(texte en préparation, mis à jour février 2007)

Auteurs transmis

Aphtonius, Progymnasmata (XVd, ms.) (2), 1537, 1540 (2), 1542, 1543, 1545, 1546, 1548 (2), 1550, 1553, 1555 (2), 1557, 1562, 1564, 1565, 1566, 1568, 1570, 1572, 1573, 1574, 1575, 1578, 1580 (3), 1581 (3), 1582, 1583 (2), 1586, 1589, 1591, 1592, 1594, 1596 (2), 1598 (2), 1599, 1600, 1602, 1603 (2), 1604, 1605, 1608, 1609 (3), 1610, 1611, 1614 (2), 1615, 1619 (3), 1620 (4), 1623, 1627, 1630, 1631, 1632, 1635, 1636 (3), 1642 (2), 1643 (2), 1644, 1645 (2), 1649 (2), 1650 (3), 1651, 1652, 1655 (2), 1657, 1659, 1660, 1665 (3), 1670, 1671, 1673, 1684, 1689. Boëthius, De consolatione philosophiae 1535, 1570 Cicero, Oratio pro lege Manilia .. . 1541 Isocrates, Paraenesis ad Demonicum (XVd, ms.) (2), s.d. (10), 1511, 1514, 1515 (2), 1516 (2), (s.d.), 1517, 1518 (3?4?), 1519 (3), 1520 (3), 1521, 1522, 1523 (4), 1524 (3), 1525 (2), 1526, 1527 (2), 1528 (2), 1529 (2), 1530 (2), 1531, 1532 (2), 1533 (3), 1534 (2), 1536, 1537 (2), 1539 (2), 1540, 1541 (3), 1543, 1544, 1545 (2), 1546 (3), 1547, 1549, 1550, 1551, 1554, 1558 (2), 1564, 1565, 1570, 1571, 1572, 1573 (2), 1573, 1574, 1577, 1583, 1584, 1586, 1591, 1606, 1614, 1643, 1646, 1647, 1652, 1660, 1676, 1689. Lucianus Samosatensis, Somnium seu Gallus (XVd, ms.), 1530. Lucianus Samosatensis, De calumnia (XVd, ms.), 1530 (2) pseudo Plato, Axiochus (XVd, ms.) (2), s.d. (3), 1511, 1515, 1516, 1518 (2? 3?), 1687. [Caius Plinius Secundus, Epistulae, ann. ms. 1530, 1542.] Priscianus, Praeexercitamenta ex Hermogene (XVd, ms.), 1539. Seneca Rhetor, Declamationes aliquot ... (1529), 1529. Valerius episcopus, Epistola ... [1487?]

(remarquez: La liste suivante se repose sur la bibliographie de Gerda Huisman et 1’article de Peter Mack dans Die deutsche Literatur I., p. 582-731. Mme Huisman nous a offert des descriptions en tout détail des éditions de Platon, d’Isocrate et d’Aphthone. Pour des raisons pratiques, elle n’a pas voulu incluire les commentaires chez Boèce, Quintilien et Sénèque: «The commentaries on Boethius, Quintilian and Seneca, added to several editions of works by these authors, have not been included; these editions are difficult to trace, partly because of the lack of bibliographical surveys on these authors.» On peut les trouver dans l’article de Peter Mack)

Oeuvres transmises

(* consultation sur place, ou documentation reprographique)

[XVd, ms.]

OPUSCULA QUAEDAM

f.. 242r 249r: Lucianus Samosatensis, Calumnia sive de non facile credendis delationibus (= Opera 1539, p. 245-254) f. 250r 261v: Lucianus Samosatensis, Somnium seu Gallus (= Opera 1539, p. 276-289) f.. 261v 282r: Aphthonius Sophista, Progymnasmata (= Opera 1539, p. 1-71) f. 317v 323v: Plato, Axiochus vel de morte (= Opera 1539, p. 258- 264) f. 324r 331v: Isocrates, Ad Demonicum (= Opera 1539, p.229 236)

Stuttgart LB Cod. poet. et phil. 4° 36

(Mack 4.2.01.01)

[XVd, ms.]

