Oeuvres transmises

1553

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven, Heroidum Epistolae ghenaemt, bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, seer playsant om lesen. Geprint Thantwerpen, by my Hans de Laet, M D LIII. Met gratie ende privilegie. In-8°.

Amsterdam UB; Gent UB

(BB III, p. 209-210, Vinck I.3)

(A3r:)

Der Griecken heerlijcke coragieusheyt, Ovidius’ poetelijcke philosophye, Der princessen eerlijcke amoreusheyt, Sonder dorperheyt oft vilonye, Der rhetorijckelijcker consten clergye Suldy in dit boeck vinden met vruechden. Overleset met verstande als past by tye, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

(A3v:)

Aen den eerweerdigen ende discreten heere Η. Jacob Herdtzen, ridder, borgermeester der vermaerder stadt van Antwerpen, Cornelis van Ghistele.

Omdat ick, eerweerdighe heere, (ende dat ter begeerten van Gheeraert Delien, ende noch sommighe van onsen ouders van der Goudtbloemen) rhetorijckelijck in onse Duytssche sprake Ovidius’ epistelen over te settene my zoo stoutelijck onderwonden hebbe, sommige sullen daeromme (ducht ick) my berispen, ende seggen: Quid Graculus cum Musis?, hun laten dunckende [=waarbij zij laten merken, dat het] niet betamelijck te syne dat een slecht ongheleert clerck als ick ben, met sulcken poeet hem moeyen soude. Maer gelijck den schilders wel toeghelaten wordt, zowel den slechten als den grooten constenaers (hoewel den bestdoendere den meesten loff heeft), te beworpene oft te schilderene historien oft fabulen dewelcke van de poeten beschreven ende ghefingeert zijn, zo laet ick my οock duncken, e[dele] heere, dat eenen rhetorisien oock wel toeghelaten mach worden te stellene oft te componerene in onse Duytssche tale ’tghene dat de poeten in Latijne verclaert hebben. Aengemerct, dat sij anders niet ghescreven en hebben (al schynen ’t som fabulen) dat dat grootelijck is tot profijte van allen menschen, oft om den gheest te verlichtene, oft ’t profijt met soeticheyt ende genuechten te leerene, ghelijck Horatius seyt in Arte poetica:

Aut prodesse volunt, aut delectare poetae, Aut simul et iucunda et indonea dicere vitae.

Hetwelcke Ovidius naer mijn νerstant nieuwers betere dan hier in sijne amoreuse eρistelen achtervolcht en heeft, vol geleerder sententien, schijnende half philosophye, ons bewijsende der minnaers manieren, suchten, kermen, mistroostichheyt, verdriet en lijen, daer hem een iegelijck wel aen spiegelen ende voor wachten mach, dickwils comende tot eenen onsalighen eynde, zoo ’t bleeck aen Physllis [Phyllis], aen Dido, aen Leander, ende noch meer andere. Ten anderen moghen wij hierin oock aenmercken die eerbare ghestadige liefde van Penelope, die Ulyssem haren man (al bleef hy twintich jaren uuten lande) eerbaer ende getrouwe was; ende de suyver liefde van Laodamea, die sy droech tot Protesilaum haren man. Hieromme, e[dele] heere, hevet my oirboerlijck ghedocht te syne dese epistelen te translateren in onse Duydtssche sprake ende rhetorijckelijck in dichte te stellene, want de menschen altoos meer gheneghen zijn om eenighe zoeticheyt dan sware oft duystere materien te lesene. Ende oock aenghesien dat ick niet dan zuvere redenen sonder beghrijp oft vilonye daerinne en bevinde. Maer al ees ’t sake dat ick somtijts een woort oft twee daerby ghesedt hebbe, meer dan het Latijn schijnt uut te sprekene, ick hope ende ick meyne nochtans dat daeromme den zin van den poeet gecorrumpeert en is, want zoude men het Duydtsch zo plat naer ’d Latijn stellen, ’t soude dickwils seer vrempt in des lesers oore luyen. Ende want Horatius ooick seyt,

Νec verbum verbo curabis reddere fidus Interpres.

Ende ten anderen hebb’ ick my oock moeten bedwinghen om den aert der rhetorijcken te volghene naer mijn beste vermoghen, zoo alle constighe gheesten dat wel bevroeden selen. Maer ick weet wel, e[dele] heere, dat dit werck te slecht is om uwer eerweerdicheyt toe te schrijvene, nochtans hebbe ick my sulckx ghepijnt ende verstout te doene, betrouwende uwer grooter gheleertheyt ende discretie dat in ’t goede te nemene; consydererende oock dat ghy oyt de edele gulde van der Goudtbloemen hier binnen Antwerpen ghefavoriseert (als een ghetrou hootsman) ende byghestaen hebt, hopende daerduer minen ghewilligen aerbeyt in dancke te nemene; want ick ter eeren der Goutbloemen (zo verre als ’t den lesere behaechlik valt) dit bestaen hebbe, tot wiens dienst ick my altoos οfferere. God almachtich wil mynen Heer in salicheden ende in duechden eewich gesparen.

(A6r:)

Ad lectorem

Multa licet quondam scripsit facundus Homerus Argivo Argivos qui canit ore duces. Heroum quamvis suavis Sophoclea Thaliae Tractavit tragicis tristia facta modis, Grandiloqui laudat maestos Euripidis actus Cecropidum tellus, Μelpomeneque probat, Non tamen hunc Clio damnat spernitve poetam Pelignum, Argolicos quod canit ipse viros. Nempe Erato exultat, quod dulces dulcis amores Cantavit Latio carmine Naos meus. Sic mea Teutonicum quod ludit fistula carmen, Indoctis modulis barbara verba sonans, Et quod Germano Latium exprimit ore poetam. Si scelus hoc, fasso parcite Pierides. Parcite Pierides, veniam pro laude precamur, Suavisoni [=zoetklinkend] vatis si vitiata chelis. Sed quod magna meis spumescunt aequora remis, Intrat et Ausonium quod mea cymba mare. Consului Divos, venerandum Numen adorans, Dirigat ut timidam docta Minerva ratem. Protinus adridens Tritonia [=Pallas Athene], quis vetat (inquit) Induere Argolici militis arma Ρhrygem? Et si Romanus fuit et sit Naso legendus, Cur non Teutonicus Naso legendus erit? Haec me dicta movent vulgari pandere lingua Sulmonensis opus, tu sine Calliope. Tu sine Calliope, quamvis non Phocidis undas Gustavi, Aeniae vel neque fontes aquas. Scilicet Heroum recito quos lusit amores, Ne fidat blandis pulchra puella viris. Saepe viri fallunt, sed raro faemina fraudat, Scripsit ut in libris Naso poeta suis [Ars amat. 3,31]. Praebuit exemplum nobis Cythereius heros, Fallax blanditias et dedit Αesonides. His igitur minitis saevas extinguere flammas Disca et ut caute vel sapienter amet. Neve pharetrati fiat nova praeda puelli, Flebilis ut Dido, tristis ut Ηypsiphyle. Sed pia Penelope caste dilexit Ulyssem, Atque suum cupide Laodamea virum. Haec virgo, haec coniux, haec et matrona pudica Perlegat; haec casti sunt monimenta tori. Denique tunc pariter nuptae, innuptaeque puellae Nobile Nasonis nomen ad astra ferent, Et tenerae teneris clamabunt vocibus, huius Divini Vatis molliter ossa cubent.

1554

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaemt bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Geprint Thantwerpen, by my Hans de Laet, M D LIIII. Met gratie ende privilegie. In-8°.

New York, Columbia UL

(BB III, p. 210: ‘Le liminaire renferme les mêmes pièces que celles contenues dans l’édition de 1553’; Vinck II.4)

1555

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaempt bescreven duer den geleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Anderwerf ghecorrigeert ende noch daer by ghestelt twee epistelen die welcke Aulus Sabinus heeft beschreven. Geprint Thantwerpen, by Hans de Laet, M D LV. Met gratie ende privilegie. In-8°.

Antwerpen SB; Gent UB; London BL

(BB III, p. 210: ‘Réimpression de l’édition de 1554’; Vinck II.5)

1559

OVIDIUS Der Griecscher princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendtbrieven Heriodum Epistolae ghenaempt bescreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt seer playsant om lesen. Anderwerf ghecorrigiert ende noch daer by ghestelt twee epistelen die welcke Aulus Sabinus heeft beschreven.

Der Griecken heerlicke coragieusheit, Ovidius poetelicke philosophye, Der Princerssen eerlicke amoreusheit Sonder dorperheit oft vilonye, Der rhetorijckelicker consten clergye Suldy in dit bouc vinden met vruechden. Overleset met verstande alst past by tye, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

Te Ghendt, by Gheeraerdt van Salenson, op d’hooch poort, naerst der munte, inden Bybel, anno 1559.

Gent UB

(BB III, p. 211; Vinck II.6)

1559

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende ionckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgheset, seer playsant om lesen. Anderwerf noch duer den selven translateur ghecorrigeert ende noch XII nieuwe responsive Epistelen, daer op ghemaeckt ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt. Gheprint Thantwerpen, inde Rape, by Hans de Laet, M D LIX. Met gratie ende privilegie.

[noot: twee privileges, respectievelijk gedateerd op Brussel, 21 april 1559 (De la Torre) en op Brussel, 13 april 1559 (P. de Lens)]

Amsterdam UB; Antwerpen MPM; Gent UB; Den Haag KB 1705 E 13*; München BSB; Paris BN; Wolfenbüttel HAB

(BB III, p. 210-211; BT II, p. 147, Vinck II.7)

(A2r:)

Der Griecken heerlijcke coragieusheyt, Ovidius’ poetelijcke philosophye, Der princerssen eerlijcke amoreusheyt Sonder dorperheyt oft vilonije, Der rethorijckelijcker consten clergije Suldy in dit boeck vinden met vruechden. Overleset met verstande alst past by tije, Op dat u herte mach groeyen in duechden.

