet overeenkomt met de koptekst van de volgende pagina, maar wel met die van vier pagina’s verderop ; de tussenliggende vita van Ausonius, door Petrus Crinitus, is wellicht aan ouder zetsel ontleend)

1569

(catalogus vermeldt alleen : ‘Catullus, Tibullus, Propertius’) Antverpiae, ex officina Christophori Plantini 1569. In-16°.

Antwerpen MPM ; Leuven GBIB P 871 / CATU (verschil met document 7078154 [Sex. Propertii] Elegiarum libri IIII (ed. Willem Canter ? 1569) P 871* /CATU)

1569

VERGILIUS Publii Virgilii maronis Opera. Theodori Pulmanni ... studio correcta, et brevissimis annotationibus illustrata.

Coloniae, apud haeredes A. Birckmanni 1569, in- ?

Princeton UL 2945.1569

1571 (*Henk)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, e vetustis codicibus restitutus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, Regii typographi, M D LXXI. In-16°. Kol. Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus prototypographus regius, M D LXXII

Antwerpen MPM ; Bologna UB ; Groningen UB uklu ‘GA A 71 (nr. 1 in convoluut) ; London BL 1068. b. 2 (1) ; Paris BN Yc. 7448* ; Roma BN 6.21.F.42.1 ; Roma Bval

fol. A2r-A3v : [brief aan Cornelis Pruenen, (‘Magnifico et ornato, etc.’) als in de d. 1585, dus copieën maken v.d. ed. 1571, deze is immers ouder]

1572

AVIANUS (*Steven) Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber, a Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, prototypographi regii, M D LXXII. In-16°.

Antwerpen MPM ; Groningen UB uklu GA A 71 (nr. 3 in convoluut) ; London BL 12305. a. 27 ; Paris BN Rés. p. Yc. 1535* ; Roma Bval

[s. préf., s. col., il y des scholies ; à la fin du texte il se trouve une vie d’Aviène ‘ex Lilii Gregorii Gyraldi de latinis poetis’ (dial.IIII)]

1572

HORATIUS J. Hartungi in Q. Horatium Flaccum annotationes. (In : T. Pulmanni ... annotationes in Q. Horatium Flaccum etc.) 1572. In-16°.

London BL 11312. aa. 5

1572 (*Henk, Steven)

TERENTIUS Pub. Terentius Afer, summo studio accuratissime castigatus et adnotationibus variis asterisco designatis illustratus.

Antverpiae, apud viduam et haeredes J. Stelsii. Cum privilegio, 1572. Kol. : Antverpiae, sub Rosa Aurea, apud Gerardum Smi[ts ?], anno 1572. In-16°.

Paris BN Yc. 12452*

[sans préface, les comédies successives sans pages de titre, pagination continue]

(catal. BN 184, kol. 234 : ‘Inconnu de Lawton. - Édition ne portant pas le nom de T. Poelmann ; composée comme la présente [D.i. de editie Antwerpen 1560, zie hierboven, St.S.] moins l’avis de T. Poelmann, l’index et l’avis au lecteur de Plantin.)

1573

CATULLUS ; TIBULLUS ; PROPERTIUS Catullus. Tibullus. Propertius. Item, Cornelii Galli fragmenta. (‘Catullus and Tibullus edited by Victor Giselinus and Theodorus Pulmannus ; Propertius with the notes of G. Canterus ; Gallus edited by T. Pulmannus’)

Lugduni, apud A. Gryphium 1573. In-16°.

Casale Monferrato Bciv ; London BL 1001. a. 13 (2). (‘In this edition of Catullus the numbering does not allow for the omitted “Priapea”, but runs consecutively to 63 ; the following poem is also numbered 63. The final poem is numbered 115. The numbering has been corrected in MS.’) ; Mondovi Bciv ; Roma BN 6.21.C.38

1573

JUVENCUS Iuvenci Hispani E v a n g e l i c a e h i s t o r i a e libri IV. Caelii Seduli m i r a b i l i u m d i v i n o r u m , sive P a s c h a l i s c a r m i n i s , libri IV. Una cum h y m n i s aliquot. Aratoris I n a c t a a p o s t o l i c a libri duo. Venantii Honorii Fortunati h y m n i duo, per Georgium Cassandrum integrati sua restituti. Omnia per Theodorum Poelmannum Craneburgensem recognita.

Calari, (= Cagliari, Sardinie, St. S.) excudebat Vincentius Sembeninus Salodiensis, impressor R. D Nicolai Cantelles 1573. In-8°.

Roma, BN (2 ex.) 42. 2.D26 ; 204. 8.B.9

1574 (*Steven)

SUETONIUS

(2 tomes en 1 vol.)

(deel 1)

C. Suetonii Tranquilli X I I C a e s a r e s , Theod. Pulmanni Craneburgii opera et studio emendati. In eosdem annotationes atque lectionis varietates ex doctissimorum hominum scriptis et ex vetustis vulgatisque libris, ab eodem collectae. Eiusdem C. Suetonii Tranquilli, D e i l l u s t r i b u s g r a m m a t i c i s e t c l a r i s r h e t o r i b u s , lib. II. Cum Achillis Statii Lusitani commentatione. Ioan. Baptistae Egnatii, D. Erasmi Roterodami et Henr. Loriti [waarom staat er : Lorîti ?] Glareani, in Suetonium annotationes.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini architypographi regii. M D LXXIIII In-8°.

Antwerpen MPM, SB ; Den Haag KB 393 G 11 ; Leiden UB (6 ex.) 686 G 22:1 ; 761 F 1* ; 761 F 2 (onvoll.) ; 761 F 3 (ex bibl. Is. Vossii) ; 761 F 4 (ex bibl. J. Perizonii) ; 761 F 5 (met aantt. van Theod Ryckius) ; London BL 589. c. 30. ; Modena, Best ; München BSB A.lat.b. 1793 ; Paris BN J. 13913 ; Roma BN 9.3.H.17 ; Roma Bval ; Wolfenbüttel HAB

[schutblad en titelpagina v.h Leidse ex. bevat aant. in hs.]

(nota : catalogus Paris BN 180, kol. 321 : ‘Après l’épitre dédicatoire de Poelmann on a réimprimé la préface d’Érasme, placée en tête de l’édition des XII Caesares qu’il a donnée en 1518, et les Additamenta Suetonio in vita Caesaris de Ludovic Vivès. Au T. II, l’épitre dédicatoire est suivie d’une épitre de Denis Lambin.’)

(A1v :)

(privilege)

Dato Bruxellae, anno M D LXXIII. Stylo Brab[antiae], aprilis ante Pascha.

(A2r :)

Illust[rissimo] Frederico Perrenoto, Ronst et Aspramont baroni, S[ancti] Lupi, Champagney etc. domino, Antverpiae civitatis gubernatori, Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. Cum nulla pars litterarum, Frederice, v[ir] cl[arissime], plus aut voluptatis aut utilitatis adferat quam historia, quae non immerito vitae magistra appellatur, eius lectionem omnibus iis qui de universo rerum omnium statu cognoscere velint, valde necessariam esse puto. Nam non tantum rerum multis saeculis gestarum seriem nobis ita commonstrat, ut inter legendum quasi cum vetustissimis quibusque ipsis loqui nos putemus, verum etiam rerum publicarum casus et eventus, regnorum vicissitudines et mutationes principum et salubria clarorum hominum consilia tamquam in tabula depicta ob oculos ponit, usque adeo, ut una scelera, morbos, vitia, dolos et artes quasi intus contemplemur. Quorum omnium cognitio quantum ad privatam vitam bene prudenterque instituendam publicasque res optime gubernandas conducat, nemo ignorare poterit, nisi qui, ut est in tragoedia, auribus, mente et oculis sit caecus. Nihil enim in hac vita sive durum sive triste sive calamitosum nobis accidit, quod non alterius exemplo mitigetur et aequo animo feratur ; rursus nihil tam suave, tam prosperum, tam laetum, quod nos, nisi quis, posthabita animi modestia, hominem plane exuat, insolentiores elatioresque reddat. Itaque civilium bellorum tumultus caussa, cum omnis mihi occasio et commoditas ademta esset qua vitam tolerare solebam, cum veteribus amicis meis, is est, codicibus in gratiam redire coepi, ut inde non nihil solatii hoc periculosissimo tempore caperem et animi mei dolorem, quem patria suis ruens viribus adfert, delenirem. Inter eos autem Suetonium ante annos aliquot cum manu scriptis duobus libris a me collatum inveni, in quo non nulla loca male affecta quanta potuimus diligentia, ope antiquorum codicum, sanavimus et annotationibus illustravimus. Quem sub felicibus potissimum clarissimi nominis tui auspiciis nunc publici iuris facio, quod non solum auctoritate et dignitate plerosque omnes antecellas, sed etiam praeclaris animi tui dotibus atque virtute vincas ; deinde quod conciliatione Ioannis Goropii Becani, cuius morte nuper hactenus ignorata antiquitas magnum damnum fecit, mihi patronus xenius sis et unicus. Accipies ergo in bonam partem hoc exiguum munusculum, ut meae erga te observantiae aliquod exstet signum et grati animi mei testimonium de tua ampla erga me liberalitate atque munificentia ad posteros propagetur. Neque dubito, quin id pro tua erga bonas litteras voluntate propensissima libenter sis facturus. Eis enim ita ingenium excoluisti tuum, ut nemo satis singularem animi tui aequitatem atque moderationem possit mirari. Quis non vitae modestiam amet ? Nemo tuo sermone excluditur, nemo congressu ; omnibus te benignum praebes ; eandem omnibus humanitatem ostendis. Quos qui veros optimorum studiorum fructus esse negat, eum male de tota philosophia sentire manifestum est. Taceo nunc Graeci Latinique sermonis eximiam cognitionem, peregrinarum linguarum non vulgarem peritiam et erga litteratos homines insignesque artifices favorem atque benevolentiam ; quam verae nobilitatis partem esse non minimam norunt omnes. Haec igitur omnia me impulerunt, ut hanc meam opellam tenuem, crassa Minerva, nulla arte nulloque genio concinnatam, tibi offerrem, quam ut serena fronte suscipias atque mihi inter extremae sortis clientes tuos locum relinquas, iterum et saepius oro. Quod si mihi contingat, me omnia, quae summa sunt, consecutum existimabo. Vale. Antverpiae, pridie Kalend[as] Maias, anno M D LXXIV.

(Op fol. A4r. van dl. 1 volgt de praefatio welke Erasmus geschreven heeft bij zijn eigen editie van Suetonius XII Caesares uit 1518 : ‘Illustrissimis Saxoniae Ducibus, Federico sacri Imperii Electori etc. eiusque patrueli Georgio, Erasmus Roterodamus s[alutem] d[icit].’ [later opnemen in lemma Erasmus])

[op p. 28 voorwoord van Vives aan Ruffaldus, later opnemen in lemma Vives]

SUETONIUS (verv.)

(deel 2)

C. Suetonii Tranquilli libri II. De inlustribus grammaticis et claris rhetoribus. Cum Achillis Statii Lusitani commentatione.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini architypographi regii, M D LXXIIII.

(Aa2 :)

Henrico, principi infanti Portugalliae, S[anctae] R[omanae] E[cclesiae] cardinali, legato a latere, archiepiscopo Olisipponensi, Achilles Statius s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Liberalitatem non in dando solum, sed in accipiendo quoque positam esse, sapientissimi viri censerunt idque omnino praeclare atque, ut ita dicam, liberaliter. Quorum sententiam sic accipio, ut iisdem longe liberaliores videantur ii qui minima quaeque multo alacrius quam maxima, cum tribuuntur, accipiunt. Hoc autem liberalitatis genus augetur eius, qui accipit, magnitudine atque auctoritate, non minus quam eius, qui dat, etiam tenuitate. Nec enim principibus viris, ac rerum maximarum copia semper affluentibus, tam damus id quod plane damus, quam eo ipso nostros animos, quibus nec maius nec praestantius esse quidquam potest, quodam modo largimur ac devovemus. Huiusmodi est, Henrice princeps, hoc munusculum meum. Etenim cui mitterem, principem, quam te maiorem non habebam aut cui pluribus et gravioribus de caussis deditus magis ac devotus esse deberem. Multa tua constant in patrem meum beneficia, multa in fratres, multa in me ipsum denique. Nam quidquid illis benefecisti, mihi factum existimo. Deinde quae ex Italia atque urbe Roma litteris tuis amantissimis accito [Henk : begrijp ik niet] tam multa liberaliter et prolixe polliceris, perinde mihi grata sunt, acsi iam etiam acceperim. Postremo autem hoc ipso accipiendo munusculo, quod supra posui, mihi quoque plurimum tribuis. Quid enim agerem, qui nihil habebam in promtu maius ? [Henk : iets weggevallen ?] et ad te venire vacuum pudebat. Veniebam tamen in spem, munus hoc me ornare atque augere meum. Namque ut ad te venero, aut etiam antequam ad te venio, fiet ad hoc ipsum, ut spero, munusculum haud paullo maior accessio. Ut enim natura parvos primum fetus edit, quos alens augensque postea grandiores efficit, sic per te nostra quoque crescent ipsa meamque hanc lucubratiunculam maiorum vigiliarum munera consequentur.Vale. Roma, Kal[endis] Aprilib[us] M D LXV.