[OEUVRES]

f. 150r 163v: Exercitationis modi quattuordecim [= Aphthonii Sophistae Progymnasmata] (= Opera 1539, p. 1-71) f. 164r 172v: Prisciani Caesariensis grammatici facundissimi, Praeexercitationes ex Hermogene translatae. (= Opera 1539, p. 77-89) f.176r 185r: M. Tullii Ciceronis De partitione oratoria dialogus. f 186r 191v: Paraenesis Isocratis (= Opera 1539, p. 229 236) f. 192v 197v: Platonis De non metuenda morte libellus, qui Axiochus inscribitur, in Latinum sermonem conversus (= Opera 1539, p. 258-264) f. 206v 207r: Decimi Magni Ausonii Edyllium sextum, sive Cupido cruci affixus, cum epistola ad Gregorium filium f. 208r 213v: Luciani Sophistae Graeci Gallus (= Opera 1539, p. 276 289)

Uppsala UB, C 927

(Mack 4.2.01.02)

[c. 1480]

PS. PLATO [sans page de titre]

Agricola à son ami Rudolph von Langen:

Ornatissimi doctissimique viri Rodolphi Agricolae epistola prohemii locum tenens in traductionem sequentem incipit feliciter. Rodolphus Agricola suo Rodolpho Langio salutem.

Agricola propose à son ami de juger sa traduction du ps.-Platon.

Libellum Platonis qui Axiochus inscribitur Latinum feci, tuque potissimum, cui eum dicarem, occurrebas, quod facillime sperabam posse me tuae benivolentiae imponere, ut, quum acciperes eum, amici sinum illi, non iudicis supercilium offeres. Tibi igitur atque adeo uni tibi illum dicavi. Unde namque tantum mihi fiduciae, ut audeam immensum illud divinumque Platonis dicendi flumen populo meis verbis cognoscendum proponere? Tu itaque si probabis hunc meum laborem, erit, quod gaudeam magis pro tuo in me amore, quem ego in causa putabo, quam ut ingenio meo blandiar. Sin displicebit, hec tibi opera mea perierit. Idque vel eo aequiore animo feres, quod, quamquam mihi felicissimi laboris conscius essem, in tuis tamen auribus tuoque iudicio acquieturus eram, quem solum ego meorum studiorum abunde magnum theatrum puto. Vale. Traductio Rodolphi Agricole in Platonis Axiochum de contemnenda morte incipit.

Expl.: Finit foeliciter Platonis philosophi Axiochus de contemnenda morte per venerabilem magistrum Rodolphum Agricola de Gronyngen laudabiliter editus ac bene emendatus et Daventrae in platea episcopi impressus [Richard Pafraet , c. 1480].

Den Haag KB 170 G 9*

(Mack 3.1.01.01; Huisman 353)

[1483]

(ps.PLATO) [sans page de titre]

[a2r:] Ornatissimi doctissimique viri Rodolphi Agricole epistola prohemii locum tenens in traductionem sequentem incipit feliciter.

Expl.: Arte laboratum opus Rodolphi Agricole eloquentie gloria prestantis finit.

s.l. [Louvain], s. impr. [Johann von Westfalen /Paderborn], s.d. [1483]

Den Haag KB 169 G 28* (faisant partie d’un volume des ‘oeuvres’)

(Mack 4.2.01.03; Huisman 1)

[A2r:] Rodolphus Agricola à son ami Rudolph von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. Pafraet, c. 1480.

[B1r:] Rodolphus Agricola à Antonio Scrovegni, pas inclus ici.

[B6v:]

Rodolphus Agricola à son ami Jacques Barbireau:

Rodolphus Agricola suo Iacobo Barbiriano salutem plurimam. Reddite sunt mihi, suavissime Iacobe, in itinere simul quaterne littere tue, quarum aliis, quid a me fieri cupias, aliis, quod neque ipse veniam neque litteris, quid facturus sim, certiorem te faciam, acerbius conquereris. Eis omnibus quo apertius respondeam et tu simul, quid faciendum mihi sit, facilius cognoscas, paulo altius necesse est rationem itineris mei repetam, quod facientem me tue littere deprehenderunt.