(A3v:)

Den voorsichtighen h[eer] Nicolaes Rokox, riddere en burghemeestere der stadt van Antwerpen, Cornelis van Gistele reverentelijck gunt ende wenst peys ende vrede. Want, eer[waerde] heere, heer Niclaes Rokox, uwer Eer[waerdichey]t ghelieft heeft wyt een goet jonstich herte my, uwen simpelen dienaer, weldaet ende behulpicheyt te doene sonder daertoe met eenighe voorgaende weldaden oft diensten verweckt zijnde. So hebbe ick my dicwils versint hoe ende in wat manieren dat ic dancbaer soude cunnen gewesen, hebbende voor oogen ende overdenckende, dat onder de redelicke creaturen niet en is verworpender noch leelicker dan besmet te zijne metter note van ondanckbaerheyt, gelijck tselfste den ethniken ende heydenssche luijden wyter naturen kennelick is geweest, also men wyt hen schrijven merckelicken can bevinden. Ende onder ander so is my voor oogen gecommen tseggen van Ausonius als hy seeght: ‘Ingrato homine terra nil peius creat.’[noot] Jae, die van Perssen leestmen datze de ondancbaerheyt sulcx hebben gehaet, dat geheel Perssen duer was met publicken edicte gecaveert datmen den ondanckbaren persoonen wettelicken van ondancbaerheyt verwonnen zijnde, capitalicken ende int lijf castijen soude. Omme dan te ontgaene de smette van ondancbaerheyt, so ist dat ick onder protectie van uwer eer[waerdighey]t laete in drucke wytgaen XII responsijfve brieven, by my in dichte ghestelt ende eertijts noyt ghemaeckt noch gheschreven zijnde, corresponderende οp zekere ander brieven, Heroidum van Ovidio, int Latine beschreven, eenighen tijt geleden by my in dichte ghestelt, uwer eer[waerdighey]t biddende dat ghijze voor een gratuiteyt ende teeken van dancbaerheyt wilt aenveerden, overdenckende der Griecken hemistichium: Êár ìéêñïsò ÷áñrò ìåãÜëç, hoc est: ‘Est et in parvis gratia magna rebus’. [noot: in de marge: Luc. 21]. Ende dat niemanden en behoort qualicken afgenomen te wordene, als hy uut een goet herte doet dat hy can ende na zijn vermuegen volgende tgene des hem God gegunt heeft, ghelijck Cicero, een heyden menssche, tselfste ons in Officiis betuygt [noot] ende Christus ons leert int exemple van het arme weeuken, haer betuygende dat zij met heure cleyne ghifte meer deught gedaen hadde dan de rijcke Phariseen met hen hovaerdige ghiften. Nietmin hoe cleyne dat dese mijne dancbaerheyt in haer selven metter waerheyt can gezijn, so salze gratieuser wesen inghevalle dat uwer l[ieven] de selve wilt estimeren uut der goeder jonsticheyt van mijnder herten, dwelck anders niet en begeert, dan uwer eer[waerde]n onderdanicheyt met eerlijcke dancbaerheyt te bethoonen. Hopende oock boven al dat desen mijnen aerbeyt den goeden luyden te aenghenamer sal wesen, als zij int beghinsel vanden zelven selen bevinden dat dese tweelf responsijven onder uwen name ende protectie die liefghetal is worden uutgegeven. Ende ic meyne datse den gheleerden luyden te meer selen behagen uut desen aenzien ende respecte, datze getrocken ende ghemaeckt zijn uut diverssche oude poetrien conformelicken metten zelven ouden inventien dienende onder tdexele van gefingeerde dinghen tot onderwijs vanden gemeynen man, die uut den innehouden vanden voorseyde epistelen ende responsijven hen mogen houden voor gewaerschouwet omme te schouwen so vele alst in hen is de vierige strale van Venus, de welcke menigen rustigen ende edelen man ghebrocht heeft in verdriete, ghelijc tselfste is blijckende als in eenen spiegele uut den innehouden van den hier naervolghende epistelen metten responsijven. Anders op dit pat [pas?] noch langere en wille ick uwer eer[waerde]n met lange schrijven niet verhouden vanzijne affairen ende administratie van den regimente deser stadt, dan dat ick uut innicheyt mijnder herten bidde God almachtich dat hy, tot welvaert vander stadt van Antwerpen, uwer eer[waerde]n wilt bewaren in goede gesontheyt ende voorspoet van uwe edele couraige, mijnen persoon ende simpele vermogen onderworpende tot alle diensten ende ghehoorsaemheyt vande selver uwer eer[waerdichey]t. Datum Tantwerpen, οpten ΙΧ dach van Meye, 1559.

[A6v: ‘Ad lectorem. Multa licet quondam etc.’, als in de d. 1553]

(A8r:)

Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi

Gallia nunc iactet celebrem ventosa Marotum, Petrarcham tollat Itala, terra suum, Denique Sulmo [noot] vehat Latium licet usque poetam, Non minus exultas, Belgica terra, tuo Teutonicis quem nunc modulis Cornelius aedit Ghystelius, renovans Naso poema tuum. Non ita formosam Venerem depinxit Apelles, Quam numeros numeris reddidit ipse suis. Quare age qui curis animum laxare severis Expetis, hic ferias Musa iocosa refert.

(V3r:)

Totten leser

Neempt danckelijck, leser eerbaer, dit jonstich werck, Gestelt ter eeren Tgoudtbloemken groeyende, Van een slecht rhetorisien en onconstich clerck, Die uut liefden hem hier toe was spoeyende. Maer ghy, Zoyle, [noot] die conste zijt verfoeyende En wiens aderen sietmen duer nijt crimpen saen: Hebbick yet gefaelgeert, zijt u mijns niet moeyende, Maer verbetert vry en laet u schimpen staen.

Ghevisiteert ende geapprobeert by den gheleerden heere Jan Gooswinii, licenciaet inder godtheyt, vander K. M. daer toe geadmitteert, prochiaen van S. Jacobs kercke Thantwerpen.

1564

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven duer den gheleerden ende vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne ende nu eerst in Duytsche duer Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, seer playsant om lesen. Anderwerf noch duer den selven translateur ghecorrigeert ende noch .XII. nieuwe responsive Epistelen, daer op ghemaeckt, ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt. Gheprint Thantwerpen, in de Rape, by Hans de Laet, M D LXIIII. Met gratie ende privilegie. Kol: Geprint Tantwerpen, voer Jan de Laet, by Gillis van Diest, int Jaer ons Heeren M D LXIIII den .XI. Meerte. In-8°.

Antwerpen SB; Brussel KB; Freiburg UB; Gent UB

(BB III, p. 211: ’réimpression exacte de l’édition de 1559’; BT II, p. 147; Vinck II.8)

1570

OVIDIUS Der Griecxser princerssen ende jonckvrouwen clachtige sendt brieven, Heriodum Epistolae ghenaempt, beschreven deur den vermaerden poeet Ovidius Naso inden Latijne. Ende nu eerst in Duytsche deur Cornelis van Ghistele rhetorijckelijck overgesedt, ende noch .XII. nieuwe responsive Epistelen daer op ghemaeckt, ende onder de voorghenoemde Ovidius Epistelen ghemengt.

Noch anderwerf ghecorrigeert ende noch twee nieuwe Epistelen hier aenghemaeckt deur den selven, Cornelis van Ghistele, te wetene Helena schrijft tot Menelaus ende Menelaus schrijft heur daerop antwoorde. Gheprint Thantwerpen, in Onse Lieve Vrouwen strate, in de Gulden Roose, by Ameet Tavernier, anno M D LXX. Met privilegie. Kol.: Gheprint Thantwerpen in Onse Lieve Vrouwen strate inde Gulden Roose by Ameet Tevernier. Anno M D LXX. Met privilegie. In-16°.

Antwerpen MPM; Groningen UB; London BL

(BB III, p. 211: ’réimpression de l’édition d’Anvers 1559’; BT II, p. 147; Vinck II.9)

1580-1581

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans:)

Dboek der amoreusheyt, inhoudende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyespraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere zeer ghenoechelijck voor den swaermoedighen minnaer. Gheprint tAntwerpen, op die Lombaerde veste, inden Gulden Pellicaen, by Guillaem van Parijs, anno M D LXXX. In-8°.

Leiden UB

(Vinck II.14)

1589

OVIDIUS Der Griecxscher princerssen ende jonckvrouwen clachtighe seyndtbrieven, Heroidum Epistolae ghenaemt, beschreven deur den vermaerden poëet Ovidius Naso in Latijne.

Ende nu in Duytsche deur Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc oversedt ende noch XII nieuwe responsive Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorgenoemde Ovidius Epistelen ghemengt.

Ende anderwe[r]f gecorrigeert ende noch twee nieuwe Epistelen hier aen ghemaect, deur den selven Cornelis van Ghistele, te wetene: Helena schrijft tot Menelaus ende Menelaus schrijft heur daer op antwoorde. Tantwerpen, by de weduwe van Guilliaem van Parijs, op de Lombaerde veste, inden Gulden Pellicaen, anno 1589. In-8°.

Den Haag KB 1705 E 15*

(BB III, p. 211-212; Vinck II.10)

(Liminaires comme dans l’édition de 1559. A2r: ’Der Griecken heerlijcke coragieusheyt’ etc.; A2v: ’Den voorsichtighen heer Nicolaes Rokox’ etc.; A4r: ’Ad lectorem. Multa licet quondam’ etc. ; A5r : ’Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi.’ ; P8v : ’Totten leser. Neemt danckelijck, leser eerbaer’ etc.) [privilege, gedateerd op Brussel, 21 april 1559 en 13 april 1559]

(P8v:)

Nihil habet s[anctae] Romanae ecclesiae fidi contrarium aut reipublicae offensivum. Quod attestor Sebastianus Baer Delphius, insignis colle[gii] ecclesiae S[anctae] Mariae Antwerpiensis plebanus et canonicus.

1591

OVIDIUS Heroides (16 - 19)

(dans:)

Nieu Amstelredams lied-boeck vol amoreuse nieujaren, Meyliederen, tafellieden ende veelderhaude vrolijcke ghesangen. Nu op nieu vermeerdert. [Amsterdam] By Barendt Adriensz., inde Warmoestraet, int Gulden Schrijff-boeck, anno 1591. In-8°.

Gent UB

(Vinck II.19)

s.d. [ca. 1600?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans:)

Dboek der Amoreusheyt, inhoudende diveersche minnebrieven, refereynen, baladen, meispraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere seer genuechlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Anthoni de Ballo, inden Gulden Sampson. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Brussel KB

(BT I, p. 27; Vinck II.15)

s.d. [ca. 1600?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans:)

D’boek der Amoreusheyt, inhoudende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere. Seer genuechlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Pauwels Stroobant, inde Cammerstrate, inden Witten Hasewindt. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Brussel KB

(BT I, p. 27; Vinck II.16)

s.d. [ca. 1600?]