(Aa2v :)

Dionysius Lambinus Achilli Statio s[alutem] d[icit]. Cum Ioannes Baptista Vadagnius Florentinus, coenobiarcha Turpeniacensis, Suetonium tuum de illustribus grammaticis et claris oratoribus Romae impressum nuper ad me Lugduno misisset, rogans me per litteras, ut eum Lutetiae denuo excudendum curarem, quamvis et mea sponte, quia mihi dignus videbatur qui typis luculentis excuderetur, et Io[anni] Baptistae, quem ego propter eius mores suavissimos valde amo magnique facio, rogatu, cuperem hunc libellum, praesertim tua acerrima lima castigatum tuaque eruditissima commentatione locupletatum atque exornatum, in hominum manus pervenire, tamen multo magis id cupere coepi, cum ex illius litteris cognovi te non tantum hoc vehementer velle, verum etiam magni erga te beneficii loco numeraturum, si diligentiam adhibuissem, ut secunda huius libelli editio Lutetia prodiret. Simul atque igitur ex Io[annis] Baptistae litteris, quibuscum et Suetonius tuus mihi redditus est, tuam voluntatem perspexi, nihil mihi prius faciendum esse existimavi quam ut huius urbis typographum eum, cuius mihi diligentia esset explorata, adirem, convenirem, hortarer, ut hunc libellum typis excudendum susciperet. Qui cum mihi respondisset se, quod in aliis libris imprimendis esset occupatus, mihi morem gerere non posse, alius autem a me postea conventus, itidem recusans dixisset hunc librum non esse popularem neque admodum vendibilem, sed paucorum hominum et longi fori, idemque fere ab aliquot aliis responsum tulissem (gestit enim haec natio merceis venaleis extrudere nummumque in loculos dimittere, ut ait ille) [noot : Horatius, Epist. 2, 1, 175] , veni tandem ad Federicum Morellum, virum bonum et in hac arte typographica sollertem, diligentem atque exercitatum. Hic solus, quamvis ipse quoque idem quod alii intelligeret, paucos huius libri emtores fore, nempe aut doctos aut certe iudicii subtilis et acutae naris homines ; pingueis autem et hebeteis et obtusos, quorum maxima turba est, nihili facturos, sed vel dialecticarum et rhetoricarum compendia vel librorum epitomas vel orationes conviciorum plenas et simileis miserarum chartarum quisquilias, curiosorum hominum delicias et oblectamenta, multo citius libentiusque coemturos, eodem stupore scilicet in delectum librorum praeditos, quo in magistrorum ac declamatorum. Ad eos enim audiendos certatim gregatimque concurrunt et convolant, non qui rectam et simplicem docendi ingrediuntur viam quique in scriptoribus antiquis interpretandis nihil praeter usum et scientiam et fidem et diligentiam adhibent, sed qui vel improbissime ac petulantissime surdis maledicere vel auditorum rictum quam maxime risu deducere queunt. Hic igitur solus partim mea oratione adductus, partim suum ipsius iudicium secutus (homo enim est Graecae et Latinae linguae non ignarus) mihi pollicitus est, se, ubi libri cuiusdam editionem a se inceptam et inchoatam absolvisset, mihi libentissime operam daturum, quod quamvis pro tua festinatione non improbanda et cupiditate honestissima longiusculum fore videremus, condicionem tamen accepimus, quia nulla melior afferebatur. Quod si negotium tibi recte et ordine confectum videbitur typographique opera et studium nostrum probabitur, magnum me officii mei fructum esse consecutum arbitrabor. Vale. Lutetiae, Kalendis Februariis, anno M D LXVII.

(na pag. 35 volgen 58 pp. met Poelmanns annotaties bij Suetonius’ XII Caesares ; dan vóór pag. 59 vier (ingevoegde en) ongummerde pp. met Poelmanns annotaties bij De illustribus grammaticis et claris rhetoribus, gevolgd door een register.)

1574

TERENTIUS Terentius, a M-Antonio Mureto locis prope inumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae ; argumenta in omnes scenas, index vocum antiquarum apud Terentium Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio, .. Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1574. In-16° ( 2 parties en 1 vol.)

Antwerpen MPM A 488 ; Paris BN Yc. 4829-4830

(catal. BN : ‘La 2e partie est constituée par un autre ex. de l’édition des Annotationes, 1565 [vgl. de ed hierboven] .- Au verso du titre, dans cette édition et [die van 1576 en 1580, St.S.] a été ajouté : Joannis Murmellii ... Ad latinitatis studiosum hendecasyllabi, tandis que le Judicium d’Étienne Dolet a été supprimé à la fin.- Ex libris gr. Aux armes de p.-D Huet.’)

(ander ex.) Paris BN Yc. 4825-4826

1576 (*Steven)

LUCANUS M. Annaei Lucani D e b e l l o c i v i l i v e l P h a r s a l i a e libri X. Theodori Pulmanni Craneburgii opera emendati. Eiusdem A d C a l p u r n i u m P i s o n e m P o e m a t i o n , Hadr. Iunii beneficio auctori redditum et emendatum. Theod. Pulmanni Craneburgii variarum lectionum libellus, ex manu scriptis et vulgatis libris multo quam antea auctior. Rerum et verborum memorabilium index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXVI. In-12°. [niet in-16° ?]

Antwerpen MPM ; Leiden UB (3 ex.) 555 G 9 ; 755 G 24* (cum notis mss. Justi Lipsii) ; 755 G 25 (Collatus cum mss. - ex bibl. Gronoviorum) ; München BSB ; Paris BN Yc. 7033 (catal. : in-16°, dus ander formaat ?)

(na de titelpagina volgen het Hexastichon en de opdracht aan Nicolaes Rococx, als in de editie van 1564)

1576 (*Henk, Steven)

TERENTIUS Terentius a M. Antonio Mureto, locis prope innumerabilibus emendatus et argumentis in singulas fabulas illustratus. Vulgatae annotatiunculae in margine adscriptae. Argumenta in omnes scenas. Index vocum antiquarum apud Terentium. Seorsum excusae annotationes Mureti, auctae a Francisco Fabricio Marcodurano. Variae lectiones sive potius emendationes e veteribus exemplarib. Theodori Pulmanni. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXVI.

[A1r, page de titre :] ann. en ms. : ‘ex bibl....’ [A1v :] Ioannis Murmellii Ruremundensis ad Latinitatis studiosum hendecasyllabi. [nota : hier overgenomen, maar het is al aanwezig in oudere, nog niet geziene edities.] Una vis opera polire linguam, Pulcris moribus erudire pectus. Vis tamquam speculo videre vitam Humanam : legito Terentianas, Atque ediscito fabulas ad unguem.

[A2v :] Christoph[orus] Plantinus lectori s[alutem]. ‘Pluribus verbis, amice lector etc’, v. l’éd. de 1565. [A3r-A4r :] P. Terentii vita, ex Aelio Donato. [liminaires de V1r :] Volcati Sedigiti de comicis Latinis iambi ; De P. Terentii vita et eiusdem comoediis ex ipsius persona, Hexastichon ; In Laudem eiusdem octonarius) [V2r-V7v :] Index. [V8r :] Kol. : Antverpiae excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXVII. [remarquez : le colophon de la 1e partie et le titre de la 2e portent la date de 1577] [chacune des comédies a sa propre page de titre et un colophon ; pour Yc 4834, v. la base]

Paris BN Yc. 4833-4834

1577 (*Steven)

HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus emendatus. Seorsum excusae Theod. Pulmanni Craneburgii in eum annotationes. Aldi Manutii scholia et de metris Horatianis. M. Antonii Mureti scholia. Ioannis Hartungi annotationes. Index.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXVII. In-16°. Kol : Antverpiae excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXVII. Mense Februario.

2 dln. In dl. 2 (de annotationes) met afz. titelpagina en colophon : Mense Martio [opzoeken]

Antwerpen MPM A 524 ; Bergamo Bciv ; Groningen UB ; Leiden UB 755 H 18* (ex bibl. I. Vossii, cum notis mss. Is. Casauboni ; notae Pulmanni ... desunt.) ; London BL ; Paris BN (3 ex.) Yc. 5796-5797, Yc. 5798-5799 en Rés. Yc. 555-556 ; Paris Bmaz ; Roma Bval

(In het Leidse exemplaar, uit de bibliotheek van Isaac Vossius - en kennelijk in het bezit van Casaubon - ontbreekt het 2e dl. met de ann. van Poelmann. De opdracht aan Jan Fleming is dezelfde als die in de editie van 1566.)

1578

TERENTIUS Publius Terentius Afer. Theodoro Pulmanni Craneburgensis studio accuratissime castigatus, ... Cum indice verborum veterum et raro usitatorum apud eundem.

Venetiis, apud haeredes Melchioris Sessae 1578. In-16°.

Duke UL ; Columbia UL ; Roma Bcas ; Roma BN (2 ex.) 6.29.A.26 ; 6.23.C.38

1580 (*Steven)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e lib. V, ex vetustissimis libris a Theod Pulmanno Craneburgio emendati.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXX. In-16°.

Amsterdam UvA 277 G 30 (1)* ; Mondovi Bsem ; Roma BN (2 ex.) 6. A.A.44 ; 12. .A.8

(Het Amsterdamse exemplaar in één band met een Theologia germanica , een vertaling uit het Duits van Johannes Theophilus met eigen titelpagina en nummering, Antwerpen, Plantijn,1558)

(nota : Wolfenbüttel HAB M Lh 104 heeft dezelfde titel, maar een formaat in-8°)

(A2r :)

Theodorus Pulmannus Craneburgius Gerarto Falkenburgio Noviomago* s[alutem] d[icit]. Iucundissimam illam et veram amicitiam, mi Gerarte, quae ab hinc annis aliquot virtute studiorumque similitudine inter nos contracta est, mutuis crebro scriptis salvam utrimque conservare studuimus, ut nulla ex parte claudicaret neque etiam, quod intervallo locorum et temporum disiuncti sumus, ullo modo dissueretur. Cuius equidem memoriam ad extremum usque vitae diem mansuram spero ; immo stabilem, perpetuam et sempiternam fore auguror, cum nulla firmior, meo quidem iudicio, necessitudo sit quam illa quae inter bonarum litterarum candidatos verosque sacrarum Musarum cultores ex studiorum collatione atque sermonum morumque suavitate conciliatur. Hoc amicitiae condimentum quantam vim habeat, nemo est qui ignorat. Ne igitur amabilissimus nostrae amicitiae nodus solvatur, sed ut arctius et firmius constringatur atque insolubilis maneat, hunc meum laborem, quem in castigandis Boethii de Consolatione philosophiae libris impendi, tibi amicitiae ergo nuncupare volui, eoque magis, quod humanioribus et philosophicis studiis iam dudum te totum addictum viderem Qui labor, si tua censura tuoque probo examine steterit, malevolorum quoru[n]dam hominum calumnias floccifecerim Vale, ex mea Fullonica**. VIII Idus Octob[ris] anno M D LXI. Antverpiae.

* voor Gerard Falkenburg, zie ook het epigram bij de Prudentius-editie van 1564, alsmede het lofdicht bij de Horatius-uitgave van 1580.

** ‘lakenvollerij’, de plaats waar Poelmann zijn brood verdiende.

1580

HORATIUS Quintus Horatius Flaccus emendatus. Scorsum excusae Theodori Pulmanni .. in eum annotationes. Aldi Manutii scholia et de metris Horatianis. Marci Antonii Mureti scholia. Joannis Hartungi annotationes. Index. Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini 1580. In-12°.

Groningen UB uklu RIEDEL A 31 en A 32 (nr. 1 in convoluut ; achterin meegebonden losse bladen met hs. aant.)

1580 (*Henk, Steven)

TERENTIUS M. Antonii Mureti, argumentorum et scholiorum in Terentium liber. Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias annotationes, in quibus et vera lectio ratione subiecta constituitur et multa interpretatione explicantur. Theod. Pulmanni Craneburgii variae lectiones, sive emendationes potius. Eographii fragmentum commentarii in Terentium. Veterum scriptorum de P. Terentio Afro testimonia, ab Aldo Manutio, Paulli F. collecta. Aldi Manutii Paulli F. Aldi N. De tibiis, ad Bartholomaeum Capram Hieronymi F. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXX. In-8°. Kol. : Antverpiae, excudebat Christophorus Plantinus, architypographus regius, anno M D LXXX.

[en face de la page de titre, en ms. :] Destiné à faire suite à l’édition de Térence, d’après Muret imprimée par Plantin et cataloguée sous le nº 10 de l’année 1580, dans les Annales plantiniennes de C. Ruelens et A. de Backer. Contient seulement les annotations de Muret revues et augmentées par Fabricius et celles de Pulmann.

[A1v :] Franc[iscus] Fabricius Marcoduranus litterarum studiosiss[imorum] s[alutem] p[lurimam dicit], v. l’éd. de 1565) [H6v-H7r :] Librorum interpretum, qui erudite et accurate in P. Terentii Afri Comoedias scripti exstant, catalogus. [Lawton, n°403, ne connaît pas que la 1e partie de cette édition, contenant le texte de Térence, et qui manque au présent ex. Cette 2e partie, contrairement à ce qu’annonce le titre, ne contient, comme dans les éditions précédentes, que les scholies de Muret revues par F. Fabricius, et les Variae lectiones de T. Poelmann.]

Antwerpen MPM A 1727, SB C 1732 ; New York PubL ; Paris BN Yc. 4925*

1580 (*Steven)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis o p e r a ; Theodori Pulmanni Craneburgii studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimus index.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, architypographi regii, M D LXXX. In-8°.

Antwerpen MPM (2 ex.) ; Leiden UB 682 E 29* ; London BL 1487. a. 41 ; Paris BN Yc. 5213

(ex. Leiden, in hs. op titelpagina : ‘Ex libris Bartholomaei Hauteni. Tempestiva prosunt.’

(catal. BN 212, kol. 73 : ‘Précédé d’une pièce de vers de Geraard Falckenburg. - Outre les 3 oeuvres principales de Virgile, contient Culex, Dirae, Ceiris, Moretum, Copa, Aetna, In obitum M. Tullii Ciceronis ex libris de Bello civili, attribué ici à Cornelius Severus, In Maecenatis obitum, de Morte Drusi Germanici, ces 2 dernières pièces étant attribuées ici à Caius Pedo Albinovanus, Laudes hortuli, de Livore, de Fortuna, de Venere et vino, de Cantu seirenum, de Orpheo, de Littera Y, de Natali die, de Ludo, de XII laboribus Herculis, de Imagine in unda, de Amne glacie concreto, de Iride, de Ortu solis, de Signis caelestibus, de Quatuor anni tempestatibus, des inscriptions, des Testimonia, des Epitaphia et des Argumenta. - Commentaire en manchettes.’)

(A1v :)

Epigramme pour Gérard Falkenburg, voy. l’éd. de 1564, ci-dessus. [identiek ?, contr.]

Gerarti Falkenburgii Noviomagi in laudem Theodori Pulmanni Craneburgii antiquitatis studiosissimi,

EÅðßãñáììá.

Ìï™óáé ðåñßçèåí PíN ÷èüíá ÂåëãÜäïò ƒëèïí, FÅñìÝù Pæüìåíáé êåñäïðëüêïéï ðüëéí. Ðïýëìáííïí äc ðüíïé PíôÜîéïí ïšäcí PñÝóèáé, EÁëãïò Tëáóôïí hçí èõì’í P÷åõÝìåíáé. FÙò ãNñ höáíôï ôÝñåí èáëåñ’í êáôN äÜêñõ ÷Ýïõóáé. Öå™, öå™, Pñ÷áßç ƒ » Pðüëùëå ÷Üñéò ; Ášô’ò dðéóôÜìåíïò ô’í PèÝóöáôïí œìíïí Påßäåéí, EÅóèëE dír ðïëëyóéí dîåðüíçóå âßâëïéò. EÁôôá ôïr ákãéü÷ïõ äé’ò dò èñüíïí ãáãå öÞìç, ®í ôÝôáôE dí ðõìÜôïéò ákèéüðåóóé êëÝïò. FÏé Pìáèåsò, öèïíåñïß ôå êáê§ò Pðïëïßáôï ðÜíôåò, EÁíôßá êïêêýæåéí ïpò ðïôr êáëN ößëïí.