Agricola est invité par son ami Dietrich von Plieningen de se déménager vers le Palatinat pour y chercher la compagnie de Johann von Dalberg, évêque de Worms et ancien- chancelier de l’université d’Heidelberg. Il se décide de ne pas accepter un professorat à Anvers et se met en route. Un accueil très cordial et professionel lui fait promettre d’y revenir l’année prochaine.

Est oppidum vicinum nobis, quod Campos vocant. Εο pridie decollationis Baptiste negocii cuiusdam, tum animi quoque levandi causa domo profectus eram. Illic redduntur mihi littere ex Theodrico Plinio , ornato homine et mei amantissimo, qui iuris civilis doctor imprimis eruditus in consilio est comitis Palatini . Credo vidisse te illum superiore anno in comitatu domini Augusten¬sis, quia perpetuo magistrum Adolphum nostrum assectabatur. Iuvenis decora facie et flavis crispantibusque capillis insignis. Is itaque scribebat cancellarium comitis Palatini, cui Ioanni Dalburgio nomen est, hominem nobilem apprime atque egregie eruditum et mihi longa vite consuetudine, summa benivolentia, summo studiorum consensu carum atque perinde devinctum, ad Vormacensis ecclesie episcopatum postulatum esse. Orare illum et summopere hoc a me summoque studio contendere, ut ad se venirem, quamprimum id facere possem. Acturum se mecum ea fide, ea benivolentia, quam iam pridem in eo cognovissem et experimento compertam haberem. Munificentia vero tanto propensiore futurum, quanto paratior eius nunc sibi facultas esset quam antea fuisset. Curaturum se et omni enixurum opera, ut intelligerem non sibi magis ipsum honore rebusque auctum esse quam mihi, divisurumque cuncta mecum et (que lex amicitie apud veteres sanxita est) omnia nos communia habituros. Addebat ad hec Theodricus preces suas: monere, rogare exposcere, ut venirem. Iuncturos nos rursus vetus contuberinum (nam et ipse domi domini cancellarii degit), repetituros pristina studia, omnem intermissam consuetudinem alacri¬tatemque letioris vite revocaturos. Abrumperem modo quicquid morari me posset et venirem daremque hoc vel amicitie nostre, si minus utilitate rerum, vel utilitati, si minus amicitia permoverer. Aut certe potius his utrisque concederem, quorum utrumvis crederet, ut pervincerer, suffιcere posse. Has litteras cum perlegissem, cepi dubitare mecum, ecquid statim ad eum proficiscerer. Deterrebat me itineris longitudo; decem enim iam milas domo aberam, et fere septuaginta restabant. Quia tamen iter auspicatus eram et pedem e limine protuleram (quod vulgato proverbio maxima profectionis pars est), statui persistere in incepto et, si non aliud, adire eum et salutare hominem amicissimum et illius fortune dignitatique gratulari. Profectus ergo sum. Veni Heidelbergam. Id oppidum est studiis omnium illustrium artium, ut apud Germanos, non ignobile, illicque fere semper Palatinus stativa habet. Ibi tum cancellarium inveni. Exceptus sum ab eo humanissime et summo, ut pre se ferebat, gaudio, summa etiam multorum doctorum hominum expectatione, quibus illius predicatione nomen meum erat notum. Ipse etiam princeps, vir equitate, iustitia, moderatione, clementia, religione, omni vite morumque suavitate et (ut semel dicam) οmni principis privatique hominis laude consummatissimus meo iudicio, is quoque ea benignitate se mihi, ea humanitate prebuit, ut neque ille plus facere debuerit nec ego tantum potuerim sperare. Hortabantur multi cancellarium, curaret prorsus, ut manerem, neve quovis me pacto ab se dimitteret: futurum me magno usui studiis multorum, multos et diligentes auditores habiturum et honesta me laborum premia manere, sive