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans:)

D’boeck der Amoreusheyt, inhoudende diveersche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere, seer genochelijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Hieronymus Verdussen, inde X Gheboden. Met gratie ende privilegie. [s.d.] In-8°.

Den Haag KB 1703 E 46*

(Vinck II.17)

[sans liminaires]

1600

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende jonckvrouwen klachtighe zeyndt-brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poeet Ovidius Naso. Overgheset in Duytsche rethorijcke door Cornelis van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii Brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met II nieuwe Epistelen door den zelven van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, aende merct, inde Fame, anno 1600. In-8°.

Rotterdam GB

(Vinck II.11)

1605

OVIDIUS Heroides

(dans:)

Princesse Lietboec: Dat is der jonckvrouwen clachtighe sentbrieven (Heroidum Epistolae ghenaemt) int Latijn beschreven door Ovidius Naso ende by een lieffhebber der Accoleye sangswijse (elck met zijn stemme) in dichte ghemaeckt. Noch zijn hier byghevoecht verscheyden amoureuse liedekens, midtsgaders een nieu amoreus lietboec (te voren niet gedruct geweest) van verscheyden redenrijckers in dicht gestelt. Tot Amstelredam, ghedruckt by Hendrick Barentsz., woonende inde Warmoesstraet, int Vergulde Schrijffboeck, anno 1605. In-8°.

Den Haag KB 5 E 1*

(Vinck II.20.a.)

(A1v:)

Voorreden

Vyftich nieuwe liedekens, amoureuse ghelieven, Van een speelcorenken ghecomponeert, Op der Grieckscher princessen, haer klachtighe brieven. Hoe sy deur Venus’ strale zijn ghetormenteert, Haer pyne, verdriet, wort hier ghenarreert. Hier blyschap ende vreucht vol amoureusheydt, Hier vryers bedroch die haer hebben onteert, Hare schalcke listen en oock haer heusheydt, Hier ghestadighe liefde, oock haer vercoelde minnen, Tinnerlijcke wesen van die liefde en haer preusheydt, Sult ghy in dese navolghende liedekens vinnen.

1605

OVIDIUS Heroides

(dans:)

Eerste nieu amoureus liedt-boeck, inhoudende verscheyden nieuwe amoureuse liedekens die noyt te voren in druck zijn gheweest, elck met zijn stemme ofte voyse daer by. t’Amstelredam, ghedruckt by Hendrick Barentsz., woonende inde Warmoesstraat, int Vergulde Schrijffboeck, anno 1605.

Leiden UB (samen met een tweede Amoreus liedboek)

(Vinck II.20.b.)

1607

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende joncvrouwen klachtighe zeynt brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poëet Ovidius Naso. Overghezet in Duytsche rethorijcke door Cornelius van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met twee nieuwe Epistelen door den zelven Van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, inde Fame aende merct, anno 1607. In-8°.

Gent UB; Den Haag KB 765 K 39*; Paris BN

(BB III, p. 212: ‘réimpression, avec quelques changements peu importants, de l’édition de 1559’; Vinck II.12)

(A1v: ‘Der Griecken heerlijcke couragieusheyt, etc.’; A2r: ‘Den voorsichtigen heer Nicolaes Rokox ’ (anno 1559); A3r: ‘Ad lectorem. Multa licet etc.’; A3v : ‘Decastichon Guilielmi Gentii Neomagi’.)

1615

OVIDIUS Heroidum Epistolae, oft der Griecscher princessen ende jonckvrouwen klachtighe zeynt brieven, beschreven int Latijn door den vermaerden poeet Ovidius Naso. Overghezet in Duytsche rethorijcke door Cornelis van Ghistele. Met XII nieuwe antwoordende Epistelen daer op ghemaect ende onder de voorghenoemde Ovidii brieven ghemenght. Anderwerf ghecorrigeert ende met twee nieuwe Epistelen door den zelven van Ghistele vermeerdert. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, inde Fame, aende merct, anno 1615. In-8°.

Amsterdam KNAW; Haarlem SB; London BL; Rotterdam GB

(BB III, p. 212: ’réimpression de l’édition de Rotterdam 1607’; Vinck II.13)

1656

OVIDIUS Heroides (10, 15, 18-21)

(dans:)

D’boeck der Amoureusheydt. In houdende diversche minnebrieven, refereynen, baladen, meyspraken, tafelspelen, batamenten, gheraetselen ende meer andere. Seer ghenuchlijck voor den swaermoedighen minnaer. T’Hantwerpen, by Martinus Verhulst, op den hoeck vande oude coremerckt, inde Croon, M D C LVI. In-8°.

Amsterdam UB; Antwerpen MPM; Brussel KB; Gent UB; Den Haag KB 843 B 33*; Haarlem SB

(Vinck II.18)

(sans liminaires; p. 142: ‘Approbatio. Hic libellus sine offensione Catholicae religionis recudi poterit. P.C.C.A.’)

1554

VERGILIUS Deerste viere boecken van Eneas ende Dido genaemt Aeneidos , bescreven in Latijn door den alder geleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerste in onser Duytscher tale door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. Gheprint Thantwerpen, int Landt van Artoys, by Hans van Liesvelt. Met gratie en privilegie der K. M., anno 1554, mensis Aprilis. In-8°.

Amsterdam KNAW G 301

(BB III, p. 207: ‘préface, vie de Virgile, dédicace en vers latins à Gérard Delius ou Delien, marchand à Anvers’; Vinck II.21)

1556

VERGILIUS (Aen. I-VI) Deerste sesse boecken van Aeneas ghenaemt Aeneidos, bescreven in Latijn door den alder geleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerste in onser Duytscher tale door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. Gheprint Tantwerpen, inden Schilt van Artoys, by die weduwe van Jacob van Liesvelt. Met gratie en previlegie der K. M., anno M D LVI. In-8°.

Amsterdam UB; Antwerpen MPM, SB; Brussel KB; Doornik/Tournai Bmun [perdu dans la guerre]; Gent UB; Leiden UB; Leuven UB

(BB III, p. 207; BT I, p. 384; Vinck II.22)

(π3ν:)

De translateur.

Van een Antwerpsch Goubloemken uut jonsten reyn neemt dit in dancke, verstandighe sinnen, Al is ’t gestelt slechtelijck na der consten, ’t reyn Liefde heeft al sulcx doen beghinnen, Soodat hem (so ghi muecht hier bekinnen) Niet en heeft verdroten arbeyt oft pijne. Ghi, Zoilus, ghebroetsele, slachtende den spinnen, Arch van gronde, vol van fenijne, Waer u onverstandich blameren ten fijne U sulcken arbeyt ooc, ghy sou ’t haten, saen U onwetent voortstel tot elcen termijne en u schimpich berispen wel laten staen.

(π4r:)

Totten lesere

Want nu ter tijt een hinderlijcke ende leelijcke beeste in vele landen woelende is, heetende onverstandich begrijp, soodat menich constich gheest daerduere hem ontsiet ende grouwelt yet in onser Duytscher talen over te settene, want ’t ghebuert dagelijcx deghene die d’alderminste verstant oft kennisse van eenighe materien hebben, dat die meer sijn tot berispen, schimpen oft lachteren gheneghen dan de verstandighe oft gheleerde die met goeden redenen wet [wel?] te paeyen sijn. Daerom, beminde leser, sal ick u een weynich verhalen het begrijp in ’t corte van desen boecken duer den aldergheleersten ende vermaersten poeet in ’t Latijn bescreven ende nu eerst in onser Duytscher spraken overgesedt. Maer ten eersten weet, al is ’t sake dat Vergilius een heydens meester was, dat daerom sijn schriften niet onduechdelijck oft te verachten en sijn; want alle heydensche philosophen ende poeten, al en hebben si gheen kennisse van Christo ghehadt, nochtans haer groote wijsheyt ende verstant hebben si wel laten blijcken, alsoo wy duer haer goede ende gheleerde sententien daghelijcx noch bevroeden mueghen. Want hoe connen wy duechdelijcker ende godlijcker sententie lesen dan dat woort Nosce te ipsum, dat is te segghen: ’Kent uselven’, ’dwelck woort hier voormaels die philosophen den menschen voor een leere gaven, ende al is dit woort uut den heydenen ghesproten, ’t is nochtans een christelijcke sententie alle kerstenmenschen orboorlijck en van noode sulcks te bevroeyene. Ten anderen alle poeten oock een duechtsamighe leere schrijven: Medium tenuere beati. Dat is te segghene: die duechdelijck leven wilt, sal alle dinghen by maten handelen en tracteren. Hieromme duncken si my onverstandich te sijne, die der poeten schriften misprijsen ende seere verachten, aenghesien dat si niet en beschrijven dat der wijsheyt oft der duecht contrarie is, maer met sulcke gheleerde sententien ende redenenen haer schriften alomme verschoonen ende verschieren. Ende al is ’t sake dat si haer ceremonien van hare goden ende godinnen daerinne verhalen, daerduere en derf nyemant gheschandaliseert worden. Want wy wel weten dat si doentertijt van Christo gheen kennisse en hadden, nochtans bevinden wi dat alle duechdelijcke manieren duer haer gheleert worden, prijsende ’t goet ende straffende het quaet, ghelijck gulsicheyt, ghiericheyt, oncuysheyt ende soodanighe gebreken die een kerstenmensche schuldich is te hatene. Daerom, beminde leser, leest dit boecxken met verstande, u niet stootende aen der heydenen ceremonien; ghi en sulter niet dan duecht ende wijsheyt in bevinden. In ’t eerste boeck wordt ons gheleert hoe dat een oprecht mensche die God is vreesende, al is ’t dat hy somtijts wat teghenspoets lijden moet, dat God hem nymmermeer verlaten en sal, ende ghi sult hierinne oock mercken die groote goedertierenheyt, patientie ende sorchvuldicheyt van Aeneas, welcke gaven eenen prince seere verchieren ende seer orboorlijck sijn. In ’t tweede boeck muechd’y oock aenmercken dat de gramschap Gods altoos de oorsake is dat men rijcken oft steden siet declineren. In ’t derde boeck suld’y bevinden wonderlijcke aventueren ende perijckelen der zee ende dat men, ’tsy in voorspoet of tegenspoet, God altoos moet dancken ende loven, alsoo Aeneas ghewoonlijck was van doene. In ’t vierde muechd’y mercken aen Dido, hoe crachtich dat den hittighen brandt der rasender liefden is ons een exempel dat eenyeghelijc, hoe machtich, hoe wijs oft verstandich, hem daer wel af behoort te wachtene. Ten anderen bevinden wy noch hierinne de groote ghehoorsaemheyt van Aeneas, die God altoos boven den mensche onderdanich was. In den vijfden boeck worden verhaelt tot eender memorien al sulcke spelen als die Romeynen jaerlijcx onderhielden, dewelcke van den Trojanen eerst gheoordineert waren om op ghewoonlijcke feestdaghen te onderhouwen omdat elck jonck man hem daerinne oeffenen en exerceren soude en niet hem wennen tot eenich ander wellustich en onbehoorlijck solaes, ’dwelck dicwils den mensche in groot verdriet brengt. In den sesten boeck heeft hy een uutnemende groote scientie gebruyct daer alle gheleerde haer af verwonderen. Want al is ’t sake dat hy een heydensch poeet was, nochtans laet hy hierinne een christelijck verstant en een groote onsprekelijcke wijsheyt blijcken, schijnende duer eenen godlijcken gheest te sprekene. Beschrijvende hoe die menschen hiernamaels om de boosheyt en sware sonden ghepijnicht worden. Ende dat den wech ter hellen goet om gheraken is, ruym en breet sijnde (soo de Evangelie oock verclaert), maer den wech na den hemel is stranghe en luttel menschen hem wandelen, ’dwelck hy constich fingeert schijnende maer eenen droom te sijne, so hy selve in ’t leste bekent, ende een versierde fabele. Ende want menich mensche anders niet en weet dan dat Vergilius deghene was daerover lange jaren buesel boecxkens afgheprint sijn, te wetene van Vergilius die in de mande hinck d’welc een toovenaer binnen Roomen was, maer niet Vergilius Maro de poeet [noot]. Daerom sal ick u een weynich verhalen van sijn leven en manieren, soveel gheleerde van hem in diveersche boecken bescreven hebben.