(A2r :)

Lettre de dédication à Gasparus Schetus Corvinus, voy. l’édition de 1564, ci-dessus. [nota : de tekst komt niet geheel overeen]

Clarissimo viro Casparo Scheto Corvino, Baroni in Wesemale, D[omino] in Grobbendonc, Heyst, etc., equiti aurato et thesaurario regis primario, Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit].

Qui veterum doctissimorum hominum monumenta, Schete clarissime, vel explicatione illustrant, vel ex fide veterum librorum a mendis repurgant, eos et de litteris quae humaniores appellantur et de ipsis etiam auctoribus bene mereri semper existimavi. Nam res ipsa loquitur, complures, qui partim nostra, partim patrum nostrorum memoria in hoc curriculo industriam suam exercuerunt, non solum pristina ornamenta, verum etiam vitam paene ipsam optimae notae scriptoribus restituisse. Hinc studia longo tempore intermissa rursus pulcerrima sua habent incrementa ; hinc ingenuae artes, quae diu neglectae atque omnino sepultae iacuerunt, nunc denique a carie interituque vindicatae florent, vigent et perfectissime traduntur. Ex quibus respublicae, quae legibus aequis longa in pace reguntur, magnam utilitatem, emolumentum et fructum capiunt. Itaque cum Virgilium optimum et sapientissimum poetam, qui virum pium, politicum et militarem, ut cetera omnia, elegantissime finxit, librariorum negligentia post tot emendationes valde depravatum viderem, in eo restituendo nulla spe lucri compulsus, plurimum laboris insumsi ; qui quidem certe quam mihi gravis fuerit et molestus, exercitati aliquamdiu in tali palaestra facile animadvertent. Sed neque me operis aut taedii poenitet, si modo, quod maxime volui, homines studiosos mea diligentia iuvero et ea, quae nunc in hoc poeta ex collatione exemplarium cum manu scriptorum, tum typis impressorum restituta in tuo nomine emittimus, tibi grata fuisse intellexero. Quod equidem me consecuturum nihil addubito. Habes enim poesim in deliciis et de ea, si opus sit, cum quovis certare possis. Commode igitur me facturum putavi, Schete clarissime, si quid ego eius generis, ex quo voluptatem non numquam capere soles, tibi dicarem ; cuius iudicio si mea haec opera probetur, non est quod lividum et mordacem Zoilum extimescam. Vale. Antverpiae, V Idus Octobreis, anno M D LXIII.

1581 (*Henk, Steven)

Quinctus Horatius Flaccus. Theodori Pulmanni Craneburgii annotationes, ex variis autoribus collectae quibus difficiliores quique loci explicantur variaeque editiones conferuntur. Adiecta sunt praeterea carminum genera, Georgii Fabricii argumenta  in singula carmina, index et quaedam alia, authori non parum lucis adferentia. Basileae, ex officina Brylingeriana, [en mss ? : 1581] [s.col.]

[A2r :] Theodorus Pulmannus Craneburgius Ioanni Flemingo s. d. ‘Maxime eos poetas, etc’, als in de ed. 1565, maar nu gedateerd op Basileae, anno M D LXXXI. [A3r :] Q. Horatii Flacci vita, e vetustissimo codice a Nannio primum, deinde a Mureto edita. Quam etiam in antiquissimo collegii Gemblacensis libro reperi. Auctor putatur Suetonius, v. l’éd. de 1566. [contr. de beschrijving met die van Henk’s fotocopieen uit Londen in het bestand Poelmann] [A4v :] Carminum genera, quibus in Odis utitur Horatius, sunt undeviginti. [volgen een lijst van auteurs over Horatius en een lijst van hss., met sigla]

[aant. Henk :] ðáñáìïéáêN staat er volgens de gedrukte catalogus 139, kol. 587, maar hij zal bedoelen ðáñïéìéáêïò, ofwel ‘spreekwoordelijk’ (het kan ook een versvoet zijn) ðáñïéìéá betekent ‘spreekwoord’. Bij de ðáñáìïéáêN gaat het om korte samenvattingen van de inhoud die van Fabricius afkomstig zullen zijn ; deze wordt -voorzover ik zie- niet genoemd. Deze samenvattingen komen alleen voor bij de Carmina, zie A4v.

Paris BN Yc. 5800* ; Wolfenbüttel HAB A : 101.12 Poet.

1581 (*Henk)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. Epicteti stoici E n c h i r i d i o n ex Graeco ab Angelo Politiano in Latinum conversum.

(en ms. : V. Perret) Lugduni, apud Alexandrum Marsilium, M D LXXXI. In-16°.

Assisi Bcom ; Bergamo Bciv ; *London BL 8403. a. 22 ; Roma BN 8.45.A.32

(A2r :)

Bibliopola lectori.

Nihil est, quod hominem magis excruciet moerore, quem humani casus interdum ita vehementer incutiunt, ut vel ad mortem sibi consciscendam multos impulerit. Huic perniciosissimae animi aegritudini saluberrimam philosophia medicinam parat. Praeclare Cicero (ut omnia) de eo sedando atque depellendo in Tusculanis quaestionibus disputat. Praeclarius in eo libro, quo se ipsum exulem est consolatus.[bedoeld is Pro Sestio, geschreven in 57 v. C. in Thessalonica] Seneca etiam, Plutarchus, Franciscus Petrarcha atque alii nonnullos libros ad idem facientes scriptos nobis reliquerunt.[noot] Sed omnium praeclarissime, nostra quidem sententia Severinus Boethius id praestitit, qui cum in celeberrima urbe, gratia, opibus et existimatione maxime floreret, repente ex sublimi loco in longe miserrimam (si ita loqui fas est) fortunam coniectus, seipsum, ut erat animo vere philosophico, de philosophiae praeceptis commonefaciens, est consolatus. Huiusmodi praecepta ab eo in hoc libello perscripta tam utilia tam omnibus necessaria (cum nemo non saepissime variis conflictetur calamitatibus) nostris typis excudere decrevimus. Verum, quia maxima eorum pars ex stoicorum fontibus hausta videtur, simul quoque damus Epicteti stoici Enchiridion, in quo praecipua stoicae doctrinae capita in animi perturbationibus sedandis occupatae maxima cum brevitate recensentur. Utrumque ergo Enchiridion manibus contere et tamquam amuletum tecum defer assidue, ut eo studiose perlecto moerorem, quo cruciaris, penitus depellere aut certe consolari possis. Vale.

1585 (*Steven)

(3 uitgaven in één band, foliëring telkens vanaf A1)

(deel 1)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii. Diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXXV. In-16°.

Antwerpen MPM ; Brno UB ; Brussel KB ; Leiden UB 180 H 24:1* ; Paris BN ; Wolfenbüttel HAB (nota cat. : in-8°)

(dl. 1, ommezijde titelpagina, A1v :)

Notarum explicatio.

P. Theod[ori] Pulmanni liber, in quo de Probini et Olybrii consulatu panegyris, laus Serenae, laus Herculis, epithalamium Palladii et Serenae, Gigantomachia, epistolae et epigrammata desiderabantur. C. Christ[ophori] Plantini, in quo opera omnia, sed quae supra enumeravimus, recentiori manu adscripta erant, praeter quam laus Herculis, laus Christi, miracula Christi, quae hic quoque deerant. I. Iacobi Pamelii, qui tres libros de raptu Proserpinae, laudem Serenae, laudem Herculis, epithalamium Palladii et Serenae, Gigantomachiam, epistolas et epigrammata non habebat. G. Gulielmi Gentii, de raptu Proserpinae. L. Leodiensis collegii S. Iacobi, de raptu Proserpinae. B. Michaelis Isingrinii, Basileae editus anno M D XXXIIII.

(A1r :)

Magnifico et ornato viro Cornelio Pruenen [noot, zie onder] Antverpiano Theod[orus] Pulmannus Craneburgius s[alutem] d[icit]. (vgl. de edities 1596 en 1602)

Quanquam, Corneli Pruenen, te sciam pro ista tuae aetatis maturitate philosophorum magis lectione gaudere et in iis prae ceteris omnibus Ciceronem delegisse praemonstratorem, cuius non modo sapientiam de Graecis fontibus haustam avidissime imbibere numquam cessas, sed beatissimam etiam dictionem ita imitaris, ut vix videam cui secundus queas haberi, non putavi tamen me molestum istis tuis studiis fore, si ad animi tui remissionem poetam tibi quendam obtulissem : non illum quidem ex mollioribus illis et lumbos scalpentibus, sed talem, ut plurima eius argumenta historiam contineant cum semper cognitu dignissimam, tum hoc maxime tempore, quo et Stilicones et Rufinos in praesentibus rebus invenire licet. Est enim is, quem tibi legendum propono, Claudianus. Quem ut antea te perlegisse non dubitem, rogo tamen ut nunc rursus cognoscas et cernas ecquid meo labore in eo castigando profecerim. Neque enim iccirco hanc meam opellam tibi primum ostendendam inscribendamque arbitrabar, quod inde ornamenti aliquid accessurum nomini tuo crederem, sed quo te censorem et Aristarchum haberem. Quandoquidem scirem, quae iudicio tuo acutissimo limatissimoque probassem, ea apud alios minime notatum iri vel erroris vel negligentiae vel temeritatis. Ut autem id mihi persuaderem, tu ipse caussam praebuisti. Cum enim superioribus diebus Ioannes Goropius Becanus [noot, zie onder], affinis tuus, me ad te deduxisset, quo me et patrocinio tuo et Laevini Torrentii archidiaconi Brabantiae [noot, zie onder], qui tum hospitio tuo excipiebatur, insinuaret, ea ad mensam tuam doctissimis viris ornatam inter cetera dixisti, de quibus nemo non intelligeret, quanto acumine in poetis legendis iudicandisque esses quantaque felicitate eos imitareris. Recitabas enim occasione ita ferente, ut varii erant de omni litterarum genere sermones, carmen illud Catulli nuptiale. Quo licet aures, pro eo atque mirifica eius dulcedo est, maiorem in modum demulcerentur, cum tamen interpretationem tuam Cimbricis metris concinnatam subiungeres, bonae Musae, quae tum facta est animorum conversio ? Exclamabant uno ore omnes, velut Aganippaeo liquore [noot : een aan de Muzen gewijde heilige bron bij de Helicon in Boeotië, Paus. IX, 29, 5] poti furentesque, versus tuos ipsis Catullianis, quos convertisses, longe esse et elegantiores et suaviores. Deerant inter eos depurgatae aures scilicet, inter quos Laevinus Torrentius et Becanus, ut ceteros omittam. Quibus acutas Satyrorum aures esse nemo, qui modo nosset, negaret. Merito itaque te laboris mei, quem in Claudiani exemplari corrigendo posui, et iudicem et, si dignus videatur, patronum delegi. Quamvis autem in emendando non sim quantum voluerim assecutus, diligentiam tamen et summam fidem in vetustis codicibus conferendis praestiti. Quos sic semper sum secutus, ut nihil meis coniecturis tributum velim. Usus sum libris aliquot calamo exaratis ; quorum singulos suis notis indicavi. Quod si hanc meam opellam boni consulas, ut summa tua humanitas et singularis erga litterarum studiosos benevolentia non pollicetur modo, sed etiam spondet, satis mihi magnum laboris mei pretium tulisse videbor. Vale. Antverpiae, VI Kalendas Ian[uarii] anno M D LXX.

* Cornelis Pruynen (Pruenen, Preunen, Pruyns, 1598 overl. te Antwerpen), Antwerps koopman, was schepen en thesaurier van de stad Was een vriend van Justus Lipsius, die hij hielp bij zijn verhuizing in Leuven (1594) (A. Gerlo, M A. Nauwelaerts en H. Vervliet, Justi Lipsi Epistolae I (1978) p. 452, met verwijzingen)

* Jan van Gorp (Johannes Goropius Becanus, Hilvarenbeek 1518 - Maastricht 1572). Als arts geacht door Karel V, was ook lijfarts van diens zusters Eleonora (echtgen. v. François I) en Maria van Hongarije. Leefde lange tijd in Italie, Spanje en Frankrijk. Werkte onder Philips II een tijd als arts te Antwerpen, om zich vervolgens geheel aan de studie te wijden. Schreef zeer gevarieerd werk, over thema’s en in een stijl die wel bekritiseerd werden als excentriek en overdreven, o. a. door J.J. Scaliger. In een posthume editie van zijn werk, verzorgd door Laevinus Torrentius (zie hierna) heeft deze in een praefatio Scaliger opgeroepen tot matiging.

* Lieven van der Beke (Laevinus Torrentius, Gent 1525 - Brussel 1595). Jurist en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder. Ontving in 1538 te Doornik zijn tonsuur, studeerde vervolgens te Leuven rechten en letteren. Schreef gelegenheidsgedichten en -proza. Vanaf 1545 studies in Parijs, Padua en Bologna, alwaar hij de graad van Doctor juris verwierf. Ontwikkelde in Italie oudheidkundige belangstelling. In 1552 te Rome waarschijnlijk tot priester gewijD Hooggeacht in kerkelijke en humanistische kringen, o.a. bij Carolus Borromeus, Paulus Manutius en Fulvio Orsini. Bestudeerde met hen schrijvers uit de oudheid Na een Italiaanse rondreis vestigde hij zich in 1557 te Luik, aldaar verscheidene kerkelijke ambten (kanunnik van het kathedrale St. Lambertuskapittel, aartsdiaken van Brabant, vicaris-generaal van het bisdom). Zette zich in voor verbetering van zeden en kerkelijke discipline. Was een uitgesproken tegenstander van de Reformatie, verdedigde de aanslag op Willem van Oranje. Zijn trouw aan Rome werd o.a. beloond met enkele pauselijke ambten (pronuntius onder Paulus IV, geheim kamerheer onder Gregorius XIII). In 1575 min of meer aangewezen als bisschop van Antwerpen, verbleef hij als gevolg van de oorlog gedwongen te Luik, waar hij de studies in de humanistica hoopte te bevorderen door de stichting van een Jezuietenconvent (1582). Intellectueel circuit te Luik : Goropius Becanus (z.hiervoor), wiens werk hij postuum uitgaf ; Justus Lipsius, met wie hij correspondeerde. Hooggeschat door Ortelius en Vivianus (die hem in 1575 bezochten) en later door Daniel Heinsius. In 1587 volgde de definitieve installatie als bisschop van Antwerpen, waar hij, ondanks enorme geldtekorten, oorlogsschade en plaatselijke tegenwerking, het kerkelijk gezag wist te herstellen. Voorzien als aartsbisschop van Mechelen, overleed hij op 70-jarige leeftijd te Brussel. In de Koninklijke Bibliotheek te Brussel is een catalogus van de inboedel van Torrentius, met 225 oudheidkundige voorwerpen. Behalve in de epigrafie verdiepte Torrentius zich vooral in het werk van Suetonius en Horatius (ed resp. te Antwerpen 1578 en 1608, na onderlinge vergelijking van verschillende hss.) (Alphonse Roersch in : BNB 25 (1930-1932), kol. 462-475) [nota : deze tekst is teveel voor een voetnoot, maar voorlopig s.v.p. even handhaven : kan als inleiding dienen voor het aan Torrentius nog te wijden lemma voor dl.2]

(A4r :)

A[lexandri] Graphei [noot, zie onder] in restitutum Claudianum per Theod[orum] Pulmannum, ad iuventutem carmen.