auditorum profectum siue lucrum sive principis gratiam spectare vellem sive simul omnia; quecunque modesti hominis voto sufficerent, nequaquam mihi defutura. Cancellarius itidem omnia, que Theodricus illius nomine antea ad me scripserat, coram pollicebatur. Noscere se animum meum dicebat, ut cupidus essem libertatis nec facile alieno me imperio addicerem. Victurum itaque me domi sue meo more, meo arbitrio, eque ac si in mea essem. Nihil oneris se mihi iniuncturum, nisi quo studia eius, si qua possem, iuvarem; cui rei certum haberet me haud gravate operam prebiturum. In reliquis, ut mihi aptissimum videretur, facerem: irem, redirem, cuncta ex animo meo versarem. Quam ego maxime pro mea voluntate viverem, tam id illi gratissimum futurum. Quid multa? Puduit tandem tam multis liberalibusque pollicitis tamque multorum desideriis claudere me aures et ultro proferenti se fortune subducere sinum. Ita quamquam nec ad id veneram nec eam spem attuleram mecum, cessi tamen et exorabilem ea in re me prebui, quam ipse sane (ut verum fatear) summo studio orare debueram. Dixi rediturum me in patriam et compositurum res meas, deinde Aprili vel Maio mense, cum aptius iam faciendo itineri tempus esset, eos me repetiturum, nisi que necessitas vel quod equam necessitati habeat excu¬sationem intervenerit. Hac condicione discedens quum in itinere essem venissemque navi ad id oppidum, quod vulgus Baccarachum vocat ([add.] ego, quia prime nobilitatis vinum Renense illic provenit, ob hoc velut Bacco sacrum, Bacci aras veteres id vocasse puto), illic ingressuro navem mihi nuncius occurrit, quem deditissimus tibi Ioannes Rinck tuus precipiti festinatione in id miserat, redditque mihi, ut predixi, quaternas litteras tuas, nuncias certe animi amorisque erga me tui, noti quidem mihi atque proinde iucundi et maximopere desiderati. Quibus litteris quantum sim permotus, hinc coniicias licebit, quod perlectis eis omnium eorum, que hactenus tibi tam verbosa molestaque narratione recensui, fuerim oblitus. Et oblitus prope eius, quod parum deest, quin facturum me spoponderim, id est rediturum me unde discessi. Quum eodem vespere ad Confluentes venissem, correpta subito charta epistolam exaravi ad Plinium meum, qua plane dubium eum incertumque animi mei reliqui, ut qui ipse non possem tam propere constituere, quid facturus essem. Addidi tamen, quum Coloniam venissem, ibi ex amici cuiusdam sententia, quem illic haberem, prudentem admodum hominem et amantem mei, consilium me sumpturum. Simulque binas litteras tuas intra illius epistolam complicui, quo planius omnia perspicere posset. Post hec ut veni Coloniam, contuli cum uno aut duobus familiaribus consilia et, quantum potui, omnia expendi elegique (an optimum nescio, fortuna viderit [manque]) certe non quod mallem, sed quod illis maxime probabatur. Qua de re has ad te litteras dedi octavo die quam tuas acceperam. Quod ergo pertinet ad id, quod ab senatu Andverpiensi mihi offertur et tu, ut accipiam, enixissime oras, vellem, suavissime Iacobe, si quid aliud in omni vita, amori certe benivolentieque tue morem gerere et quacunque possem in re animo tuo obsequi. Cuius animi mei quum possem indicia multa colligere et proferre: genus vite nostre animosque earundem artium studio concordes, officia, benivolentiam observantiamque item erga me tuam, meum etiam in te amorem, meum studium, debitum quidem cum his ipsis meritis in me tuis tum certe tibi ipsi, id est virtutibus tuis et ingenio pulcherrimarum artium ornamentis expolito. Verum ut hec missa faciam, unum hoc satis magnum testimonium mihi esse arbitror huius mee