(π5ν:)

Het leven van Vergilius Maro.

Vergilius Maro was van cleynder afcoemsten, geboren in een dorp gheheeten Andes, niet verre gheleghen van Mantua. Ende wi lesen, als sijn moeder hem gebaert hadde, droomde haer dat si voortghebracht hadde een laurierrancke. Ende so saen als die in d’eerde ghesedt was, sach men daeraf terstont eenen boom rijpen en groeyen, gheladen met diveersche appelen ende bloemen. Noch vindt men bescreven dat men in sijn gheboorte hem noyt en hoorde schreyen, maer al vriendelijck en lieflijck siende hy ter werelt quam, ’dwelck men seyt dat een teeken was van edelder complexen. Hi woonde binnen Cremona totdat hi seventhien jaren out was en vandaer reysde hy nae Melanen ende niet langhe daerna track hy na Napels, daer hi neerstelijck studeerde in ’t Griecx ende in Latijne. Ten lesten begaf hi hem oock tot der consten der medecijnen ende astronomien, daer hy oock een gheleert ende expeert meester in wert. Hy was lanc van persoone, bruyn van coluere ende hadde een simpel slecht aensicht ende een onbequaem sprake, dat hy meer (soo Milesius schrijft)een boer gheleeck dan eenen gheleerden man. Doen hi XLII jaren out was, wert hy van sinnen om in philosophie voortaen te studeren en track nae Asien in Griecken, maer doen hy Athenen nakende was, de keyser Augustus, comende van Oosten hem in ’t ghemoete, heeft hem wederom nae Roomen gheleyt. Ende doen hy in de stadt van Magera quam, gheleghen niet verre van Athenen, daer creech hy een sware sieckte, welcke sieckte daghelijcx duer het veel reysens te schepe altoos meer ende meer argerde. Ende quam ten lesten in een stadt ghenaemt Brundusium, gheleghen in Calabren, daer hi ghestorven is. Maer de keyser Augustus beval dat men sijn lichaem brenghen soude tot Napels, daer hy eerlijck ontfanghen wert. Wy lesen in sommighe boecken dat hy duer sijn gheleertheyt van heeren en vorsten soο bemint was, dat hy duer de groote ghiften en gaven die hem daghelijckx gheschoncken worden ende door sijn conste der medecijnen achterliet, na sijn doot ende sijn goet gheextimeert was, IIC duysent ende vijftich duysent ducaten. Maer al hadde die keyser hem verleent ghejont dat alle verbuerde goeden van eenighe malefacteurs of ballinghen tot Vergilius’ tafel comen souden, nochtans was hy soo rechtveerdich van conditien, al was hy een heydens mensch, dat hi al sulcken goeden niet en begeerde, wel wetende dat hy sulcks niet rechtveerdelijck en mocht besitten. Mer men vint er heden onder die kerstenen luttel (God betert) van sulcker conditien die sulcken goeden haer gheoffereert sijnde met de voete stooten souden, maer het dunct den menighen al gheen quaet goet wesen dan daer si niet aen gheraken en connen ende al na huer trecken, ’tsy duechdelijck of onduechdelijck. Aldus, verstandighe leser, wilt dese ses boecken van den gheleerden wijsen en rijcken poete met verstande overlesen ende en sijt der spinnen niet slachtende, dewelcke haer fenijn suycht uut een bloemken daer een bye haer honich uut rapende is. Ende wi hopen eer lancheyt van tijden de andere ses die noch resterende sijn in onser Duytscher talen te brenghene.

(π7r:)

Discreto ac ornato viro Delio, inclitae civitatis Antverpiae mercatori Corn[elius] Gist[ele] s[alutem] d[icit] p[lurimam].

Qum mihi sollicito, volventi pectore, cui nam Haec nova patrono scripta tuenda darem, Ante omnes virtus tua visa est tale mereri, Qui colis Aonidum Pieridumque choros, Qui magna vitae ac morum probitate choruscas. Vir, gravis ingenio, dexteritate, fide, Adde, quod es studiis et fautor et author honestis, Ausonidos linguae nec tibi desit honor. Non deerunt, novitas quos haec invisa movebit, Grandia, quod vili pectine, facta cano. Et quod barbaricis Heroica carmina plectris Fontibus e Latiis Teutona musa sonat. Dixerit, haec aliquis cuius fortasse Camaena? Teutonici novitas carminis unde venit? Scilicet, Andini quod conor scripta Maronis Vertere Germano (dogmata sancta) stilo, Ardua res, fateor, magni res plena laboris! Ausus quam nemo nos prior ante fuit, Sed quia dura fuit, vertendi tanta facultas, Praesertim verbis singula verba dare, Ut mihi Pierides, recolunt qui culmina montis Parnassi, faveant (turba novena) precor. Cinguntur viridi licet haud mea tempora lauro Vel mea Castalius non rigat ora liquor. Maxima Pegasidum, docti concede Maronis Tangere blandisonae consona fila lyrae, Denique Mantoi plectro modulantis eburno Da veniam fasso, si laniata chelis. Ad te nunc iterum redeo, clarissime fautor, Accipias grata munera nostra manu. Accipe doctiloqui preclara poemata vatis, Que tibi Teutonico carmine versa damus. Inter eos vates, quos docta Ausonia multos Protulit, hic cunctis anteferendus erit. Cuius honos, nomen, semper laudesque manebunt Parrhasis aethereum dum colet Ursa polum. Funera qui miserae Latiis cebravit Elisae Versibus et Danaum Pergama capta dolis Claraque, Romuleae memorans primordia gentis, Ardua qui Phrygium tollit ad astra ducem, Qui varios, fato, casus durosque labores Sustulit, horrendo bellaque Μarte gerens. Ut iam Teutonicus miles Martisque satelles Perlegat, egregii tot monimenta ducis. Accipiat vatem Germana voce loquentem Mantoum et placido, quum vacat, ore legat. Tuque, tua defende meos virtute labores, Teutonicum quamvis nostra Thalia sonat. Qui tibi si possint, ut spes est magna, placere, Venit ad optatos nostra carina sinus. Vive, vale, fautor longa dignissime vita, Extendat Lachesis sic tua fila precor, Ut superare queas grandaevi Nestoris annos, Dentque tibi laetos fata benigna dies; Fregerit postquam tua vitae stamina Clotho, Spiritus ad campos transmigret Elisios.

(Χ4v:)

De tra[ns]lateur

G hy, Pierides’ scholieren, die conste useren, H ier hebd’y de bloeme van alle poeten. Ι sser yet ghemist, oft heb ic mi in ’t translateren S lechtelijck en qualijcken ghequeten, Τ oont Momus’ aert niet [noot], laet onverweten Ε en vierich rethorisiens werck doch; L iefde heeft haer sulcx dorren vermeten E n daertoe verwect eenen simpelen clerck noch.

1556

VERGILIUS (Aen. VII-XII) Die leste sesse boecken van Aeneas ghenaemt int Latijne Aeneidos, nu eerst in onser Duytscher talen overghesedt. Gheprent Tantwerpen, op die Camerpoort brugghe, inden Schilt van Artoys, by die weduwe van Jacob van Liesvelt. Met concklijcke gratie ende privilegie, anno M D LVI. In-8°.

Amsterdam KNAW; Antwerpen MPM, SB (2 ex.); Doornik/Tournai Bmun [perdu dans la guerre]; Gent, coll. priv. ; Leiden UB

(BB III, p. 208; Vinck II.23)

[après 1562 - avant 1571]

VERGILIUS (Aen. I-VI) Deerste sesse boecken van Aeneas ghenaemt Aeneidos, bescreven in Latijn door den alder gh[e]leersten ende vermaersten poeet Vergilius [Ma]ro. Nu eerste in onser Duytscher talen d[oor] Cornelis van Ghistele retorij[ckelijck] overgeset, plaisant ende [weerdich] om lesen. [Antwerpen, [weduwe?] Hans van Liesvelt, après 1562 - avant 1571] In-8°.

(page de titre très endommagée, v. Vinck II.24)

1583

VERGILIUS Die twaelf boecken van Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den aldergeleersten ende vermaersten poeet Vergilius Maro. Nu eerst in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele retorijckelijck overgeset, plaisant ende weerdich om lesen. T’Hantwerpen, by Niclaes Soolmans, op Onse Vrouwen Kerchof, byde lijnwaet-merct, inden Gulden Leeu, an. M D LXXXIII. In-8°.