En vestros, iuvenes, iterum Pulmannus in usus Egregius, multa vigilatos nocte, labore Ingenuo partos, iucunda in munera fetus, Eximios edit fetus ; quos pectore promit Fecundo et large fundit praedivite vena. Namque, Paretonii* cedro dignissima vatis [noot : Paretonius was in de Oudheid doorgaans een verwijzing naar Egypte in het algemeen, en Claudianus was afkomstig uit Alexandrië ; vgl. Lucanus, Phars. III, 295 en IX, 9] Carmina, quae longo per saecula longa veterno Hactenus, at laudata tamen doctaque virorum Trita manu, graviter torpentia visa fuere, Ornatu, haud passus sollers inculta iacere Talia, divino abstersis illustria naevis Reddidit atque ea nativo proprioque decori Restituens, labe infecta purgavit ab omni. Haud aliter quam, cui formosos cura colendi Est hortos, tepidi fecundior aura Favoni Quos alit, heic illic is si conspexerit inter Corycium casiasque immortalesque amaranthos Fragrantemque thymum violasque et candida passim Lilia, silvestres et acuta cuspide sentes Et lolium infelix lappasque et inutile gramen Surgere, vicinas quae luxuriantibus herbas Et foliis umbraque premunt Phoebique calentis Munera praeripiunt, dextra digitisque sequentes Evellit passim et ruptis radicibus aufert. Conspicuum decorat meritis et honoribus hortum, Ut nitido iaceat cultu pulcroque politus Ordine. Qui facie quemvis delectet amoena. Haec ergo, o iuvenes, laetis complexibus eia Accipite : haec vos non umquam de carmine mendis Et mille et mille exemtis legisse pigebit, Perpetua aut trivisse manu purgata. Proinde, Ingenuas vos o pura qui mente Camenas Diligitis, cupidis votis optate, merenti Maecenas contingat ei largusque benignusque Ipsum qui foveat, qui dia det otia. Namque Otia amant Musae. Dabitur sic certa facultas Currentes illi in studiis melioribus horas Ponere iisque dies noctesque impendere totas, Unde simul fructus suaveis, praedulcia laeti Commoda capturi, fulvo mage grata metallo.

*Alexander de Schrijver (Grapheus, Scribonius, Antwerpen ca. 1519 - ald. ca. 1575). Jurist. Er is over hem weinig bekend. Grapheus kreeg zijn eerste onderwijs waarschijnlijk van zijn vader, onbekend is waar hij het licenciaat in de rechten behaalde. In 1548 volgde hij zijn vader op als secretaris van Antwerpen. Bekend zijn gelegenheidsgedichten over belangrijke personen en steden. Hij was een vriend van Ortelius, Chr. Plantijn en Guicciardino. (P. Génard, in : BNB 8 (1884-1885), kol. 238)

(A5r :)

Cl[audii] Claudiani vita ex Lilii Gregorii Gyraldi de Latinis poetis Dialogo IIII.

(deel 2)

Tussen Pulmannus’ uitgave van Claudianus en die van Avianus is een afzonderlijk deel uitgegeven met annotaties bij Claudianus van Martin Anton Del- Rio, met eigen titelpagina en praefatio - hier niet van belang :

(A1r :)

Ad Cl. Claudiani v. c. opera Martini Antonii Del-Rio notae. Antverpiae, ex officina Christophori Plantini. M D LXXXV.

(A2r :)

Prudentiss[imo] integerrimoque viro Antonio Del-Rio, Domino de Artzelaer, Cleydaele etc[aetera], patri optime merito, Martin[us] Anton[ius] Del-Rio s[alutem] p[lurimam] d[icit].

(deel 3)

AVIANUS (*Steven) Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus.

Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, M D LXXXV. In-16°.

(geen voorwerk) Antwerpen MPM A 240 (in cat. als dl. 2, wrsch. eveneens zonder voorwerk)

1585 (*Steven)

JUVENALIS D Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. A. Persii Flacci S a t y r a r u m lib. I. Theod Pulmanni eosdem annotationes quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora ex scriptis doctissimorum hominum explicat.

Antverpiae, ex officina Christoph. Plantini, M D LXXXV. In-32°.

Amsterdam UvA 1057 H 36* ; Antwerpen MPM ; Livorno Bcom ; London BL 1067. a. 9 (catal. : in-16°)

(op fol. A2 volgt de brief aan Johannes Flemingus die al voorkomt in de editie van 1565)

(p. 192 :)

Ad lectorem Si qua candide Lector offendas errata quae, uti speramus, levia erunt et pauca, tu pro ingenii et iudicii tui felicitate corrigere non gravaberis. Vale.

1585

TERENTIUS Annotationes M-Antonii Mureti et Francisci Fabricii Marcodurani in sex Terentii comoedias ... Variae lectiones, sive emendationes potius, e veteribus exemplaribus Theodori Pulmanni.

Antverpiae, ex officina C. Plantini, 1585. In-16°.

Paris BN Yc. 4837

(catal. BN : ‘Ex. joint au Térence plantinien de 1583 [Paris BN Yc 4836, St.S.] Les éditions précédentes de ces Annotaions accompagnent le texte de Térence [uit de jaren 1567, 1572, 1574, 1576, 1580]

1586

VERGILIUS Publii Vergilii Mari opera, Theodori Pulmanni ... studio correcta.

Antverpiae, apud C. Plantinum 1586. In-16°.

London BL 1070. a. 35. (bevat ook de teksten van Culex en Ciris)

1588

HISTORIAE AUGUSTAE SCRIPTORES MINORES 2 : Historiae Augustae scriptores Latini minores ; qui augustorum, necnon et caesarum tyrannorumque in Romano imperio vitas ad posteritatem litterarum monumentis propagunt : ... Additae in eosdem Adnotationes Joannis Baptistae Egnatii et Erasmi Roterodami ; cum Henrici Glareani et Theodoro Pulmani adnotationibus in Suetonium Ad haec Graecorum, quae allegantur, interpretatio nova : et rerumverbumque notatu digniorum index amplissimum : opera Friderici Sylburgii. Tomus alter ...

Francofurdi, apud Andreae Wecheli heredes, Claudium Marnium et Joannem Aubrium, 1588. In- ?

Cherasco Bciv ; Roma BN ; Roma Bval

1589

LUCANUS M Annei Lucani D e b e l l o c i v i l i vel P h a r s a l i a e libri decem Gregorii Bersmani ... studio et opera ex quatuor manu exaratis codicibus emendati, scholiis ... illustrati. (bevat tevens :) Marci Annei Lucani a d C a l p u r n i u m P i s o n e m P a n e g y r i c u m , Hadriani Junii beneficio auctori reddita et emendata, ac scholiis Gregorii Bersmani illustrati. Commentationes Joachimi Camerarii in librum primum P h a r s a l i a e et notae Josephi Scaligeri in E c l o g a m a d P i s o n e m . Annotationes Jacobi Micylli in difficiliores locos omnium librorum P h a r s a l i a e , cum Theodori Pulmanni variarum lectionum libello.

Lipsiae [.. ?] 1589. In-8°.

London BL 1000. D 2. ; Paris BN Yc. 7034 ; Utrecht UB

1589 BN Yc-12457 (TERENTIUS 1589) (*Henk, Steven) Ingevoerd in lemma Poelmann P. Terentius a M. Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et lectionum varietate recens auctus. Eiusdem Mureti argumenta in singulas comoedias et annotationes quibus tum correctionum, magna ex parte, ratio redditur, tum loci obscuriores explicantur. Editio prioribus accuratior.

1589, cum gratia et privilegio. Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Thackii sociorum. [in hs. : Ex bibliotheca conventus et nosocomii regalis Sti. Joannis Bapt. Religiosorum Parisiensium a charitate nuncupatorum ordinis [leest als : ordiniae] aria. Sancti Joannis de Deo, sub regula Sti. Augustini 1757.]

M. Antonius Muretus Iacobo Suriano, patricio Veneto, s[alutem] d[icit]. Quidnam esse causae dicemus, Iacobe Suriane, cur, cum omnium voluntas, ipsa duce atque impellente natura, dirigatur ad bonum, tam pauci tamen ex hominibus ea quae vere bona sunt, consequantur ? Tibi quidem in primis facile id ad explicandum fuerit, qui cum caeterarum artium scientia perpolitus es, tum in philosophiae studio ita excellis, ut caetera quidem tibi communia cum multis, huius tua quodammodo propria possessio videatur. Sed tamen quia nos quoque neque unquam alieni a philosophia fuimus et nunc maxime vel voluntate nostra vel rebus ita ferentibus philosophamur, quae nobis hac de re cogitantibus veniebant in mentem, ea breviter hoc loco et strictim aperiemus. Quoniam igitur quae naturalia sunt, in toto genere sunt et haec boni appetitio naturalis est, fit, nullius ut hominis ita sit depravatus animus, quin vel ad id quod bonum est, vel ad id quod ipse bonum putat, consilia cogitationesque omnes dirigat suas. Quibus autem impediuntur plerique a magnarum praeclararumque rerum adeptione, ea quatuor fere esse animadverto. Alii enim iudicio labuntur, idque dupliciter, ut aut, pravis opinionibus impediti, praetermissis rebus vere bonis, inanes quasdam minusque fructuosas amplexentur, aut, cum recte statuerint, quid sequi debeant, aliis tamen id, quam quibus oportet, quaerere insistant viis. Alii constantiam perseverantiamque non retinent, sed cum ad ea quae bona sunt, initio animum adiecerint et eas ingressi sint vias, quae, quo ipsi tendunt, ferant, postea tamen vel difficultate rerum deterriti vel sua levitate distracti, convertuntur alio et vel ignaviae sese dant vel certe urgere id quod principio sibi proposuerant, desinunt. Alii denique, cum et vere iudicent et satis constanter in eo quod instituere, pertendant, virium tamen imbecillitate et inopia consequi ea quae volunt non queunt. Harum omnium rerum graviora exempla ex omnibus vitae partibus sumere est. Sed ego nunc illud exponam quod me hoc tempore in hanc cogitationem deduxit, ut in eo explicando, ad id quod mihi proprie propositum est, mea paulatim delabatur oratio. Cum enim mecum, Suriane, in animo reputo, qui fiat ut hac tempestate tam pauci sint, in quorum aut sermone aut scriptis liceat imaginem aliquam antiquae illius Romanae orationis agnoscere, reperio huic quoque malo eas quas ante dixi, subesse causas. Primum ita agresti aliquos ingenio repertias, ut, quae in facienda excolendaque oratione sumitur, omnem perire operam putent. Alios qui, quamvis in ornate loquendi ratione studium ponendum non negent, non in Latina id tamen, Graecave lingua, sed in ea qua vulgo utimur fieri censeant oportere. Atque illos quidem merito possit quilibet, ut amentes aliquos stupidosque, contemnere. Horum vero perversa opinio ita iam per omnem Italiam pervagata quasique proseminata est, ut innumeros praeclaro iuvenes ingenio a studio earum linguarum quibus omnis humanitas, omnis doctrina elegans, omnis antiquitatis memoria continetur, abduxerit periculumque porro sit, ne, si hoc malum radices agat, quae semper propria Italorum laus fuit, ut soli ex omnibus Latina oratione perite ac scienter uterentur, eam qui sustineant, non multi in Italia reperiantur. Alterum vitium est, quo Transalpini multi (fatendum enim est) laboramus, quod, cum in Latini sermonis elegantia excellere pulchrum putemus, non tamen fere callemus, quo ad eam itinere contendere oporteat. Itaque de nostris pauciores adhuc, quam vellem, exstiterunt, qui se ad Ciceronis, Terentii, Caesaris imitationem componerent. Pervolutabant sine ullo discrimine omnes omnium scriptorum libros et ex omnium commixtione varium quoddam et multiforme pro suo quisque ingenio dicendi genus effingebant. Pulchrique sibi ac beati videbantur, si eam consequerentur facultatem, ut de rebus propositis verba fundere animique sui sensus qualicunque orationis genere ad alios perferre possent. Ergo in Gallia Germaniaque, qui celeriter et expedite Latine loquerentur (si hoc modo est Latine loqui) innumeros ; qui bene ac diserte, vix unum aut alterum haud ita pridem reperire potuisses. Nam illud quoque, quod tertio loco posui, nostrum non paucis impedimento est. Semel rectam viam ingressi, vel relanguescimus, vel, mutabilitate quadam, minimis plerunque momentis ab ea deducimur. Indecorum esset, de me ipso praedicare me. Sed hoc sine ulla vanitate affirmare possum, quo minus aliquam loquendi scribendique facultatem consequerer, horum mihi trium nihil obstitisse. Semper Latini sermonis puritatem magnum quoddam et praeclarum bonum esse duxi. Semper eam ex illorum, quos supra nominavi, eisque finitimorum scriptis velut e purissimis fontibus hauriendam sum ratus. Neque me vel debilitavit laboris metus vel a suscepto studio ingenii mobilitas avocavit. Vires mihi, ne id ad quod toto pectore ferebar consequerer, defuerunt. Quod potui, in eo me continui, ut illorum, qui hac laude floruerunt, libros diligenter evolverem. Quo virtutes illorum aliqua ex parte, si minus exprimere imitando, at certe intelligendo consequi et commonstrare olim adolescentibus meliori natis ingenio possem. Ac, quoniam Ciceronem summo tot aetatum consensu primas sine controversia tenere, ab ipso autem Cicerone Terentium optimum Latinitatis auctorem nominari videbam, incredibile studium in eius poetae fabulis collocavi, ut etiam crebro repetita lectione ad verbum ediscerem. Nuper igitur cum eas Paulus Manutius, vir eruditissimus et in hac Latine loquendi facultate omnium iudicio singularis, denuo typis suis descriptas emittere pararet, egit mecum pro familiaritate nostra, ut eas accurate recognoscerem adhibitisque veteribus libris iudicioque etiam meo, perpurgarem ab iis mendis quibus illas illorum quorundam negligentia, inscitia, audacia contaminasset. Feci libens, tum ut obtemperarem auctoritati hominis de me optime meriti, tum ut aliquid navarem assidue, quo studiosorum labor minueretur. Non auderem hoc dicere, nisi mihi conscius essem vera loqui. Tantum effeci, quantum si alius post me quispiam effecerit, erit, cur sibi serio qui huius poetae studiosi sunt gratulentur. Hunc meum laborem ad te potissimum, Iacobe Suriane, mitto tibique dedico, tum eximia tua praestantique virtute ac eruditione commotu, tum quoniam, ex quo in hac urbe veterum scripta interpretari, constituto mihi publice stipendio, coepi, tota me vestra domus admirabili quodam amoris ardore complexa est. Erit autem hoc munus tibi fortasse minus utile, qui iamdudum in philosophiae penetralia receptus, non ita saepe demittis animum ad haec levioris operae studia. Hermolao quidem et Georgio, fratribus tuis, modestissimis studiosissimisque adolescentibus, non inutile fore confido. Vale.