voluntatis, quod superiore anno tantopere concupivi operam meam rei publice vestre locare, et id fere preter morem meum propensius et maiore ambitu expetebam, si modo id, quod usus rerum mearum poscere videbatur, hoc est centum coronatos, voluissent de publico dare, quum tantis monitis, suasibus, impulsu et (quod superbum est dicere, sed tu verum dicere me nosti) propemodum blandimentis et promissis vir amplissimus et honestissimus cancellarius Burgundie, ut aule me Maximiliani insererem, pellicere nequierit. Quid tu? Oppidine vestri pulcherrimum quidem illius, sed tamen qualemcunque aspectum tanti fuisse mihi putas, an iocundiorem hominum consuetudinem, que prope nulla mihi adhuc parata erat, an lucrum, quod maius etiam uberiusque neglexeram quam hic vel peterem vel sperarem? Quid ergo? Libera studiis quies et tu, inquam, tu studiorum sotius, quem ego in laudem meam educare et (ut illustres artifices solent) veluti prestantius quoddam diligentie mee monumentum relinquere cupiebam. Hec erant, cur tantopere habitare Andverpie desidera¬verim. Quare igitur, inquis, nunc quod datur non accipis? Primum non est id iam liberum mihi, quum alteri promiserim. Quamquam autem fidem meam nondum eo nodo astrinxerim, quem nequeam expedire, si res poscat, ille tamen velut promiserim hanc sibi non aliter ac certam induit persuasionem. Quam frustrari me non minus mihi esset durum quam fidem fallere inhonestum. Deinde etiam non datur, quod petebam. Datur schola, res acerba, difficilis, morosa, aspectu ipso accessuque tristis et dura, ut que flagris, lacrimis, eiulatu perpetuam carceris faciem pre se ferat. Quod si cui alii rei, huic vel maxime nomen a contraria verbi interpretatione potest inditum videri. Greci enim scholam, id est ocium, dicunt; Latini ludum litterarium vocant eam, quum nihil sit aut ociosum minus aut severum et ab omni ludo magis abhorrens. Rectius sane Grecus comicus Aristophanes, qui phrontisterium, id est curarum locum, appellat. Scholam ergo ego? Ubi tempus impartiendum studiis, ubi ocium, ubi quies ad aliquid inveniendum vel excudendum necessaria? Unde una aut due hore, ut scribis, explicando autori alicui impendenda, cum precipuam temporis partem cura puerorum ad se vocet et usque adeo omnem tollerantiam magistri conturbet, ut, quicquid temporis reliquum est, non tam studiis tribuere possis quam ut respires atque mentem resumas? At possum remissiore illam solli¬citudine curare. Possum quidem, sed si ego negligens fuero, quis tandem ministrorum diligens erit? Quasi vero, quum ego, cuius negotium geretur, curam atque operam laxavero, alius, cui licet etiam meo periculo segni esse, sit vigilantius partes suas executurus. Ego ita puto: primam prudentie partem esse etiam atque etiam videre, quid suscipias; proximam, quod suscepisti, gnaviter administrare. Id vero, quod tu in precipua lucri parte numeras - honestorum civium munificentiam, qui explicando alicui autori unam aut duas horas sibi in diem poscerent - haud sane satis paratum illi rei futurum esset ocium, quoniam precipua diei pars cum pueris terenda esset. Quod si huic etiam spei satis fuissem ausus incumbere, maluissem eam conditionem superiore anno accipere, et nunc quoque eam solam quam schole coniunctam mallem. Sed res est fluxa, labilis, incerta. Primo enim fervore, id quod sepe in aliis expertus sum, multi se proferunt. Deinde ubi usu res parumper refrixit et ille primi ardoris impetus elanguit, quosdam alie occupationes avocant, quosdam sacietas capit, que ardentissimis plerumque desideriis proxima est. Nonnulli numerum sequuntur et quod facientes alios vident, recte