Amsterdam UB; Antwerpen MPM, SB; Brussel KB; Gent UB; Den Haag KB; Leiden UB; London BL; Maastricht SB 8 C 58*; Münster UB; Princeton UL

(BB III, p. 208-209; BT I, p. 384; Vinck II.25)

(liminaires identiques à l’éd. de 1556, même peut-être à celle de 1554)

1589

VERGILIUS De twaelf boecken Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den gheleerden ende vermaerden poët Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. T’Antwerpen, by Jan van Waesberghe, inde Kamerstrate, inden Schilt van Vlaendren, 1589. In-8°.

Amsterdam UB; Antwerpen SB; Brussel KB; Den Haag KB 1705 E 28*; Leiden UB; Leuven UB; Paris BN; Rotterdam GB

(BB III, p. 209; BT I, p. 384; Vinck II.26)

(liminaires identiques à l’éd. 1556, même peut-être à celle de 1554)

1599

VERGILIUS De twaelf boecken van Aeneas ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den geleerden ende vermaerden poet Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele retorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, in de Fame, aen de merct, M D CXIX. In-8°.

Gent UB; London BL; Rotterdam GB

(BB III, p. 209: ‘l’édition est la même que celle d’Anvers, J. van Waesb. 1589’; Vinck II.27)

1609

VERGILIUS De twaelf boecken Aeneas, ghenaemt int Latijn Aeneidos, beschreven door den gheleerden ende vermaerden poëte Virgilius Maro. In Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rhetorijckelijc overghezet, plaisant ende weerdich om lesen. Tot Rotterdam, by Jan van Waesberghe, in de Fame, aen de merct, anno 1609. In-8°.

Amsterdam UB; Antwerpen SB; Gent UB; Den Haag KB 233 L 8*; Groningen UB; Leiden UB; Leuven UB (UCL); London BL; Liège BU, Rotterdam GB; Wien ONB

(BB III, p. 209; Vinck II.28)

(liminaires identiques à l’éd. de 1556, même peut-être à celle de 1554)

1555

TERENTIUS Andria, de eerste Comedie van de sesse welcke P. Terentius Afer die vermaerde ende gheleerde Poeet int Latine bescreven heeft, nu eerst in onser Duytscher talen rethorikelijck over ghestelt, seer playsant om lesen.

Eerbaerheyt, wijsheyt, die laudabele is, Goede leeringhe die profitabele is, Suyver amoreusheyt die amiabele is, En groote schalckheyt die onabele is. Hoe de knapen haer meesters uut strijcken, Heeft Terentius hier in Andria laten blijcken.

Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerden veste, by mi Symon Cock. Met privilegie van vier jaren. Kol. (G4r): Gheprent Thantwerpen op die Lombaerden veste. Teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons heeren M CCCCC ende LV, den xxviii. April.

Antwerpen SB; Brussel KB; Groningen UB; Paris BN

(BB III, p. 214; BT I, p. 365; Vinck II.43)

(A2r: ‘De translateur’ (acrostichon ‘GHISTELE’), daaronder ‘Tot den studiosen jongher’, daaronder ‘Totten leser’; A2v: ‘Het leven van den poete Terentius’; A3r: ‘Het onderscheyt’ etc.)

1555

TERENTIUS Terentius Comedien. Nu eerst wt den Latine in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rethorikelijck over ghesedt, vol goeder leeringhen ende playsant om lesen.

G hi amoreuse jongers, die nae u ghevoech claer H ier daghelijcx tot wellusten u went, I n Venus’ ackere siet dat ghi den ploech swaer S onder ommesien nyet te diepe en ment, T erentius’ Comedien in u herte prent E n spieghelt u hier ghelijck in eenen speghele L iefde die onwijs vierich is en blent E n ghebruyct redene, mate [misschien als ‘redenmaat’, vgl. WNT] oft reghele.

Tot den studiosen jongher

Ghi jonghe Minervisten, Palladis scholieren, In Terentius’ speelhoefken u herte verfraeyt En pluct de bloemkens met soeter manieren Die aen alle canten hier zijn ghesaeyt.

s.l. [Antwerpen] Gheprent bi mi Symon Cock, anno M CCCCC LV. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB; Antwerpen MPM, SB; Brussel KB; Chicago Newb; Gent UB; Den Haag KB 1404 B 9, 1704 B 9*; Groningen UB; Haarlem SB; Leiden UB; London BL; Paris BN (3 ex.); Utrecht UB

(BB III, p. 231; BT I, p. 365; Vinck II.44)

(A2r:)

Den eersamen en verstandighen Gabriel Studelin, prince van der Gulden der Goubloemen binnen Antwerpen, Cornelis van Ghistele s[alutem]. Sommighe persoonen, dese comedien lesende, my grootelijck (sorch ick) berispen en blameren sullen, verhalende het woort welck Thucidides sprac: ‘hoe ongheleerdere hoe stoutere’. Maer niet bevroeyende het ghene dat Lucianus tot Nigrinum screef, als dat liefde der scientien en der consten oock menighen stout ende vierich maken can, dwelc die principale oorsake is, eersame prince, dat ick die Terentius’ comedien uut den Latine in onser Duytscher tale over te setten, mi vercloect en ghepinicht hebbe. Ende oock niet, om daer dore eenighen grooten lof oft eere te behalen, maer alleenlijck omdat yeghelijck sou bevroeyen, dat onse rethorikelijcke spelen die wy jaerlijcx (alst bequamen tijt is) den volcke exhiberen, gheen nieuwe inventie oft conste en is, maer vanden Romeynen (ick laet de Griecken staen die de eerste inventeurs sijn) over menige jaren gheploghen is. Waer af Livius Andromicus [sic] de aldereerste gheweest is, die Latijnsche comedien nader Griecxscher maniere gheschreven heeft, ende binnen Roomen doen spelen anno vijfhondert derthien na dat Roomen ghesticht was, te weten ontrent twee hondert jaren voor Cristus’ gheboorte. Ende nae hem quamen Ennius, Naevius, Pacuvius, Accius, Cecilius, Plautus ende Terentius. Xistus Betuleus scrijft dat Terentius’ eerste comedie, ghenaemt Andria, ghespeelt wert anno vijf hondert ende achtentachentich na dat Roomen ghesticht was, ende daer nae van jare tot jare alle dandere, die welcke oyt sint dier tijt vanden Romeynen en van alle gheleerde in grooter weerden ghehouden sijn. Want Marcus Tullius Cicero (soe wy lesen)waer hi ghinck oft reysde, om haerder suyver leeringhen en elegantien, Terentius’ comedien altijt over hem droech. Hierom dan, e[ersame] p[rince], en heeft my gheenen arbeyt verdroten om die in onser Duytscer talen over te setten, op dat een yeghelijck, soe wel leecke als clercken, sijn groot verstant en gheleertheyt daer dore aenmercken en bevroeyen souden moeghen, bescrivende der ouders sorchvuldicheyt, der vrouwen gheemelijcheyt, der jonghers leven ende regement, der minnaers manieren, der hoeren subtijlheyt, der knapen schalcheyt, der verwaender sotten glorioesheyt ende der loeftuyters pluymstrijckerye, dwelck hy al door eenen godlijcken gheest die inde poeten werckende is (soe Ovidius seyt) ons soe constich bethoont heeft, dat ick metter waerheyt van hem wel segghen mach het ghene dat Horatius scrijft:

Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci, [Ars poetica]