[aant. Henk :] Noscomium = ziekenhuis Xenodochium = ? ‘ordinis’ in de hs. aant. lijkt de enige mogelijkheiod, maar de s is wat vreemd. [A5r :] Terentii vita et de tragoedia ac comoedia ex Aelio Donato et aliis miscellanea. Opbouw : [) :(1r :] titelpagina [) :(2r-) :(4v :] brief van Moretus aan Surianus [) :(5r-( :)( :)3v :] [van 5 naar 3 ?, s.v.p. contr.] [( :)( :)4r-v :] voorwerk bij Andria.

[p. 1-366 :] teksten van Terentius daarna apart gepagineerd : [p. 1-55, ofwel a1-8, b1-8, c1-8, d1-4r :] M. Antonii Mureti argumentorum et scholiorum in Terentium liber [afgesloten met :] M. Antonii Mureti de metris Terentianis (p. 49-51) [p. 51/d2r, titel :] Variae lectiones e Theodoro Pulmanno et Iano Gulielmo collectae [p. 52/d2v :] : Iani Gulielmi Lubec. Emendationes Terent. Ex ingenio. [p. 53/d3r :] Th. Pulmanni correctiones, e libris veteribus. [p. 55/d4r :] Kol. : Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Tackii sociorum, M D LXXXIX. [d4v :] blanco

1589 (*Henk, Steven)

TERENTIUS P. Terentius a M. Antonio Mureto locis prope innumerabilibus emendatus et lectionum varietate recens auctus. Eiusdem Mureti argumenta in singulas comoedias et annotationes quibus tum correctionum, magna ex parte, ratio redditur, tum loci obscuriores explicantur. Editio prioribus accuratior. 1589, cum gratia et privilegio. Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Thackii sociorum. [in hs. : Ex bibliotheca conventus et nosocomii regalis Sti. Joannis Bapt. Religiosorum Parisiensium a charitate nuncupatorum ordinis [leest als : ordiniae] aria. Sancti Joannis de Deo, sub regula Sti. Augustini 1757.]

Paris BN Yc. 12457*

[aant. Henk :] Noscomium = ziekenhuis Xenodochium = ? ‘ordinis’ in de hs. aant. lijkt de enige mogelijkheiod, maar de s is wat vreemd. [A5r :] Terentii vita et de tragoedia ac comoedia ex Aelio Donato et aliis miscellanea. Opbouw : [) :(1r :] titelpagina [) :(2r-) :(4v :] brief van Moretus aan Surianus [) :(5r-( :)( :)3v :] [van 5 naar 3 ?, s.v.p. contr.] [( :)( :)4r-v :] voorwerk bij Andria.

[p. 1-366 :] teksten van Terentius daarna apart gepagineerd : [p. 1-55, ofwel a1-8, b1-8, c1-8, d1-4r :] M. Antonii Mureti argumentorum et scholiorum in Terentium liber [afgesloten met :] M. Antonii Mureti de metris Terentianis (p. 49-51) [p. 51/d2r, titel :] Variae lectiones e Theodoro Pulmanno et Iano Gulielmo collectae [p. 52/d2v :] : Iani Gulielmi Lubec. Emendationes Terent. Ex ingenio. [p. 53/d3r :] Th. Pulmanni correctiones, e libris veteribus. [p. 55/d4r :] Kol. : Francofurdi, apud Ioannem Wechelum, impensis Petri Fischeri et Henrici Tackii sociorum, M D LXXXIX. [d4v :] blanco

[) :(2r :] M. Antonius Muretus Iacobo Suriano, patricio Veneto, s[alutem] d[icit]. Quidnam esse causae dicemus, Iacobe Suriane, cur, cum omnium voluntas, ipsa duce atque impellente natura, dirigatur ad bonum, tam pauci tamen ex hominibus ea quae vere bona sunt, consequantur ? Tibi quidem in primis facile id ad explicandum fuerit, qui cum caeterarum artium scientia perpolitus es, tum in philosophiae studio ita excellis, ut caetera quidem tibi communia cum multis, huius tua quodammodo propria possessio videatur. Sed tamen quia nos quoque neque unquam alieni a philosophia fuimus et nunc maxime vel voluntate nostra vel rebus ita ferentibus philosophamur, quae nobis hac de re cogitantibus veniebant in mentem, ea breviter hoc loco et strictim aperiemus. Quoniam igitur quae naturalia sunt, in toto genere sunt et haec boni appetitio naturalis est, fit, nullius ut hominis ita sit depravatus animus, quin vel ad id quod bonum est, vel ad id quod ipse bonum putat, consilia cogitationesque omnes dirigat suas. Quibus autem impediuntur plerique a magnarum praeclararumque rerum adeptione, ea quatuor fere esse animadverto. Alii enim iudicio labuntur, idque dupliciter, ut aut, pravis opinionibus impediti, praetermissis rebus vere bonis, inanes quasdam minusque fructuosas amplexentur, aut, cum recte statuerint, quid sequi debeant, aliis tamen id, quam quibus oportet, quaerere insistant viis. Alii constantiam perseverantiamque non retinent, sed cum ad ea quae bona sunt, initio animum adiecerint et eas ingressi sint vias, quae, quo ipsi tendunt, ferant, postea tamen vel difficultate rerum deterriti vel sua levitate distracti, convertuntur alio et vel ignaviae sese dant vel certe urgere id quod principio sibi proposuerant, desinunt. Alii denique, cum et vere iudicent et satis constanter in eo quod instituere, pertendant, virium tamen imbecillitate et inopia consequi ea quae volunt non queunt. Harum omnium rerum graviora exempla ex omnibus vitae partibus sumere est. Sed ego nunc illud exponam quod me hoc tempore in hanc cogitationem deduxit, ut in eo explicando, ad id quod mihi proprie propositum est, mea paulatim delabatur oratio. Cum enim mecum, Suriane, in animo reputo, qui fiat ut hac tempestate tam pauci sint, in quorum aut sermone aut scriptis liceat imaginem aliquam antiquae illius Romanae orationis agnoscere, reperio huic quoque malo eas quas ante dixi, subesse causas. Primum ita agresti aliquos ingenio repertias, ut, quae in facienda excolendaque oratione sumitur, omnem perire operam putent. Alios qui, quamvis in ornate loquendi ratione studium ponendum non negent, non in Latina id tamen, Graecave lingua, sed in ea qua vulgo utimur fieri censeant oportere. Atque illos quidem merito possit quilibet, ut amentes aliquos stupidosque, contemnere. Horum vero perversa opinio ita iam per omnem Italiam pervagata quasique proseminata est, ut innumeros praeclaro iuvenes ingenio a studio earum linguarum quibus omnis humanitas, omnis doctrina elegans, omnis antiquitatis memoria continetur, abduxerit periculumque porro sit, ne, si hoc malum radices agat, quae semper propria Italorum laus fuit, ut soli ex omnibus Latina oratione perite ac scienter uterentur, eam qui sustineant, non multi in Italia reperiantur. Alterum vitium est, quo Transalpini multi (fatendum enim est) laboramus, quod, cum in Latini sermonis elegantia excellere pulchrum putemus, non tamen fere callemus, quo ad eam itinere contendere oporteat. Itaque de nostris pauciores adhuc, quam vellem, exstiterunt, qui se ad Ciceronis, Terentii, Caesaris imitationem componerent. Pervolutabant sine ullo discrimine omnes omnium scriptorum libros et ex omnium commixtione varium quoddam et multiforme pro suo quisque ingenio dicendi genus effingebant. Pulchrique sibi ac beati videbantur, si eam consequerentur facultatem, ut de rebus propositis verba fundere animique sui sensus qualicunque orationis genere ad alios perferre possent. Ergo in Gallia Germaniaque, qui celeriter et expedite Latine loquerentur (si hoc modo est Latine loqui) innumeros ; qui bene ac diserte, vix unum aut alterum haud ita pridem reperire potuisses. Nam illud quoque, quod tertio loco posui, nostrum non paucis impedimento est. Semel rectam viam ingressi, vel relanguescimus, vel, mutabilitate quadam, minimis plerunque momentis ab ea deducimur. Indecorum esset, de me ipso praedicare me. Sed hoc sine ulla vanitate affirmare possum, quo minus aliquam loquendi scribendique facultatem consequerer, horum mihi trium nihil obstitisse. Semper Latini sermonis puritatem magnum quoddam et praeclarum bonum esse duxi. Semper eam ex illorum, quos supra nominavi, eisque finitimorum scriptis velut e purissimis fontibus hauriendam sum ratus. Neque me vel debilitavit laboris metus vel a suscepto studio ingenii mobilitas avocavit. Vires mihi, ne id ad quod toto pectore ferebar consequerer, defuerunt. Quod potui, in eo me continui, ut illorum, qui hac laude floruerunt, libros diligenter evolverem. Quo virtutes illorum aliqua ex parte, si minus exprimere imitando, at certe intelligendo consequi et commonstrare olim adolescentibus meliori natis ingenio possem. Ac, quoniam Ciceronem summo tot aetatum consensu primas sine controversia tenere, ab ipso autem Cicerone Terentium optimum Latinitatis auctorem nominari videbam, incredibile studium in eius poetae fabulis collocavi, ut etiam crebro repetita lectione ad verbum ediscerem. Nuper igitur cum eas Paulus Manutius, vir eruditissimus et in hac Latine loquendi facultate omnium iudicio singularis, denuo typis suis descriptas emittere pararet, egit mecum pro familiaritate nostra, ut eas accurate recognoscerem adhibitisque veteribus libris iudicioque etiam meo, perpurgarem ab iis mendis quibus illas illorum quorundam negligentia, inscitia, audacia contaminasset. Feci libens, tum ut obtemperarem auctoritati hominis de me optime meriti, tum ut aliquid navarem assidue, quo studiosorum labor minueretur. Non auderem hoc dicere, nisi mihi conscius essem vera loqui. Tantum effeci, quantum si alius post me quispiam effecerit, erit, cur sibi serio qui huius poetae studiosi sunt gratulentur. Hunc meum laborem ad te potissimum, Iacobe Suriane, mitto tibique dedico, tum eximia tua praestantique virtute ac eruditione commotu, tum quoniam, ex quo in hac urbe veterum scripta interpretari, constituto mihi publice stipendio, coepi, tota me vestra domus admirabili quodam amoris ardore complexa est. Erit autem hoc munus tibi fortasse minus utile, qui iamdudum in philosophiae penetralia receptus, non ita saepe demittis animum ad haec levioris operae studia. Hermolao quidem et Georgio, fratribus tuis, modestissimis studiosissimisque adolescentibus, non inutile fore confido. Vale.

1589

VERGILIUS (Opera) Chr. Plantijn 1589

Antwerpen MPM A 258

1590 (*Henk)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e libri V. Ex vetustissimis libris a Theodoro Pulmanno Craneburgio emendati.

(en ms., en haut : Edw. Elmes. 1618 ; au milieu : Jo. Cooper) Lugduno Batavorum, ex officia Plantiniana apud Franciscum Raphelengium 1590. In-12°.

Antwerpen MPM 8-660 ; London BL 8404. aaa. 17* ; München BSB ; Paris BN R. 18086

(A2r :)

(Theodorus Pulmannus à Gerartus Falkenburg, voy. l’éd. de 1580 ci-dessus)

1592 (*Steven)

LUCANUS M Annaei Lucani D e b e l l o c i v i l i v e l P h a r s a l i a e libri X. Theodori Pulmanni Craneburgii opera emendati. Eiusdem a d C a l p u r n i u m P i s o n e m P o e m a t i o n , Hadriani Iunii beneficio auctori redditum et emendatum Cum variarum lectionum libello et rerum memorabilium indice copioso.

Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud viduam et Ioannem Moretum M D XCII. In-32° .

Amsterdam UvA 1100 G 20* ; Antwerpen MPM, SB ; Brussel KB LP 9.180 A

(Het Hexastichon en de opdracht aan Nicolaas Rocokx zijn reeds in de verzamelde werken van 1564 te vinden, evenals in de afzonderlijke Pharsaliae van 1576)

1595 (*Steven)

VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis opera, Theodori Pulmanni studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimus index.

Lugduni Batavorum, ex officina Plantiniana, apud Franciscum Raphelengium, M D XCV. In 8°.

Leiden UB 684 E 6 : 2* ; London BL ; Paris BN ; Roma BN

(het voorwerk is identiek aan dat van de editie 1580)

1596 (*Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theodoro Pulmanno ... ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana : Apud viduam et Joannem Moretum 1596. In-16°.

Antwerpen MPM ; Brno UB (cat. ST 1-429.725 in-8°/12°) ; Den Haag KB 1703 G 38* (in-8°, met aant. in hs. op het schutblad) ; Leiden UB (2 ex.) 555 G 15 : 2 en 755 H 4:2 ; Paris Bmaz 21.539 ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 76

(exx. Brno en Den Haag met de volgende in een band, het voorwerk is identiek aan de editie 1585)

1596 (*Steven)

Cl. Claudianus, Theod Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, ex vetustis codicibus restitutus. Una cum M Ant. Del-rio notis. Antverpiae, ex officina Plantiniana, Apud viduam et Ioannem Moretum M D XCVI. In-16°.