fieri putant. Alium labor, alium merces gravat. Sic fit, ut ex magno sepe numero vix quartus quisque quintusve remaneat. Tandemque opera luditur, ut non unquam gravis ere domum mihi dextra rediret. Possum ego tibi iamdudum communis hominum sensus ignarus et expers omnis humanitatis videri, ut qui deberem pro munere ultro oblato mihi gratissimum ostendere me et id honestioribus verbis prosequi et laudibus ador¬nare, nunc insecter illud et propemodum contemnam. Faterer profecto et hanc culpam agnoscerem, nisi propositum esset mihi malle tibi fidem benivolentie mee probari quam laudari orationem, utque intelligeres tantum apud me valere amorem desideriumque tuum, ut, quum videres in re ipsa parum momenti esse, propter quod expetere eam tanti putarem, tu tamen unus pro omnibus facile mihi satisfaceres et quod causis negaturus essem, id tamen haud cunctanter beni¬volentie tue tribuere vellem, nisi prior ille me occupasset, qui sibi tantum iuris in pectore nostro vendicat, quantum tibi concedo. Nunc quoque, nisi itinera ubique armatis insessa essent et omnia bellum occuparet, venissem ad te coramque pro te satisfecissem his, quibus venturum me promisisti ostendis¬semque facile te et hoc et quodvis aliud apud me potuisse conficere, nisi eo tempore mihi littere tue reddite essent, quo non possem ipse iam, quod vellem, de me amplius polliceri. Quod possum autem, suavissime Iacobe, maximas tibi uberrimasque et habeo et ago gratias pro hac tam diligenti enixa cura rerum mearum, quod intelligo te omni opera, omni studio conari, ut, quacunque posses, aliquid semper velles incrementis meis astruere. Deinde nihil eque cupio quam dari aliquando tempus mihi atque facultatem, quo possim honestissimis illis viris, qui tuo de me iudicio amorique crediderunt et hoc munere auctum ornatumque me voluerunt, gratus et tanti memor beneficii videri. Quod scribis tuo more iocans, esse eas, que maiore expectatione adventus mei teneantur quam si dux Karolus domum aliquando esset rediturus, id tale est, ut magis audire me delectet quam credere libeat. Sed de Karolo, quando in eius mentionem venisti, quia omnibus locis multus est variusque de illo sermo et quidam est, qui magna vulgi persuasione Karolus esse creditur, qui Bruxelle (quod Suevie oppidulum est) genus vite supra humanum morem horridum atque asperum peragit: scito fuisse me plus octo diebus loco, qui una tantum mila ab eo distat oppido, et ivissem eo allocutusque hominem fuissem, nisi graviores viri et quibus res exactius poterat esse cognita affirmassent mihi Carolum eum non esse. Deinde rediens in navi casu in colloquium familiaritatemque cuiusdam insinuavi me, qui triginta amplius annis domus Burgundie minister fuerat. Is se dicebat apud Nancium postrema illa clade, que accepta est, ordines duxisse et captum fuisse cum multis et Caroli corpus sine ulla dubitatione certissimisque signis illic agnitum sepultumque esse. Preterea se cum hoc viro longum habuisse colloquium, sed et illum constantissime negare Carolum se esse, et neque staturam neque loquendi non dico sonum, qui mutatur multis casibus, sed habitum et formam illam verborum convenire. Deinde barbam huic modicam esse, que Carolo latissima erat. Ηunc rudes et crassas prorsusque rusticas habere manus, quum Carolo teretes atque subtiles essent. Preterea neque cicatrices neque reliqua quecunque essent signa convenire. Itaque si qui illa spe teneantur, deceptum eos iri et vanam esse exitu inventuros. Vulgus tamen (qui mos illius est libentissime incredibilia quasi comperta et loqui et credere); constantissime hunc Carolum esse asseverat.