dat is te segghene: Alsulck poeet is wel weerdich gheeert, Die duecht en profijt met ghenoechten leert. Soe dat hi boven alle poeten dan wel mach ghepresen en gheexalteert worden, en den laurieren hoet wel weerdich gheweest is te draghen. Maer al yst sake dat ick soe natuerlijck en elegantelijck in ons Duytsche tale dese comedien niet overgheset en hebbe als Terentius die in Latine bescreven heeft, de verstandighe leser (hoep ick) my daer in defenderen sal. Want die hem sulcx soude vermeten te doene, die mocht wel slachten den ghenen die eenen papegaey sijn natuerlijcke pluymen uuttreckende, met eens anders voghels pluymen soe suyver soude willen verchieren. Ende want hier voortijts de Latijnsce poeten, oversettende oock de Griecxsche comedien, soe volcomelijck dat niet ghedaen en hebben, soe Terentius in sijn tweede prologhe vermaent, segghende: ‘Qui ex Grecis bonis Latinas fecit non bonas.’ Soe eest my oock dan wel te vergheven, heb ick dese ooc soe wolcomelijck na der elegantien eysch in onser tale niet overghesedt. Want alsmen de proprieteyt vande Griecxsche woorden soe perfect inden Latine (dwelck nochtans een suyver volcomen sprake is) niet overghesetten en can, hoe veel te min soude yemant dan de proprieteyt en de elegantie vande Latijnsche woorden so volcomelijck in ons slechte tale overghesetten connen? Daerom, e[ersame] p[rince], al ist bi also dat ick dan soe grooten lof (want tot dier intencien van mi dit niet bestaen en is) niet verdient en hebbe, this mi alleenlijck ghenoech dat ick late blijcken hoe de Romeynen dese rethorikelijcke conste in haerlieder tale oock gheuseert hebben. Ende hoe grootelijck dat si die gheacht en in eeren ghehouden hebben, is blijckelijck aen de triumphantelijcke theatren die sommighe keysers doen ter tijt (soemen noch te Roomen aenschouwen mach) soe costelijck en soe groot hebben doen maken, om dat yeghelijck dese spelen diemen Ludi Scenici hiet ende noch meer ander op feestdagen daer toe gheordineert sijnde soude moghen sien spelen. Wy lesen dat Μ. Scaurus een theatrum dede maken, met dry hondert tsestich calomnen, dwelck, soe Plinius scrijft, tachtentich dusent menschen begreep, ende Pompeius’ amphiteatrum was oock soe costelijck ghemaect datter dertich duysent menschen, elck na sijn digniteyt en qualiteyt, een ghemackelijcke sidtstede hadde. En Titus Vespasianus ordineerde een daer viventachtentich dusent persoonen sitten mochten. Augustus Marcellus dede oock eene soe triumphantelijcken maken, dwelck altoos nae hem Augustus Marcellus gheheeten wert, en noch meer ander dat hier te lange soude vallen om te verhalen en dwelck den gheleerden wel kennelijck is. Die van Athenen hielden voor een maniere dat elck mensche jaerlijcx twee ghesette penninghen gheven moeste: den eenen om de schamele menschen, den anderen om dese theatren te onderhouden; wy lesen oock dat sommighe borghers van Athenen, ghevanghen sijnde van den Sicilianen, werden los en vry weder nae Athenen ghesonden om haerder grooter consten wille die si daer bewesen en ghetoont hadden int spelen van sommige tragedien. Hierom moetent dan nu wel onverstandighe menschen sijn die de rethorikelijcke spelen verachten ende blameren willen, inde welcke ons nu gheen versierde fabulen, maer Gods woort suyverlijc verbreyt en verclaert wort. Inde welcke ooc yeghelijck sijn ghebreken ende vitien ghelijck in eenen spieghele aenmercken ende aenschouwen mach. Maer om dat de sulcke niet so gheerne op sijn seer gheraect en wilt wesen, oft sijn ghebreken bekennen, daerom hi dese spelen verachtende is. Hier voortijts inde oude comedie pleghen de Griecxsche poeten ghelijck Eupolis, Cratinus en Aristophanes ende noch meer ander (soe Horatius scrijft), yeghelijck namelijck te beschimpen en haer lemten ende ghebreken openbaerlijck te verhalen, niet myende keysers, coninghen oft hoe groot van machte dat yemant was; dwelck de princhen int leste niet langher en wilden verdraghen. Want Alcibiades dede Eupolim apprehenderen ende inde zee verdrincken, om dat hy hem in een comedie ghenaemt Baptas seer schandelijck berispt hadde, soe dat alle ander poeten haren spieghele daer aen namen en haer sint dier tijt ghemijt hebben yemanden meer namelijc te beschimpen. Maer vonden een ander maniere om bedectelijck de machtighe op haer seer te gheraken, welcke plaestere haer noch te bitter docht wesen, soe dat de nieuwe comedie opghecomen is, waer in niet dan de manieren en dleven met versierde namen van slechte ghemeyn persoonen, sonder yemanden te beschimpen, verhaelt werden, daer Menander int Griecxsche de principaelste meester af was, den welcken Terentius int Latine seer constich nae ghevolcht heeft ende een wonderlijcke gheleert verstant daer inne ghebruycte, soe dat hi eenen eewighen lof en naem vercreghen ende achterghelaten heeft. Hier om dan, eersame prince, want ghy al sulcke ingenieuse gheesten ende der voorghenoemder consten beminnende ende in duechden jonstich favoriserende sijt, waer door u eerbaer verstant wel blijckende is, soe heb ick mi verstout dese Terentius’ comedien uwer liefden (want ghy sulcx meer dan weerdich sijt) toe te scrivene en op uwen naeme soot wel behoorlijck is uut te laten gane. Hopende dat u sulcx (al en is de conste so groot niet als den arbeyt gheweest is) aenghename sal wesen ende ghewillich in dancke nemen sult, want ter liefden van alle rhetorices beminders ende ter eeren der edelder Goubloemen tot eender eewigher memorien ick dit begonst ende voleynt hebbe. Hopende oock daerom dat ghi mi voor alle schimpige berispers, die noch Zoylus’ nidighen aert int herte hebben, defenderen ende verantwoorden sult. Ende dese comedien dan in onser ghemeynder spraken (al yst dat ghi die van uwen jonghen jaren af uuter Latijnscher talen gheincorporeert hebt) somtijts noch alst past by luste en voor een recreatie, als den gheest beswaert is en om uwer memorien te renoverene, overlesen wilt. Waer inne ghi duechdelijcke leeringhen, goede redenen, wise sententien, recreativelijcke woorden en boerdelijcke cluchten, sonder dorperheyt oft eenighe vilonye (die mispriselijck is), bevinden sult. Waer dore u (en een yeghelijcx) ingenieus verstant ontwijffelijcken groote soeticheyt tot duechdelijcker stichtinghen smaken en bevroeyen sal. Van u eerbaer duecht meer te scriven (so ghi wel weerdich sijt) soude wel behooren, maer ick weet wel dat uwer liefden sulcx niet aenghenaem en soude wesen. De Heere almachtich wil u ingenieus verstant in duechden u laten ghebruycken en salighen voorspoet altoos verleenen. Vale.

(+5r:)

Tot den leser

Men vint vernufte menschen die segghen dat onbehoorlijck is Latijnsche boecken in onser Duytscher talen over te setten, haer laten dunckende dat de Latijnsche sprake daer door onteert ende te cort ghedaen wort. Maer waerom dan hebben so veel gheleerde mannen de Griecxsche poeten ghelijc Homerum, Euripedem, Sophoclem ende noch meer ander int Latine over gheset en noch daghelijcx doen? Wort de Griecxsche sprake (die soe groot gheacht is) daer door eenichsins vercleynicht? Ende noch ooc meest al dwelck men int Latijn bescreven vint, de Italianen, Overlanders, Franchoysen ende de Spaensce natie elck in zijn tale daghelijcx (soe men siet) oversettende zijn. Sullen wy dan haerlieden oock niet moghen nae volgen, als wy niet over en setten dan dat duechdelijc en eerlijc is ende daer niemant by gheschandalizeert en wort? Ist niet beter dat de slechte menschen in ons ghemeyn sprake de gheleerde poeten lesen moghen, dan dat si haer met ulespieghels beuselen oft met soedanighen boeverye veronleghende zijn? Hier om dan, beminde leser, wilt uwen gheest met dese comedien vernieuwen; ghy sulter in vinden waer dore u leven ende u manieren ghebetert mogen worden ende my dan (hoep ick) bedancken.

(+ 5v:)

Het leven van den poete Terentius.

Publius Terentius Afer was geboren inde stadt van Cartago ende, soe sommighe scriven, in zijn jonge tiden vanden Romeynen inde orloghe van Cartago nae Rome ghevoert wert. Maer daer zijn sommige die anders scriven ende segghen dat hy noyt als een ghevangen te Rome ghebracht en is: want hi na die tweede orloghe van Chartago gheboren wert ende sterf eer die derde orloge van Chartago begonste op te risen. Maer het is warachtich dat hy binnen Roome woonachtich was in zijn jonghe tiden ende diende eenen raetsheere ghenaemt Terentius Lucanus, de welc hem so bemint ende begracijt hadde om zijn uutnemende verstant ende manierlijc wesen, dat hi hem van als dede leeren, so dat hi een expeert meester wert int Latijn ende int Griecx. Dese Terentius wert van alle edele, gheleerde ende wise persoonen binnen Rome seer bemint, principalijc van Μ. Marcellus, Ρ. Scipio ende van Scipio Africanus ende van C. Lelius, ende hi wert so van yegheliken begheert, dat hi daghelijcx by deene en by dander te gaste ghenoot wert, soe dat hi niet seer neerstich en was om veel goets te vergaderen, want hi anderen lieden meer ghedienstich was dan hemselven. Sesse comedien heeft hi bescreven, die noch openbaer zijn, die wile dat hy binnen Roome woonachtich was. Daer na is hy ghetrocken na Griecken om haer manieren ende noch meer goede leeringhen te leeren, daer hi oock noch veel comedien ghescreven heeft. Maer als hi weder omme na Romen waende te comen, so sijn door tempeeste ende storm van winde alle zijn comedien die hy daer ghemaect hadde inde zee ghebleven, dies hi van grooter onghenoechten ende hertsweyr (alsoe men scrijft) in Arcadien ghestorven is. Hy was een middelbaer persoon, niet seer grof van lichame, bruyn van coleure. Hi en liet niet veel goets achter dan een stuck lants ghelegen by Romen, xx bunderen groot zijnde. Hi liet ooc achter een dochter die eenen ridder binnen Rome troude. Van zijn uutnemende groote gheleertheyt ende van zijn constighe Latijnsche sprake diveersche gheleerde mannen wonder scriven, dwelck hier niet te passe en coemt te verhalen.

(+6r:)

Terentius’ ephitaphium

Natus in excelsis tectis Cartaginis altae Romanis ducibus bellica praeda fui. Descripsi mores hominum iuvenumque senumque, Qualiter et servi decipiant dominos, Quid meretrix, quid leno dolis confingat avarus. Haec quicumque legit, si puto cautus erit.

Het selve in Duytsche

Ick ben gheboren in Carthago hooge bemuert, De Roomsche capiteynen, gheweldich verheven, Hebben my wech genomen en in haer lant gevuert. Der menschen manieren heb ick bescreven, Hoe ouders en jonghers noch daghelijcx leven, En wat hoeren, roffiaens ghelt ghierich voortstellen, al Hoe de knape den meester het lavuyt can gheven. Die dit leest wijs worden door sulck vermellen sal.

(+6v:)

Het ondersceyt van tragedien ende comedien

Tragedien, dat zijn spelen die de Griecken hier voormaels bescreven hebben, die groote sware materien tracteerden ende verhaelden feyten, gesten ende tyrannyen van keysers, coninghen, princen oft groote vorsten, ende het beghinsel ende het middel altijt vol turbatien, miserien ende commotien was; int leste oock noch comende tot eenen droeven ende tot eenen cattivighen eynde. Comedien zijn spelen die alleenlijck tracteren ende aengaen ghemeyne, slechte persoonen, ghelijc van rijcke borghers, jonghers, knapen, maerten [dienstmeisjes] ende van die onbehoorlijcke liefde der jonghelingen ende vander hoeren bedrieghelike listen, int beghinsel ende int middele; oock vol twists ende turbacien, maer int leste comen si altoos tot eenen bliden ende heughelijcken eynde. Terentius heeft zijn comedien altoos in vijf actus ghedeylt, dat zijn wercken, te segghen al daer die Duytsche rhetorisinen pausen in haer spelen af maken. Ende elck actus oft pause wort ghedeelt in dry oft vier oft vijf scenen. Elck scena, dat is een nieuwe uutcomen, oft alsser veranderinghe van personagien comen, alsoe ghy int lesen wel bevroeyen sult.

(les six comédies de Térence dans cette édition intégrale de 1555 ont été aussi publiées séparément)

1555

TERENTIUS Eunuchus, de tweede comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine besreven heeft, nu eerst rethorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Der glorieuser sotten arm hooverdye Der loeftuyters onaerdighe pluymstrijckerye Der benauder minnaers jaloursye Der onbehoorlijcker liefden rasernye En der hoeren treken die menighen hoonen Sal u Ennuchus opelijck bethoonen.

Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock. Met privilegie van vier jaren. (G8v) Kol.: Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LV. In-8°.

Antwerpen SB; Brussel KB; Gent BL; Groningen UB; Paris BN

(BT I, p. 365; Vinck II.45)

1555

TERENTIUS Eunuchus, de tweede comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine besreven heeft, nu eerst rethorikelijck over ghestelt in ouser [sic] talen. Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock. Met privilegie van vier jaeren. Kol. (G8v): Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LV. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB; Antwerpen MPM, SB; Brussel KB; Gent UB; Den Haag KB 1704 B8*, 1704 B9*; Haarlem SB; Leiden UB; London BL (2 ex.); Paris BN; Utrecht UB

(BB III, p. 213; Vinck II.46)

1555

TERENTIUS Heautontimorumenos, de derde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine brescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Heautontimorumenos sal u vertellen Hoe de ouders haer selven quellen, Wat practijcken dat de jonghe ghesellen Om heymelijck te boelerene voortstellen, En hoe de menighe coemt in den noot En bedrogen wort door zijn vernuftheyt groot.

Kol. (G8v): Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCCLV. In-8°.

Antwerpen SB; Brussel KB; Gent UB; Den Haag KB 1707 B9*; Groningen UB; Paris BN (2 ex.)

(BB III, p. 213; BT I, p. 365; Vinck II.47)

(D’après le jugement de Mme Vinck, cette édition pourrait bien être vendu avec la prochaine (ou bien les deux prochaines), malgré les différences de la page de titre et du colophon.)

1555

TERENTIUS Adelphos, de vierde comedie de welcke P. Terentius Afer int bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck overghestelt in onser Duytscher talen.

Met soeticheyt salmen de joncheyt onderwisen, Groote strafficheyt salmen misprisen. Uut een quaet sietme somtijts meer quaets risen Liefs ghebruyck doet de joncheyt veriolisen En this beter wel bemint dan seere ontsien. Dit sal u Adelphos merckelijck bedien.

Kol. (G6r): Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC LV.

(G6v:)

Phormio, die vijfde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck overghestelt in onser Duytscher talen.

Als valsche opruyers zijn int regement, De ioncheyt door liefde verblent. Dicwils doet teghen des ouders consent Dwelc haer na brengt int hertsweyrich torment. Als si die redelijcheit gheeft ghehoor, Hier inne doet Phormio zijn divoor.

Kol. (O2v:) Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Simon Cock, s.d. [1555] In-8°.

Antwerpen SB; Brussel LP; Gent UB; Den Haag KB 1704 B9*; Groningen UB; London BL, Paris BN

(BB III, p. 213; Vinck II.48)

1555

TERENTIUS Hecira, de seste comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine bescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Vreese voor schande soect menighen list. Door quaet vermoeden spruyt dickwils twist. Die sulcke waent die nochtans mist En hoe de kinderen hier op wel ghist Vader en moeder boven al moeten eeren, Dit suldy in Hecira noch leeren.

Kol. (E4v): Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, teghen over die Gulden Hant, by my Symon Cock, anno M CCCCC ende LV. In-8°.

Antwerpen SB; Brussel KB; Gent UB; Den Haag KB 1704 B9*; Groningen UB, Paris BN (2 ex.)

(BB III, p. 213; BT I, p. 366; Vinck II.49)

1562

TERENTIUS Heautontimorumenos, de derde comedie de welcke P. Terentius Afer int Latine brescreven heeft, nu eerst rhetorikelijck over ghestelt in onser Duytscher talen.

Heautontimorumenos sal u vertellen Hoe de ouders haer selven quellen, Wat practijcken dat de jonghe ghesellen Om heymelijck te boelerene voortstellen, En hoe de menighe coemt in den noot En bedrogen wort door zijn vernuftheyt groot.

Kol. (G8v): Gheprent Thantwerpen, op die Lombaerde veste, by my Claes vande Wouwere, int jaer ons Heeren M CCCCC en LXII. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB; Antwerpen MPM; Brussel KB; Gent UB (2 ex.); Den Haag KB 1704 B8*, 1705 E 10; Haarlem SB; Leiden UB; London BL (2 ex.); Paris BN; Utrecht UB

(BB II, p. 214; BT I, p. 365-366; Vinck II.50)

1596

TERENTIUS Terentius Comedien, nu eerst wt den Latine in onser Duytscher talen door Cornelis van Ghistele rethorikelijck over gesedt, vol goeder leeringhen ende playsant om lesen.

G hi amoreuse jongers die nae u gevoech claer H ier daghelijcx tot wellusten u went, I n Venus’ ackere siet dat ghy den ploech zwaer S onder ommesien niet te diepe en ment, T erentius’ Comedien in u herte prent E n spieghelt u hier ghelijck in eenen spieghele, L iefde die onwijs vierich is en blent E n ghebruyct redene, mate oft reghele.

Tot den studiosen jongher

Ghi jonghe Minervisten, Palladis scholieren, In Terentius’ speelhofken u herte verfraeyt, En pluct de bloemkens met soeter manieren Die aen alle canten hier zijn ghesaeyt.

Tot Antwerpen, by Hieronymus Verdusen, op Onser Liever Vrouwen kerckhof, inde Thien Geboden, anno 1596. Kol. (R6r): Gheprint tot Antwerpen, by Hieronymus Verdussen, op Onser Liever Vrouwen kerchof, inde Thien Gheboden, 1596. In-8°.

Amsterdam KNAW, UB; Antwerpen MPM; Brussel KB; Gent UB (2 ex.); Den Haag KB 1704 B 8*; Haarlem SB; Leiden UB; London BL (2 ex.); Namur BU; Paris BN; Utrecht UB

(BB III, p. 213-214; BT I, p. 365-366, 4479; Vinck II.51)

1556

SOPHOCLES Een tragedie ghenaemt Antigone, bescreven eerst in Griecxsche door den gheleerden poeet Sophocles ende daer na int Latine over gheset ende nu in onser Duytscher talen rhetorikelijck ghetranslateert door Cornelis van Ghistele, vol schoonder sentencien ende goede leeringhen. Gheprent Thantwerpen, op dye Lombaerde veste, teghen die Gulden Hant over, bi my Symon Cock, int jaer ons Heeren M CCCCC ende LVI. In-8°.

Leuven, coll. Grietens

(BB III, p. 215; Vinck II.52)

(A2r:)

Dye translatuer tot den leser

Want u, eersame lesere, in dit voorleden jaer Terencius’ comedien in onser Duytscher talen ghejont zijn te lesen [noot], waerinne ghi mercke ende aenschouwe mocht, ghelijc in eenen spieghel, het leven ende die maniere van jonghers ende ouders aengaende den ghemeynen persoonen, so wort u nu ooc geoffereert in οnser ghemeynder spraken te lesen den styl ende die maniere van der tragedien, waerinne ghy sie[n] ende bevroeden moecht het leven, regement ende strafheyt van groote personagien als van keysers, coninghen, princen ende heeren, ons leerende hoe men een ghemeynte regeren ende in vrede houde sal ende die vera[n]deringe haers rijcx door quade ordinancien, statuyten ende rechten, sodat die fortuyne ooc so wel met groote heere als met ghemeyne persoonen wondlic draeyede ende veranderende is, alsoo ’t noch daghelijcx in diveersche landen ghebuerende is. Hierome so hebbe ic u dan eene van Sophocles’ tragedien (d’welc ee[n] Griecx poeet was ende bove alle tragediescrivers de constichste vermaert was) in onser Duytscher talen overgheset, waerdore, al was hi een heydensche poeet, een kerstenmensche wel mach geleert worde, ja dat noch meer is, waert dat si met goeden verstande wel ghelesen ende in ’t herte begrepen werde; het soude profitelijck ende orbaerlijc ons allen wesen. Wa[n]t ick en gheloove niet datter yemant soe hertneckich van natueren zijn mach, hi en sal, als hi dit met indachticheyt leest, bereurt ende beweecht in zijn herte worden, voelende dat dye wreetheyt ende tyrannie in ’t corte oft in ’t langhe altoos ghestraft wort. Alsoo ’t aen Oedipum wel ghebleke is, die so machtighen coninc binnen de stadt va[n] Thebe was, maer nochtans namaels alle[n]dich ende cattivich zijn leven in groote[r] miserien νοleyndende was. Εnde dat hi niet alleene gheplaecht en wert, maer alle zijn gheslachte om zijn onbehoorlijcke daet punicie lide moeste. Jocasta zijn moed[er], die hi voor zijn huysvrouwe troude, haerselven om so scandelijcken feyt verworcht heeft. Daerna zijn sone, die om dat rijc streden, malcanderen in eenen slach versloeghen. Εnde Antigone zijn dochtere een deerlijcke doot ghestorven is, waeraf hier in dese tragoedie principalijck vermaent wort; daer ons Sophocles in leerende ende bewisende is, dat eyghen obstinate ende groote hoocheyt der princen den landen ende der ghemeynten een groote bederffenisse is, ’dwelc hedensdaechs noch blikelijc is. Wa[n]t eenyegelijc zijn eyghen vernuft wilt volgen ende altoos nae het hoochste boort stekende is ende dicwils arme eertwormkens willen vlieghen sond[er] vloghelen, welcke dwaesheyt (al ys ’t dat de sommighen welgheluct) den meesten hoop dicwils tot eenen grooten valle brengt, ghelijc Icarus, die door zijn eyghen vernuft gheen redene ghebruykende hoogher dan zijn vadere vlieghen woude. Da[n] vint men noch die men by Phaeton wel mach ghelijcken, dye door haer hoochmoedicheyt ende haerselven tot schanden een andere in laste te brenghen. Alsoe wi oock aen Creon den coninck van Thebe aenmercken moghen, waeraf hier oock verclaert sal worden, die ’t al na sinen eyghen wille koortselijck regeren woude ende der redenen noch den wisen raet ghee[n] ghehoor geven en wilde, dies hem d’een verdriet op d’andere terstont nakende was. Hierom da[n], beminde lesere, al heeft een heydensche poeet dese tragoedie bescreve en wilt se daerom niet verworpen oft mispriselijck wesen. Aensiet den persoone niet, maer de wise ende gheleerde sentencie aenmercken ende incorporeren wilt, niet co[n]trarierende der goddelijcker scriftueren, maer alle boose ende ongoddelijcke wercken straffende die soewel nu als doentertijt der overhant in veel plaetsen willen behouden, maer altoos in ’t laetste tot eenen quaden ende comen. Aldus overleeft u staet [noot] ende begrijpt die goede sentencien en leeringhen u hier voor ooghen gheleyt ende vaert wel.