Antwerpen MPM, SB ; Brno UB ; Den Haag KB 1703 H 31-32* (2 dln. in 16°, dl. 2 met afz. titel : AD Cl. Claudiani v.c. opera Martini Antonii Del-rio notae) ; Leiden UB (2 ex.) ; London BL C. 19. a.16 (dl.1 met aant. in hs. van Isaac Casaubon) ; Paris Bmaz

1596 (*Steven)

Pub. Virgilii Maronis opera, Theodori Pulmanni studio correcta. Pauli Manutii annotationes. Homeri loca quae Virgilius imitatus est. Georgii Fabricii observationes. Rerum et verborum memorabilium amplissimum index.

Lugduni Batavorum, ex officia Plantiniana, apud Franciscum Raphelengium, M D XCVI. In-8°.

Amsterdam UvA 402 F 9* ; Antwerpen MPM

(Het voorwerk is identiek aan dat van de edities 1580 en 1595)

1600

Binst Q 78 B*** (BLOEMLEZING Lat. dichters 1600) (*Henk, Steven)

Poetarum illustrium flores Per Octavianum Mirandulam collecti et in locos communes digesti. Nunc vero ab innumeris mendis repurgati, A Theodoro Pulmanno Craneburgio. Cum indice locorum communium. Antverpiae, sumptibus viduae et haeredum Ioannis Belleri, sub Aquila aurea, anno M D C. Cum privilegio. In-8°.

[A1r :] ann. en ms : Ex libris Haduschii (?) Constant.

[A1v :] Elenchus poetarum, ex quorum operibus Flores collecti sunt :

Ennius. Virgilius. Ovidius. Horatius. Iuvenalis. Persius. Lucanus. Seneca. Boethius. Plautus. Terentius.

Lucretius. Martialis. Silius Italicus. Statius. C. Valerius Flaccus. Manilius. Catullus. Propertius. Tibullus. Claudianus. Ausonius.

Quibus iam dudum accesserunt :

Tit. Calpurnius. Petronius Arbiter. Olymp. Nemesianus. Cornelius Gallus, vel potius Maximianus. Paulinus.

[A2r :] Theod[orus] Pulmannus Craneburgius Ioanni filio suo s[alutem] d[icit]. Si aetas, Pulmanne fili, et res familiaris sinerent me pro eo, atque meus erga te est animus, de tuis studiis totaque adeo vitae ratione tibi perspicere, nae tibi eo patrem feliciorem contigisse gauderes, quo mihi videor et aetate et rerum usu, quae vera vita sit, propius didicisse, at quando aliter summo illi vitae nostrae principi visum est, qui divina sua providentia inconsultam animi voluntatem antevertit, unum illud, quod proximum est et in mea manu, sedulo operam dabo, ut recta consilia et monita ulla parte tibi non desint. Quod autem ad studiorum tuorum rationem attinet, quibus ante paucos annos prima aetatis tuae initia me auctore consecrare non infeliciter coepisti, hoc loco nihil te monendum esse existimavi. Praesertim cum meae diligentiae vestigia praestantissimis aliquot auctorib[us] impressa progressu aetatis satis edocere possint, e quo scriptorum genere veram solidamque eruditionem hauriendam esse semper iudicaverim. De moribus vero vitaque honeste et cum omnium laude instituenda, quae tibi indies ac paene in horas tradere et inculcare soleo, ea, ut ne tum quidem, cum optatissimo tibi meo conspectu carendum erit, unquam memoria tua excidant, visum est bellissimas has sententias, ex optimis quibusque Latine loquendi magistris ab Octaviano Mirandula olim excerptas, quibus recta proximaque ad honestatem morumque integritatem via communitur, cum tui nominis inscriptione evulgare. Tum ut ea optima quaeque bonorum hominum exempla, quae tibi lubens proponere consuevi, quovis loco et tempore repraesentent. Tum ut constet labor meus, quem amicorum suasu in mendis, quibus scatebant librariorum ignavia ac editionum frequentia, accurata collatione tollendis, quantum quidem permisit temporis angustia, non invitus suscepi. Vale. IV Idus Novemb[ris], Antverpiae.

1601 (*Henk, Steven)

MARTIALIS M. Valerii Martialis Epigrammatum libri XIV. Domitii Calderini commentariis perpetuis et Georgii Merulae observationibus, illustrati. Eiusdem Mart. Epigrammata selecta Graece expressa a Fed. Morello prof. et interpr. reg. cum notationibus. Theodori Marcilii commentarius recentatus et auctus ad amphitheatrum. Desiderii Heraldi animadversiones ad XII libros. Nicolai Rigaltii notae aliquot ad libb. XIV. Ad haec scholia Had. Iunii, Theod. Pulmanni et Chr. Coleri, apposita varietate lectionum ad oram libri. Cum indice omnium verborum Iosephi Langii Caesare mont. et aliis indicibus locupletissimis in singulos commentarios. Parisiis, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne Fontis, M D CI. Cum privilegio regis ad X annos. [drukker zal dezelfde zijn als de ‘G. Morellum’ in de cat. v.d. BN, de overige twee exx. aldaar zijn gedrukt bij een zekere ‘Macaeus’, contr.] [hieronder, in hs, enkele doorgestreepte woorden, nu onleesbaar, met jaartal 1614] In-4°.

Bmaz 10572

[p. 3/A2r :] ‘Domit. Calderinus Io. Franc. Ludovici prin. Mantua. Filio salutem. Non fuissent tot exemplis editi commentarii...’ [p. 4/A2v :] onderaan een gedicht, ‘Domitius in Volumen dicatum Laurentio (Odisti...) [p. 5/A3r - 8/A4v :] Domitii Calderini Veronensis commentarii in M. Valerium Martialem ad clarissimum virum Laurentium Medicen Florentinum Petri Medicis f. Domitius Calderinus Veronensis Laurentio Medici salutem. ‘In omni civitatis administratione praeclare actum...’ [p. 9/E1r - 10/E1v :] Vita Martialis in commentarios, quos Domitius Calderinus edidit. [p. 11/E2r - 12/E2v :] M. Val. Martialis vita ex Petro Crinito. [p. 12/E2v :] Plinius Iunior Cornelio Prisco salutem. [p. 13/E3r :] Io. P. Pincius ad censorem. (gedicht : Incultum quod erat...) [p. 14/E3v :] M. Lucidi philosophi epigramma. (gedicht : Quisquis amat...) [p. 15/E4r :] privilege du Roy.

Dan volgt op pp. 1-850 de eigenlijke tekst van Martialis’ epigrammen, met aan het slot de kanttekening : p. 850 : ‘Annotationes Hadriani Iunii ad oram libri adiectae, hunc asteri[s]cum * habent praefixum ; quae vero crucis † notantur signo Theodori Pulmanni sunt.’ p. 851 bevat errata (Henk : daarna volgt de rest) EÁÍÈÏËÏÃÉÁ seu florilegium epigrammatum e lib. XIV M. Val. Martialis selectam et Graecis versib. Eiusdem generis expressum, a Fed. Morello... (aparte paginering, geen impressum met drukker en plaats, telt in 4, is pag. 1-16) (dan :) M. Valerii Martialis epigrammata in Caesaris Amphitheatrum et venationes... Theodori Marcilii. Parisiis, Apud Claudium Morellum, via Iacobea ad insigne fontis, M D C I. Cum privilegio regis. P. 1-72 met eigen voorwerk (p. 63-72 : Nicolai Rigaltii III notae aliquot...) (dan :) Desiderii Heraldi animadversiones ad libros XII Epigrammat. M. Val. Martialis. Adiecti sunt indices rerum et verborum copiosissimi. Parisiis, Apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne fontis, M D C. Cum privilegio regis. P. 1-255 (dan :) Index omnium vocabulorum quae in omnibus M. Val. Martialis poematum libris reperiuntur, a Iosepho Langio Caesaremontano. Lutetiae, Apuid Claudium Morellum, via Iacobaea, ad insigne fontis, M D C. Cum privilegio regis.

1602 (*Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber. A Theodoro Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana : Apud Joannem Moretum, M D CII. In-16°.

Antwerpen (UB ?) ; Leiden UB 731 F 35 : 3* ; Leuven GBIB 82-191 CLAU ; London BL 12305. a. 14 ; Roma BN

(geen voorwerk, de ed identiek aan die van 1585 en 1596)

1602 (*Steven)

Claudius Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, ex vetustis codicibus restitutus. Una cum Martini Antonii Del-rio notis. Antverpiae : ex officina Plantiniana, apud Joannem Moretum, M D CII. (3 dln. in 1 bD, incl. Avianus) In-16°.

Antwerpen (UB ?) ; Leiden UB 731 F 35 : 1-3* ; Leuven GBIB 871/CLAU (convoluut met vorige titel) ; London BL 1067. a. 3 (1-3, in-4o) ; Roma BN

(identiek aan de ed 1585 en 1596)

1602

Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim, cum veteris scholiastae et Ioa. Britannici commentariis, quibus accesserunt P. Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, Apud Claudium Morellium, via Iacobea ad insigne Fontis. M D C II. Cum Privilegio Regis. In-8o.

Amsterdam UB (Hooft) 103 : BALIE 272.D1.

(bijgebonden is : Auli Persii Flacci S a t y r a e , Lutetia 1601, een editie los van die van Poelmann)

(verplaats hierheen het voorwoord aan De Thou van de ed 1613.)

1602 (*Henk, Steven)

JUVENALIS A. Persii Flacci S a t y r a e VI. Eilhardi Lubini commentariis ita illustratae, ut a quovis facile intelligi possint. D. Iunii Iuvenalis S a t y r a r u m libri V. Cum eiusdem Pulmanni annotationibus, quibus loca difficiliora e scriptis doctiss. hominum explicat. Amstelredami, abud [sic] Zachariam Heyns bibliopolam, M D C II.

Bmaz Rés. N 21093 C

[‘ƒ’2r-4v :] [‘a’ ziet er uit als : ƒ] Spectatae pietatis, humanitatis et eruditionis iuveni dn. Eilhardo Hesychio Patritio Bremensi primario discipulo meo carissimo å¤ æyí êáé å¤ ðñÜôôçí. ‘Scitum illud Diogenis Cynici etc.’ [‘ƒ’5r :] Iohannis Murmellii Ruremundensis, in Auli Persii prologum et Satyras argumenta.

Commendat, ridens alios, praefatio vatem, Nobilium prima mores taxantur inepti. Carpit avaritiae mala vota precesque secunda, Tertia desidiam iuvenum fastusque lacessit, In quarta stultus rex Censoresque notantur. Cornutum laudans aperit penultima servos. Ultima per parcum Satyra insectatur avarum.

(ibid.) Aelii Antonii Nebrissensis in Satyras argumenta. (6-regelig gedicht) [‘ƒ’5v :] Ioannis Pierii, Valeriani Bellunensis in easdem argumenta. (6-regelig gedicht) [‘ƒ’6r :] Iuvenalis commoda per Antonium Mancinellum. [‘ƒ’7r :] De satyra per Antonium Mancinellum. [ƒƒ1r :] Theodori Pulmanni ad Ioannem Flemingum in suas annotationes epistola dedicatoria. ‘Cum ante me menseis aliquot, etc’. [Dit is dezelfde brief als in de editie Antwerpen 1565.] [ibid.] D. Iunii Iuvenalis vita. [ƒƒ1r :] Alia Iuvenalis vita ex antiquorum monumentis. [ƒƒ2v :] Domitius Calderinus Veronensis in Satyras Iuvenalis (tot en met ƒƒ7r, waarvan versozijde blanco) [ƒƒ28r-v :] eveneens blanco (dan :) [A1r :] titel en [A1v :] teksten van Persius en Iuvenalis [p. 135/I4r :] Theod. Pulmanni in D. Iunii Iuvenalis satyrarum libros V annotationes [t/m p. 135-179] [p. 180/M2v :] Notae librorum veterum quibus in annotationibus usi sumus : N. Noviomagensis liber Collegii D. Catharinae. P. Theod. Pulmanni. M. Iacobi Miggrodii. I. Had. Iunii. S. Iacobi Susii, quem in locis aliquot Iunius inspexisse videtur. (p. 180) [p. 181/M3r - 450/EE8v :] commentaar van Eilhardus : ‘Eilhardi Lubini in Auli Persii Flacci Satyras commentarii’)

1603 (*Henk, Steven) (Henk moet nog briefteksten copiëren)

JUVENALIS Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim, cum veteris scholiastae et Ioan. Britannici commentariis, quibus accesserunt P. Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne Fontis, M D C III. Cum privilegio Regis. In-4°.

London BL 11375. ff. 10. ; Paris BN Yc. 805*

[De band is niet oorspronkelijk : na de Satyren van Juvenalis volgen, afzonderlijk gepagineerd, de Satyren van Persius (BN Yc-806), bij dezelfde Claude Morelle, maar nu, net als bij de Juvenalis-editie van 1602, uit 1601] [catalog. BN : ‘L’index omnium vocabulorum quae in omnibus D Junii Juvenalis satyris reperiuntur à titre et adresse propres et porte la date de 1602]

[A1v :] Amplissimo viro Augustino Thuano equiti, senatus Parisiensis praesidi et consistorii sacri consiliario, P. Pithoeus s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Promissi tibi dudum muneris gratiam, si qua est, apud te, vir amplissime, praestationis mora detritam nolim. Praesertim cum ea caussas suas excusationemque habeat non tam oblivionis aut negligentiae quam curae ac studii maioris. Quin et ipse mihi satis opportune fidem exolvisse videbor, si hoc officii erga te mei testimonium tibi non ingratum esse sensero et qui hac nostra opera aliquando utentur boni et candidi viri fructum eius acceptum referant vitiorum odio, amori virtutum, id est, genio in Iuvenalem tuo, observantiae erga te meae ; atque ingenitae cuidam sollicitudinis [n. : sollicitudini ?], qua priscis scriptoribus optimis rerum magistris vel posteritati potius adversus imminentem barbariem, quantum in me est, cautum provisumque esse cupio. Bene vale v[ir] c[larissime], et me ama.

[A2r :] D. Iun. Iuvenalis vita. ‘Iunius Iuvenalis locupletis incertum filius etc.’ [A2v :] Notae eiusdem Pithoei ad superiorem vitam. [A3r :] Testimonia veterum scriptorum de Iuvenale.] [E1r :] Ioannes Britannicus Brixianus senatui populoque Brixiano salutem. ‘Consideranti mihi, amplissimi patres Brixiani etc.’[s.d.] [brieven hier opnemen, bezoek Parijs 2004] [E2r-E4r :] Caelius Secundus Curio nobilissimo adolescenti Abrahamo Sbaski Polono s[alutem]. ‘Cum viderem seculum hoc nostrum etc.’ Basileae, Idibus Iulii M D L I. [E4v :] Extrait du privilège du Roy. [p. 691-702 :] Theod. Pulmanni in D. Iunii Iuvenalis Satyras annotationes, quibus et castigationum suarum rationem reddit et loca difficiliora e scriptis doctissimorum hominum explicit.