L’écôle d’Anvers ne devrait pas nominer un théologue ni un médecin, parce qu’en géneral ils ne savent pas comment se mettre au diapason des jeunes élèves.

Sed ut finem aliquando faciam epistole, quia respublica vestra pueris suis et tenere illorum primeque etati preceptorem querit, suntque eis velut fundamenta tocius relique vite iacienda et instituendi molles eorum et anni et animi, qui facile dirigentis manum in omnes flexus sequuntur (utque ab inicio bene secusve formati fuerint, ita deinde omnium studiorum fere omnis future etatis spem de se prebebunt), admonebis cives et quantum poteris hortabere, ut non splendidos titulos nec grandia nomina nihilque huic cure profectura sectentur, hoc est, ut theologum aliquem vel phisicum, quem vulgo artistam vocant, huic rei preficiant. Qui quum videatur multa sibi de omnibus rebus posse dicere, dicere ipsum nescit, ut qui litterarum et loquendi rationem et leges ignoret. Quid enim theologus vel phisicus in litterario puerorum ludo? Profecto (ut Greco deverbio utar) id ipsum, quod canis in balneo. Querant ergo ubicunque possunt aliquem, qui ut apud Homerum Phenix Achillis: ille magister docere possit, dicere et facere, eumque si inveniant, omni sibi parent mercede. Nec enim consilium est eis de re vili atque contempta, sed de filiis suis, quorum utilitati futureque vite omnis illorum labor invigilat. In quos ut bona sunt hereditate transmissuri, ita vitam, si possint, transfundere velint. Quorsum autem hec omnia eis si sic instituantur, ut fere sint his ipsis indigni? Adde, quod ut filiorum illis, sic prime in filiis etatis exactissima est illis habenda cura. Que quemadmodum omnium, que traduntur, capacissima est, ita omni¬um, que cepit, sive profutura sive noxia sint, tenacissima. Non est autem de re ulla diligentius statuendum quam que post se facillimum penitentie locum et difficillimum ad meliora regressum relinquit. Sed finis sit. Habes magnam et molestam epistolam, cuius longitudini, antequam totam perlegas, quater irasceris, scio. Volui autem primum paria tecum facere, quum¬que tu multas ad me litteras dedisses nequiremque itidem multas ad te dare, statui multarum numerum unius huius magnitudine equare. Deinde visum est mihi quam plenissime reddere tibi rationem rerum mearum, quo ferres equiore animo, si quod tu cupis et ego, quia cupis, ob id ipsum maxime vellem, cogerer tibi negare. Postremo iuvit me fabulari tecum et omnia non dico, que in animo habebam (illis enim non libet, nedum hee littere sufficerent), sed que una epistola complecti possem, ea profundere apud te et in amici pectore collocare. Vale. Iudocum Besselium, humanissimum et ornatissimum hominem et orna¬mentum Musarum omnisque eruditionis, si quando poteris, meo nomine accuratissime saluta. Nicolao Hage plurimam item salutem ex me dicito. Festivum etiam corpusculum illud et faceciarum leporumque omnium arculam, amores tuos, scis quomodo, meo nοmine salutabis. Sed heus tu, pene hoc oblitus eram: non possis credere, quantum mihi placuerit simplex illa puritas et integritas litterarum tuarum. Studes, video. Recte facis, laudoque te et, ut insistas, moneo prorsus hortorque, et preceptorem, quem tibi occasio rerum negat, tuo studio, tua tibi diligentia te ipsum prebe. Iubeo bene te sperare. Novi enim ingenium tuum. Nihil erit, quod id diligenti cura non efficiat quodque non intento studio pervincat. Iterum atque iterum vale. Datum Colonie, Kalendis Novembris anno LXXXXII.