1569

HORATIUS Satyrae oft Sermones, gescreven in Latine, duer den vermaertsten ende gheleertsten poeet Q. Horatius Flaccus. Nu eerst duer Cornelis van Ghistele in onser duytscher talen rhetorijckelyck overghesedt, weert ende profytelick met verstant ghelesen. Thantwerpen, by Ameet Tavernier lettersteker, inde Ghulden Roose, cum privilegio, M D LXIX. Kol. (N3v): Gheprint Thantwerpen, met gratie en privilegie, by Ameet Tavernier, woonende hy [sic] de Camerpoort, Brugge, inde Ghulde Roose, int iaer nae de gheboorte ons Heeren Iesu Christi M CCCCC LXIX. In-4°.

[privilege gedateerd op Antwerpen, 15 september 1569]

Antwerpen SB; Freiburg UB; Gent UB; Den Haag KB 1704 C 47*; Leuven UB; London BL; New Haven, Yale

(BB II, p. 212; Vinck II.53)

(A2v:)

Ter eeren der stadt van Antwerpen vermaert, En de edele heeren ghepresen, Heeft een Goutbloemken, na der rhetorijcken aert, Satyras Horatii ghetranslateert, weert om lesen. Der Romeynen ghebreken heeft hy over al in desen Ghestraft, en een elcken gheraect op sijn vel. Denct dat voer ons allen eenen spieghel sal wesen. Die hem aen een ander spiegelt, spiegelt hem wel.

(A3r:)

Den eerweerdighen edelen, wijsen ende voersienighen heeren, mynen heeren borghermeesteren, schepenen ende raedt der vermaerder stadt van Antwerpen, wenscht Cornelis van Ghistele saluyt. Want een yeghelyck mensche, eerweerdighe heeren, heeft eenen gheest daer sijn natuere toe treckende ende gheneghen is, ghelijck Ρ. Virgilius Μarο seyt: ‘Trahit sua quenque voluptas’ etc. Een krijschman heeft ghenuechte als hy de trommele hoort slaen, al heeft hy oyt veel armoeyen besuert, nochtans daer af niet te trecken en is. Een schippere can seer qualyck de zee ghelaten, al heeft hy in menich perijckel gheweest van storm, windt ende andersins. Een musicien sal altoos behaghen int singhen hebben. Want soo Isocrates seyt: ‘Drye saken sijnder die eenen mensche wel tot arbeyt verwecken, dewelck sijn: de natuere, gheleertheyt en exercitie. Maer wilt natuere daer teghen opponeren, al verloren arbeyt, wat de mensche hem wilt pijnen oft beghinnen. Alsoo, eerweerdighe heeren, mynen gheest oyt gheneghen is gheweest tot poëterye ende tot rhetorijckelycke conste, daer inne ick my altoos gheoeffent hebbe, alsoot uwer eerweerdicheyt wel kennelyck is, soo hebbe ick my weder onderwonden, ghemoeyt ende daerinne ghelaboreert (al ist sake dat den tijt noch turbulent is), want aerbeyt (alsoo Democritus schrijft) is huechelycker dan ledicheyt. Ende oock om dat de rhetorijcke nu ter tijt heel [Vinck geeft: hees,] stille ende vercout is, daerinne ick my jaerlycx plach te occuperene, om een Duytsche comoedie voer w, eerwerdighe heeren, te exhiberene ende te verrecreerene, soo hebbick versint ende mynen gheest (die qualyck ledich can sijn) heeft my daertoe verwect omme de Satyras Horatii rhetorijckelyck in onser Duytscher talen over te settene, de welcke vol gheleertheden ende wijser sententien sijn, straffende der Romeynen vitien ende ghebreken, ghelijck ghiericheyt, overspel ende oncuysheyt ende meer andere die hier te langhe souden sijn omme te verhalen. Daerom hoepick dat my alsulcken arbeyt vanden verstandighen niet qualycken en sal afghenomen worden. Den onverstandighen en Zoilus’ ghebroetsele settick op dsye, want tis my alleenlycken ghenoech, als Horatius seyt: ‘Contentus paucis lectoribus’, dat ick weynich menschen en den verstandighen mach behaghen. Soo hebbick uwer weerdicheyt, eerweerdighe heeren, dit toe ghescreven, hopende in dancke te nemene mynen arbeyt, dwelck ick wel seggen mach, want ghelijck Hercules teghen den reuse van Athenen street ende vocht, sοο hebbick oock met Horatium moeten arbeyden ende worstelen, soo dat ick int leste met grooter pijnen daer duer gheraect ben. Want hy een poeet gheweest is die sware en diepe materien gheschreven heeft, ghelijck Ovidius seyt: ‘Et tenuit nostras numerosus Horatius aures’, meynende hy heeft altsamen ons ooren verdooft met sijn verstant. Persius schrijft oock: ‘Omne vafer vitium ridenti Flaccus amico tangit’: Horatius, listich sijnde, heeft yeghelycken al lachende, tsy vrient oft vyant, hooghe ende leeghe, op haer zeer wel dorren nopen ende tasten; nochtans werdet hem wel afghenomen. Ende om dat ick betoonen soude dat ick my (naer mijn simpel macht) daerinne wel hebbe ghequeten, soo hebbick dLattijn in margine doen setten, om dat een yeghelyck metten Duytsche dat confereren soude, ghelijck ick in Virgilio, Terentio ende Ovidio ghedaen hebbe, om dat ick my teghen de onverstandichheyt verantwoorden soude. Maer om dat myne eerweerdighe heeren nu daghelycx met sware saken ghemoeyt sijn, soo sal ickt hier mede laten, om mynen eerweerdighe heeren niet te vervelen. Dan bidde Godt almachtich dat hy dese vermaerde stadt wilt duer sijn ghenade wederomme stellen in heure oude voerspoet, fluer ende neeringhe. Ende uwe eerweerdicheyt laten ghesontheyt en duecht (sοο ick wel hope) altoos aencleven. Ghegheven Thantwerpen, den XIX Septembris, anno xvC neghenentsestich.

(N2r:)

De translateur aenden goeden leser

Volghende de Latijnsche autheurs van Horatio schrijvende, so heb ick oock het leven van Horatio op d’alder cortste hier in Duytsche sprake aen gevoecht. Quintus Horatius Flaccus Venusinus was gheboren in Apulia, in een stadt ghenaemt Venusinum ende heeft ghehadt eenen vader die om sijn eerlycke en deuchdelycke manieren van een onvrye vry ghemaect was, soo Horatius selve seyt: ‘Quem rodunt omnes libertino patre natum’ etc. En men seyt voerwaer dat hy gheboren was twee jaren te voren eer Sergius Catelina daer oproer maeckte, ende in dien tijt datter veel poëten ghefloreert hebben, ghelijck Catullus, Licinius Calvus en noch vele orateurs, ghelijck Μ. Cicero, Q. Hortentius, met noch meer andere hier te langhe om te verhalen. Ende sijn vader heeft hem te Roomen ghebrocht ende besteet by goede schoolmeesters (ghelijc hy selve verhaelt)daer hy in alle scientien gestudeert en gheleert heeft, want hy van goeden verstande was. Ende doen hy daer ghenoech gheleert hadde, soo reysde hy na[er] Griecken lant te Athenen, om in die philosophye oock te studeren. Hy was (soo men schrijft)eerlyck van manieren en verstandich, soo dat hy daer deur van Μ. Brutus een overste meester in theyr van ruyters gemaect werdt. Ende daer nae begaf hy hem weder tot de poëteryen, [soo]dat hy een groot vrient van Moecenas werdt, de welcke een machtich ende gheleert heere was. Ende daer nae soo gherecommendeert werdt aen Augustum den keyser, die doen ter tijt noch int lenen [sc. leven] was; en Valgius en Virgilius waren oock sijn groote vrienden. Men leest, dat hy van staturen niet seer groot en was maer vollyvich, en met druypende ooghen. Sommighe segghen dat hy sterf in sijn LVII jaren; Acron seyt in sijn LΧΧ jaren. Maer dat en connen wij voor gheen waer geseggen.

[libelli approbatio, ondertekend door Sebastianus Baer Delphius insignis Coll. Ecclesiae S. Mariae Hantverpiensis plebanus et canonicus]

(N3r:)

G hy, eerbaer lesere, al hebben wij ons qualick gequeten H ier int schryven oft int drucken correct, Ι ae duer qualyck toesien, laet dat onverweten, S ulcx oock niet te seer u aen en trect. ’Τ is selden datmen vindt ghedruct perfect E enich boeck sonder fauten, en dan oock duer dien L iefde totter conste dickwils tghesichte bevlect. E en die hondert oogen hadde cost qualyck toesien.

(N3r:)

In Zoilum

Zoile, quid rodis? Latius quod Horatius aures En, modo Teutonica pulsitet arte tuas? Non est quod rodas: in vestros scripsimus usus. Lusit et incomptum nostra Thalia melos. Nempe quod Ausonius tibi sit plus durior aequo Flaccus et is stomacho displicet ergo tuo, Perlege Teutonicam (quamvis sit rustica) Musam, Convenit ingenio, Zoile, quippe tuo.

1599

HORATIUS Horatius Satyrae oft Sermones rhetorijckelicken overgheset door Cornelis van Ghistele. Hier is noch op nieus by gevoecht Verscheyden andere dinghen byden selven Horatius ende andere Duytsche poeten soo ëovergeset als selfs ghemaeckt. Al t’samen niet alleen ghenoechelijck maer waert ende profijtelicken met verstant te lesen. Tot Leyden, by Christoffel Guyot, in Salomons Tempel, voor Jan Jansz. Orlers, boeckvercooper inden Duytschen Bybel, 1599. In-8°.

Gent UB (2 ex.); Den Haag KB 1703 D4*; Utrecht UB

(BB III, p. 212; Vinck II.54)

[À part des poèmes traduits par Van Ghistele, il y en a des autres traduits par Dirck Coornhert.]