1604

Publii Virgilii Maronis Opera, Theodori Pulmanni Craneburgensis studio correcta. Pauli Manutii annotationes [titelpagina contr., de catalogus BN plaats de editie in de lijn van die van 1580 en 1595] [Lugduni Batavorum,] ex officina Plantiniana Raphelengii, 1604. In- ?

Paris BN Yc. 5219

(catal. BN : ‘Édité par T. Poelmann, d’après l’épitre dédicatoire. - Outre les 3 œuvres principales de Virgile, contient Culex, Ceiris, des inscriptions, des Testimonia et des Arguments. - Ex-libris ms. de Pierre Dupuy.’)

1607 (*Henk, Steven)

BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V. Nunc denuo variis lectionibus et notis illustrati a Theodoro Sitzmano Thuringo. Quibus subiunctus et Theodori Pulmani de Metris Boethianis libellus. Hanoviae, typis Wechelianis, apud Claudium Marnium et heredes Ioan. Aubrii, M D C VII. In-8°.

Antwerpen UB UFSIA - MAG-P 12.73 ; Leuven UB BTAB 7 A 2985 ; London BL 8405. ee. 21 ; Paris BN Rés. 18088 (*Henk), Bmaz 27790 (*Steven) ; Wolfenbüttel HAB

[‘a’ leest als ‘ξ’] [î2r :-4v, dan î1r-2v, zie aant. Henk] Magnificis, eruditissimis et integerrimis viris D N N Cunrado Rittershusio et Wolfgango Heidero, praeceptoribus et fautoribus amandis et aestimandis s[alutem] p[lurimam] d[icit] Theodorus Sitzman, Thuringus. ‘Cum Boethii Consolationem multis in locis a me correctam etc’. [î5r-8v, daarna weer îî1r-2v :] De Boethio eiusque scriptis testimonia, met aan het einde een lofdicht waarvoor tekent : Caspar Bonifacius, iuris et politices studiosus, p. l. illustriss. pp. ac dd. Saxon. Altenburgistudiorum moderator. [p. 1-130 :] de eigenlijke tekst. [p. 131-281 :] Theodori Sitzmani Thuringi notae in libros Severini Boethii de Consolatione filosofiae. [p. 282-287 :] Theodori Pulmani Craneburgii de metris Boethianis libellus. [p. 287v/î8v :] Locorum et versuum Graecorum in libris IV De Consol. Phil. citatorum interpretatio.

1607 (*Henk, Steven)

CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus. Una cum M. Ant. Del-Rio notis. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum, M D C VII. In-8°.

Antwerpen MPM (2 ex.) ; München BSB ; Paris BN (2 ex.) Yc. 7453 - 7455* ; Princeton UL 2818.1602

[p. 1r :] titelpag., met aant. in hs. : Institutionis Parisiensis domini Jesu. [geen kolofon, het voorwerk is identiek aan de ed. 1585] [p.14 :] citaat uit Poetices l. VI van Julius Caesar. [p.15-16 :] index van de werken van Claudianus.

samen in één band met :

BN Yc-7454 (AVIANUS 1607) (*Henk, Steven)

Aviani A e s o p i c a r u m f a b u l a r u m liber, a Theod. Pulmanno Craneburgio ex membranis in lucem editus. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum, M D C VII.

[p. 3 :] opdracht Avianus aan Theodosius. [p. 5-29 :] eigenlijke tekst [p. 29 :] sigla van drie hss. [p. 30 :] vita van Avianus [p. 31 :] index

[Yc-7455 betr. de aantt. bij Claudianus van Martinus Antonius Del-Rio, eveneens Antwerpen, bij Moretus 1607 : Ad Cl. Claudiani V.C. Opera Martini Antonii Del-Rio notae. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud Ioannem Moretum M D C VII.]

1610

Caius Suetonius Tranquillus. Editio altera ab auctore emendata et locis quamplurimis aucta. Seorsim adiecti sunt ... (P. Beroaldi, M A. Sabellici, L. Torrentii, T. Pulmanni, J. B. Egnatii, D Erasmi, H. Glareani, F. Ursini, J. Lipsii, A Statii, E. Vineti, T. Marcilii) commentarii aut aliae lucubrationes. Parisiis : Apud Hadrianum Beys 1610. In-fol°.

London BL 588. k. 3. (onvoll., geen index bij dl. II)

1610

Publii Vergilii Maronis opera, Theodori Pulmanni ... studio correcta. (incl. Culex en Ceiris.) Salmurii 1610. In-16°.

London BL (2 ex.) 11386. df. 7. ; C. 20. f. 42.

1611

Poetarum illustrium flores / per Octavianum Mirandulam collecti et in locos communes digesti ; nunc vero ab innumeris mendis repurgati a Theodoro Pulmanno. Londini : Impensis [sic] Arthuri Johnson 1611. In- ?

Princeton UL PA6121.A6 M57 1611a (status : not charged)

1612 (*Steven)

(2 parties en un volume)

(deel 1)

Cl. Claudianus, Thed. Pulmanni Graneburgii, diligentia, et fide summa, e vetustis codicibus restitutus et Martini Antonii Del-Rio notis illustratus.

Coloniae Allobrogum, excudebat Petrus de la Roviere, M D C XII. In-8°.

Leiden UB 280 G 6* ; München BSB

(Op fol. A2r volgt de brief aan Cornelis Pruenen, vgl. de editie 1585.)

(deel 2)

Ad Cl. Claudiani v. c. Opera Martini Antonii Del Rio notae.

Colonia Allobrogorum, excudebat Petrus de la Roviere, M D C XII.

(verg. de opmerkingen bij de editie 1585)

1613 (*Steven)

Iunii Iuvenalis S a t y r a e sexdecim ; cum veteris scholiastae et Ioan[ni] Britannici commentariis, quibus accesserunt P[etri] Pithoei, Caelii Secundi Curionis et Theodori Pulmanni notae et variae lectiones. Additus est index geminus rerum et verborum omnium absolutissimus. Lutetiae, apud Claudium Morellum, via Iacobaea ad insigne fontis M DC XIII. Cum privilegio regis. In-4°.

Den Haag KB 763 C 15* ; Leiden UB 572 D 12:1 ; London BL 11375. ff. 9. (1.) ; Paris Bmaz ; Roma BN

(aant. van Poelman bij Juvenalis op pag. 691 - 703)

(verso-zijde titelpagina :)

Amplissimo viro Augustino Thuano* equiti, Senatus Parisiensis praesidi et Consistorii sacri consiliario P. Pithoeus* s[alutem] p[lurimam] d[icit]. Promissi tibi dudum muneris gratiam, si qua est, apud te, vir amplissime, praestationis mora detritam nolim ; praesertim cum ea caussas suas excusationemque habeat non tam oblivionis aut negligentiae quam curae ac studii maioris. Quin et ipse mihi satis opportune fidem exolvisse videbor, si hoc officii erga te mei testimonium tibi non ingratum esse sensero et qui hac nostra opera aliquando utentur boni et candidi viri fructum eius acceptum referant vitiorum odio, amori virtutum, id est, genio in Iuvenalem tuo, observantiae erga te meae atque ingenitae cuidam sollicitudinis*, quae priscis scriptoribus optimis rerum magistris, vel posteritati potius adversus imminentem barbariem, quantum in me est, cautum provisumque esse cupio. Bene vale, v[ir] c[larissime], et me ama.

* Jacques-Auguste de Thou (Thuanus, Parijs 1553 - Parijs 1617) Diplomaat en historicus. Studeerde te onder meer te Parijs, Orléans en Valence, waar hij Scaliger leerde kennen. In 1578 gaf hij zijn functie op als kerkelijk raadsheer en werd diplomaat onder drie Franse koningen (Henri III, Henri IV en de jonge Louis XIII). Tijdens zijn vele reizen, zowel in Frankrijk als naar Italie, Vlaanderen en de Duitse landen, ontmoette hij leden van de vooraanstaande intelligentia, zoals Muretus, de gebroeders Pithou en Montaigne. Sinds 1586 bevoegd tot ‘President à mortier’ van het parlement van Parijs, een ambt dat hij in 1595 overnam na de dood van zijn oom Augustin. Na de dood van Jacques Amyot (1593) werd de Thou door Henri IV benoemd tot grootmeester van de koninklijke bibliotheek. Zijn meest bekende werk zijn de Historiarum sui temporis libri CXXXVIII , in diverse uitgaven v.a. 1604. Verder schreef hij zijn memoires en latijnse gedichten. (Georges Goyau in : Catholic Encyclopedia (www.newadvent.org/cathen) ; Michel Popoff, Prosopographie des gens du Parlement de Paris (1266-1753), Parijs 1996, p. 191-193 en Samuel Kinser, The Works of Jacques-Auguste De Thou. Den Haag 1966)

*Pierre Pithou (Pithoeus, 1539 - Nogent-sur-Seine 1596). Classicus en jurist. Studeerde in Parijs klassieke talen en later, samen met zijn broer François, rechten in Bourges en Valence. Net als zijn vader koos hij voor het protestantisme. Een loopbaan als advocaat (1560) kwam niet echt van de grond, onder meer als gevolg van gewelddadige godsdiensttwisten. Na een verhuizing naar het meer protestantse Sedan, kreeg hij van de hertog van Bouillon de opdracht wettelijke gebruiken in een wetboek te codificeren. Na een verblijf in Basel en het Pacificatie-edict van 1570 keerde Pithou terug naar Parijs, om deze stad weer te ontvluchten na de Bartholomaeusnacht (1572). In 1573 ging hij over tot de katholieke kerk. Hij sloot zich aan bij koning Henri III en koos partij tegen Henri de Guise, leider van de Ligue. Onder Henri IV publiceerde hij in 1594 zijn hoofdwerk, de Libertés de l’Eglise gallicane, dat tot 1824 verscheidene herdrukken beleefde. Een benoeming tot procureur-generaal van het Parlement van Parijs werd na korte tijd weer opgegeven, om zich onder andere te wijden aan het uitgeven van klassieke en middeleeuwse teksten (Salvianus, Quintilianus, Petronius, Phaedrus, de Capitularia van Karel de Grote en het Corpus Iuris Canonici). (Georges Goyau in : Catholic Encyclopedia (www.newadvent.org/cathen)

* Deze zin is niet duidelijk, wellicht moet er staan : sollicitudini. (controleer : Als het hier een fout betreft die in een eerdere versie van deze praefatio is ingeslopen, dan zou - voorzover nu bekend - alleen de editie van 1585 in aanmerking kunnen komen : in 1586 werd J.-A. de Thou , in tegenstelling tot zijn oom tevens voormalig katholiek raadsheer (Consistorii sacri consiliarius) bevoegd tot het presidentschap van de rechtbank (vgl. Popoffs Prosopographie hierboven), terwijl de editie van 1602 pas uitkwam na de dood van Pithou in 1596. St.S., juni 2002)

1614 (*Steven) M. Annaei Lucani P h a r s a l i a , s i v e d e b e l l o c i v i l i C a e s a r i s e t P o m p e i i libri X. Ex emendatione v. c. Hugonis Grotii, cum eiusdem ad loca insigniora notis. Accesserunt variarum lectionum libellus et rerum ac verborum index locupletissimus, opera Theodori Pulmanni et aliorum cinconnati. s.l. [Lugduni Batavorum], ex officina Plantiniana Raphelengii, M D C XIV. In-8°. Berkeley UL ; Columbia UL ; Den Haag KB (3 ex.) 762 H 7 *, 393 G 26 (met aant. in hs.) , 393 G 27 (met aant.in hs.) ; Johns Hopkins UL ; Leiden UB (3 ex.) 757 F 4 (Collatus cum mss. Manu Fra. Junii F. F. - Addita est : Hug. Grotii in Lucani Pharsaliam Notarum pars II nunc demum edita [1626]) ; 757 F 5 (Collatus cum cod ms. a Theod Jans. ab Almeloveen, adj. Notis mss ejusdem) ; 757 F 6 (Collatus cum cod ms. a G. Best) ; Leuven UB ; London BL (4 ex.) 1068. i. 4 ; 684. b. 9, 684. b. 10, 684. b. 11 (nrs 684 b. 9-11 with ms. Notes by R. Bentley Michigan UL ; New York Lcon ; Paris BN Yc. 7030 ; Roma BN ; San Marino HenHuntL ; Yale UL ; Wolfenbüttel HAB (2 ex.). (dans les trois ex. de La Haye, voy. à la p. 252 : Petronii arbitri Specimen belli civilis. à la p. 262 : Hugonis Grotii in Lucani Pharsaliam notae. à la p. 280 : Variantes lectiones codicum quibus usi Theod[orus] Pulmannus et Greg[orius] Bersmannus.) 1615 Claudius Claudianus, Theodori Pulmanni ... diligentia, et fide summa, e vetistis codicibus restitutus et Martini Del-Rio notis illustratus. Lugduni, P. Rigaud 1615. In-16°. London BL 1482. a. 15 1617 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e , Lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. (Epicteti stoici Enchiridion). Rothomagi (= Reims) : Apud Romanum de Beauvais 1617. In-32°. London BL 1486. a. 4 (nota : contr. of deze editie enigerwijs verwant is aan de volgende) 1617 (*Henk, Steven) BOETHIUS Anicii Manlii Torquati Severini Boethii d e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e lib. V. Cum castigationibus Theodori Pulmanni. Rothomagi, ex typographia Davidis Parvi-Valii, typographi ac bibliopolae regis, M D C XVII. In-8°. Paris BN R 29370* ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 105 [titelpag. met aant. in hs. :] Ex bibl. S. Bern. Ful. Parisi. [p. 3 :] Bibliopola lectori. ‘Nihil est, quod hominem etc.’, als in de ed. 1585. [p. 253 :] Theodori Pulmanni Granenburg.[sic] de metris Boethianis, als in de ed. 1562. [p. 267 :] Locorum et versuum Graecorum in hisce libris citatorum interpretatio [p. 269 :] Angeli Politiani in Epicteti stoici Enchiridion, e Graeco a se interpretatum, ad Laurentium Medicem, epistola. ‘Caenea Lapitham, eum qui Centauris etc’. [p. 275 :] Epicteti stoici Enchiridion. [geen kolophon] 1619 Publii Virgilii Opera. Studio Theodori Pulmanni Correcta. Amsterodami, Jansson 1619. In- ? München BSB A.lat.a 2614 t 1620 (*Steven) Anicii Manlii Torquati Severini Boethii Exconsuli Ordinarii, Exmagistri Officiorum, Viri Clarissimi et Illustrissimi, D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri quinque / editi à Petro Bertio. Lugd[uno] Bat[avorum] : Apud Ioannem Maire, M D C XX. In-32°. Leiden UB 20643 G 37* ; Princeton UL (Aansluitend op p. 284 -het slot van boek V van De cons. Phil., volgt Theodori Pulmani Craneburgii De metris Boethianis libellus, met een paginanummering van 115 ipv 285, en daarna weer aansluitend op de voorafgaande Boethiustekst van 286 t/m 298.) (Op pag. 3 t/m 64 staat een uitzonderlijk lang voorwoord, in een zeer klein lettertype, van Petrus Bertius aan jonker Rutger van Boetzelaar, ‘Liberi Baronis Asperani filium’. Niet te copieren gezien de strakke en zeer kleine banD Controleer of deze praefatio elders is gepubliceerd, het zou veel tijd vergen de tekst van het Leidse exemplaar uit te typen ; deze is bovendien vooral van belang voor het tweede deel van Les Pays-Bas des humanistes.) 1620 (*Henk, Steven) CLAUDIANUS Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa e vetustis codicibus restitutus. Rothomagi, sumptibus Ioannis Pain, iuxta collegium Societatis Iesu, 1620. In-16°. Paris BN Yc. 7463* [page de titre : en ms. : Capucins de St. Honoré] [p. 3-6 :] voorwerk, net als de ed. 1585, de brief van Poelman aan Cornelis Pruenen. [p. 7-13 :] vita van Claudianus [p. 14 :] citaat uit Scaligers Poetices lib. VII [p. 14-16 :] index v.d. werken van Claudianus. [geen kolophon] 1620 (*Henk, Steven) HORATIUS Quinctus Horatius Flaccus, M. Ant. Mureti et Theodori Pulmanni Cranenburgensis summo studio curaque emendatus. Duaci*, ex officina Ioannis Bogardi, M D C XX. In-16°. Paris BN Yc. 5815* [*Dowaai/Douai] [Op titelpag. bovenaan aant. in hs. : Domus Profess. Paris Societ. Iesu] [Op schutblad tegenover de titelpag. opgeplakt strookje : ‘Ne extra hanc bibliothecam efferatur. Ex obedientia’] [A1v :] verkorte vita uit het ‘oude manuscript’, vermeld in de ed. 1566 : Q. Horatii Flacci vita ex vetusto quodam exemplaris descripta] [p. 204-206, aan het einde :] Q. Horatii Flacci vita per Petrum Crinitum. [geen kolophon] 1622 Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa. E vetustis codicibus restitutus. Una cum M. Ant. Del-rio notis illustratus. Genevae, sumptibus S. Crispini 1622. In-16°. Antwerpen MPM, SB ; London BL 1001. a. 1 ; München BSB A.lat.a. 194 (*Henk) (iets andere titel, andere drukker) Cl. Claudianus, Theod. Pulmanni Craneburgii diligentia et fide summa, e vetustis codicibus restitutus. Una cum M. Ant. Del-rio notis. Antverpiae, apud Hieronymum Verdussium, M D C XXII. (comm. Henk :) Hij telt in acht. De versozijde van de titelpagina is blanco. Op pagina 3-6 (=A2r-A3v) staat de brief aan Pruenen (Quamquam, Corneli ...). Dan een vita en ander voorwerk, onder meer een index. De paginering houdt op op pagina 350 (= Y 7v), dat is het einde van de tekst. Verder is er niets in dit exemplaar : de noten ontbreken dus. Er zijn gebruikssporen, maar die heb ik niet verder bestudeerd. (nota : UB Genève BPU SU 2465, wéér een andere drukker : Coloniae Allobrogum, apud Jacobum Stoer, 1622, formaat onb.) 1624 Pub. Virgilii Maronis Opera, studio Th. Pulmanni correcta. [Tib. Claudius Donatus de P. Virgilii, Maronis vita.] Amst[elodamo], apud G. J. Caesium, 1624. In-16°. Paris BN Yc. 777 (catal. BN : ‘Même contenu que celui de l’édition précédente [nl. die van 1604, St.S.], à l’exception des inscriptions.’) 1625 Publii Virgilii Maronis Opera, studio Theodori Pulmani correcta. Amstelodami, Apud I. Hondium 1625. In- ? Princeton UL 2945.1625.2s 1626 (*Steven) M. Annaei Lucani P h a r s a l i a s i v e d e b e l l o c i v i l i C a e s a r i s e t P o m p e i i libri X. Ex emendatione v. c. Hugonis Grotii, cum ejusdem ad loca insigniora notis, quarum pars altera nunc demum prodit. Accesserunt variarum lectionum libellus et rerum ac verborum index locupletissimus, opera Theodori Pulmanni et aliorum concinnati. Lugduni Batavorum, apud Joannem Maire, anno 1626. In-8°. Den Haag KB 762 H 9 (2 dln. in 1 bd.)* ; Paris Bmaz 21130 ; Utrecht UB ; Wolfenbüttel HAB M : Lh 1265 (deze editie uit 1626 is, op de titelpagina en de drukker na, identiek aan de editie uit 1614, ook wat betreft de paginering) 1627 Marci Annei Lucani P h a r s a l i a s i v e d e b e l l o c i v i l i C a e s a r i s e t P o m p e i i libri X. Ex emendatione Hugonis Grotii, cum ejusdem ad loca insigniora notis. Quarum pars altera nunc demum prodit. Accesserunt variarum lectionum libellus ... et ... index ... opera Theodori Pulmanni. Lugduni Batavorum 1627. In-8°. Den Haag MMW 113 F 27 ; London BL 684. b. 12 ; Wolfenbüttel HAB A : 101.2 Poet. 1627 Pub. Virgilii Maronis Opera, studio Th. Pulmanni correcta. Parisiis, M D C XXVII, apud Joan[em] Libert. In- ? Paris BN (2 ex.) Yc. 5226, Rés. p. Yc. 429 (volgens de catal. BN als tweede titelpagina bij de Virgilius-editie van Johannes Meyen, Parijs , J. Libert 1630) 1633 Claudius Claudianus, Theodori Pulmanni Craneburgii. Diligentia et fide summa, è vetustis codicibus restitutus. Cum Claudii Claudiani Vita et Indice Claudii Claudiani operum Rothomagi (=Reims) : Apud Joannem Bertelin 1633. In-16°. Leuven BTAB 7 A 3937 1634 Publii Virgilii Maronis Opera. Studio Theodori Pulmani correcta. Amstelodami : Apud I. Janssonium 1634. In- ? Princeton UL 2945.1634s 1637 (*Henk, Steven) VERGILIUS Pub. Virgilii Maronis opera, studio Th. Pulmanni correcta. Amsterd., typis Blaviorum, anno M D C XXXVII. In-32°. New York Lcon ; Paris BN Yc. 5228* ; Princeton UL 2945.1637s [editie zonder kolophon en voorwerk.] [catal. BN : ‘Même contenu que celui de l’édition précédente (Di. die van 1624, St.S.), à l’exception des Testimonia.’] [A1r, titelpag. bovenaan, aant. in hs. :] ‘Domus Profess. Paris. Societ. Iesu.’ [onderaan, gedrukt op een ingeplakt strookje :] ‘Ne extra hanc bibliothecam efferatur. Ex obedientia.’ [A1v :] Argumenta omnium librorum P. Vergilii Maronis monosticha. [p. 271-279 :] Culex [p. 292-304, aan het slot :] Tib. Claudius Donatus de P. Virgilii Maronis vita.] [nota : niet te verwarren met Aelius Donatus] 1638 Pub. Virgilii Maronis Opera, studio Theodori Pulmanni correcta. [Tib. Claudius Donatus de P. Virgilii Maronis vita.] Rothomagi, apud L. Du Castel, 1638. In-16°. Paris BN Yc. 821 (catal. BN : ‘pièces liminaires’. ‘Même contenu que celui de l’édition de 1624’.) 1641 Publii Vergilii Maronis opera studio Theodori Pulmanni correcta. (incl. Culex en Ciris, en T. C. Donatus de Publii Vergilii Maronis vita) Cracoviae 1641. In-8°. London BL 11388. aa. 35. 1655 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V [microform]/ ex vetustissimis libris a Theodoro Pulmanno, Craneburgio emendati. Londini [s.n.] 1655. In- ? Cambridge UL B 125 : 2.9. Reel 126:5 (voor info over microfilms, zie klapper Cambridge) 1668 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i on e p h i l o s o p h i a e libri V. Cum praefatione Petri Bertii. (Anicii Manlii Torquati Severini Boethii vita, lul. Martiano Rota scriptore. - Theodori Pulmani ... De metris Boethianis libellus). Amstelodami : Apud I. Blaeu 1668. In-16°. London BL 524. a. 21 1670 Publii Virgilii Maronis opera studio Theodori Pulmanni correcta Lugduni : sump. L. Arnaud et P. Borde 1670. In-16°. Roma BN 1685 D J. Juvenalis Aquinatis S a t y r a e , scholiis veterum et fere omnium eruditorum ... commentariis ... partim integris...partim selectis...partim etiam conquisitis, ...necnon animadversis T. J. Almelovenii illustratae. ...Omnia recensuit ... H. C. Henninius. Ultraiecti : R. a Zyll, 1685. In-4°. London BL 834. k. 7 ; Lyon Bmun A 492029 (catal. Londen BL vol. 196, kol. 573 zet tekst in de reeks 1565 - 1566 - 1585 - 1603 - 1613) 1694 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e C o n s o l a t i o n e P h i l o s o p h i a e libri V. Post Theodori Pulmanni emendationem, iam denuo ad vetustissimas membranas Cunr. Rittershusii I. C. recogniti. Venetiis, ex Typographia Sanzoniana 1694. In-16°. Assisi Bcom ; London BL 1481. a. 9 ; Roma BN (2 ex.) 1695 D J. Juvenalis ... S a t y r a e , cum scholiis veterum, et commentariis ... fere omnium eruditorum ... Cum indice omnium vocabulorum (ED by 1. H. C. Hennin.) Accedit Aulii Persii Flacci S a t i r a r u m liber. J. Casaubonus recensuit, et commentario ... illustravit. Editio novissima, auctior et emendatior : Cura M Casauboni. P. van der Aa, Lugduni Batavorum 1695. In-4°. London BL (2 ex.) 678. e. 8. ; 56. c. 5. 1721 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V ad optimarum editionum fidem recensii. Accessere Petri Bertii praefatio, Boethii vita a Martiano Rota conscripta, Theodori Pulmanni de metris Boethianis libellus, nec non Elpidis, Boethii uxoris, hymni duo. [Edited by Giovanii Antonio Volpi.] Patavii (= Padua / it. Padova) : excudebat Josephus Cominus 1721. In-8°. (Patavii ; [Giovanni Antonio e Gaetano Volpi] : excudebat Josephus Cominus, 1721 kalendis Aprilis 1721. In-8°. London BL 230. l. 22 ; Padova Bciv ; Roma UB ; Wolfenbüttel HAB 1728 (*Henk, Steven) LUCANUS [links van de titelpag. :] gravureprent van H. van der My (inven. et del.) ; F. van Bleyswyk (fec.), met titelopschrift : Lucani Pharsaliae, Lugduni Batavorum apud Samuelem Luchtmans 1728. M. Annaei Lucani Cordubensis P h a r s a l i a s i v e B e l l i c i v i l i s libri decem. Cum scholiaste, hucusque inedito, et notis integris Henrici Glareani, Jacobi Micylli, Joachimi Camerarii, Hugonis Grotii etc. et excerptis Omniboni Vicentini, Joannis Sulpitii Verulani, Jodoci Badii Ascensii, Lamberti Hortensii, Gregorii Bersmanni, Theodori Pulmanni aliorumque, nec non Thomae Maji supplementis et apologia Jacobi Palmerii Grentemesnilii, Mosanthii Briosii ac Gr. Bersmanni et ineditis Francisci Gujeti aliorumque observationibus. Curante Francisco Oudendorpio, qui suas etiam adnotationes et copiosos indices adjecit. Lugduni Batavorum, apud Samuelem Luchtmans, 1728. In-4°. London BL (5 ex.) ; Paris BN (2 ex.) Yc. 788*, Rés. M Yc. 569-570 ; Utrecht UB [Een editie met interessant voorwerk (A1v t/m C3v, wegens tijdsgebrek niet overgetypt, ƒ2r-5v, ƒƒ1-4, ƒƒƒ1-4, *1-4, **1-4, ***1-4, ****1-4, *****1-4, ******1-4) dat het lange ‘Nachleben’van (o.a.) Poelman’s werk voortreffelijk illustreert. Een opdracht van Frans Oudendorp waarin deze zijn persoonlijke relatie met de tekst uitlegt wordt gevolgd door een historisch-filologische uiteenzetting van dezelfde, gericht aan de lezer. - opdracht a.d Haarlemse consules - dedicatie - bericht a.d lezer - hele collectie praefationes en dedicaties uit voorgaande edities, o.a. op p.1r-v : Theodorus Pulmannus Nicolao Rococcio.. ‘Exitiale et execrabile...’] [Henk : De noten van Pulmannus zijn met die van de anderen tesamen in het notenapparaat, verwerkt (onderaan de blz.) maar i.t.t. bijv. Grotius’ Camerarius wordt Poelmann niet veel geciteerd] 1744 Anici Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri V ad optimarum editionum fidem recensiti. Accessere Petri Bertii praefatio, Boethii vita a Martiano Rota conscripta, Theodori Pulmanni De metris Boethianis libellus, nec non Elpidis, Boethii uxoris, Hymni duo Patavii : excudebat Josephus Cominus 1744. In-8°. Bologna Bcom ; London BL 524. D 25 ; Padova Bciv ; Vittorio Veneto Bciv (Editio II, vgl. de editie Amsterdam 1668) 1798 Anicii Manlii Torquati Severini Boethii D e c o n s o l a t i o n e p h i l o s o p h i a e libri quinque ad optimarum editionum fidem recensiti. (Petri Bertii praefatio. Aniciii Manlii Torquati Severini Boethii vita Iulio Martiano Rota scriptore. Theodori Pulmanni ... De metris Boethianis libellus.) L.P. Parmae, E Regio Typographeo [G. Bodoni] 1798. In-4°. London BL 8404. i. 3