[C6r:]

Ode à Rudolph von Langen:

Rodolpho Langio

Formosa rerum iam facies perit Nudasque sternunt arboree come Terras et os late sonantum Conticuit volucrum per agros.

Et sol reflexos retro abigens equos Nigros revisit nunc Garamantas et Si qui iacent, qui forte Nilum Fonte bibunt modo profluentem.

Ergo omnis alte mons nivibus latet Oppressus, horret saxea candidis Moles pruinis et soluta Volvitur alpibus e supremis.

Nix montis instar, precipites quoque Silvas trahens et saxa sonantia Surdisque fundens vota divis Ipse miser rapitur viator.

Et sericarum splendida mercium Sperguntur imis scrinia vallibus Auroque multo plumbee spes Cum domino perit empta bulle.

Pendere vidi vertice moncium Amnes gelatos precipiti iugo Marmor putares atque passos Saxifice faciem Meduse.

Vidique sparsas cautibus horridis Mortes virum quas vis hiemis dedit Evique spem longam futuri In rigidis nivibus sepultam.

Duro premebat pectore ferreum Durissimis cor par adamantibus Calcare gressu quisquis ausus Primus erat glaciem labante.

Quisque celo repere rupibus Sive Hercules, seu quisquis hic extitit Cui fama fallax atque tantis Causa fuit fera gloria ausis.

Mortalium quo gens ruit improba Vicisse vel quid laudis habet bone Quicquid timetur, qui feroces Corde tamen patitur tyrannos.

Nec ferre se quem cuncta ferunt potest Quin tetra mentis comprimimus mala Qui calcat iras spem metumque Herculeos superat labores.

Est vera nostri gloria seculi Rodolphe gentis Teutonice decus, Docta valens lingua valensque Mente bona pariterque docta.

Archana rerum tu penetralia Calles, ad altam que via gloriam Ducat peritus, clara rebus Ex solidis tua nascitur laus.

Sed celsa seu te sidera detinent,

Rerum parens natura queris Sive premis ratione mores.

Huc huc fac assis cordaque tristibus Exolve curis, risibus et iocis Curvi senis sidus retundens, Vince focis hiemem meroque.

Rugasque fronti demito nubile Ioh Bache ter Ioh Bache quater sonans, Laxanda mens est namque rumpi Que nimium rigeant videmus.

[D1v:] Ode à Caspar, abbé du monastère St. Georgsberg, pas inclus ici.

[D3r:]

Ode à Jodocus Besselius:

Ad Iodocum Besselium hendecasillabi

Leto lumine lubricum renidens Et quam fronte potes nitens serena Blandam, molliculam, meram salutem Dices, Musa, viro: chorus tuarum Quem totum sibi vendicat sororum, Quem gaudens animis labore leto Finxit candidula manu lepores Aspirans Venus indiditque quicquid Est illi salis et facetarium. Iuverunt posita pharetra amores. Et blande Charites decore toto Perfudere virum simulque cuncti Dant irdere [sc. ridere], loqui, videre letum Et si dulce velit, velit modestum. Dant cantare decens et hanc calentes Que curas teneris parit puellis Et pectus miseris revolvit imum, Vox suavis tenero vibrata flexu, Fac sumat chitharam manu intente Psallet quale tuas putes sorores Vix [Vox?], aut posse tuum sonare Phebum Cursu tam facili chelin pererrat. Tam metro modulos decente nectit, Quin et docta sinu suo Minerva Hunc fotum excoluit graves per artes, Artes quas madidas comas Thalia Nardo semper habens, rosisque fractas, Ludo et liberiore leta vino Haud est nosce tuum, sciunt sorores Artes ingenuasque nobilesque Et frontis rigide parumque letas, Quas aut Uranie gravisve Clio Facundis melius modis sonabunt, Sed pergas age perferasque iussa, Respectas? Quid inepta? Quid moraris? An restas? Dubitasque quis sit iste Quem dico? Hic meus intimis medullis, Certa mente meus fideque certa Et totus meus est, meus Iodocus, Splendor Besselie domus decorque. Iam gaudes scio, iam tibi paratam Speras frontem hilarem manuque leta Prendet te cupidus, putas et istud Credi (qui suus est amor) licebit Sed quod vos nimium iuvat, camene, Quod semper petitis, quod ob labores Et somnos venit estque fructus unus Laudari, meliora det Deus, ne Tantum desipias, ut ipsa speres Quod te optare tuus pudor vetaret Et nulla ratione quod mereris, Solos docta iocos licente ludo Et mensas placido movere risu, Corrugas faciem caputque quassans, Hunc credis tibi perditum laborem. Haud est quod metuas, nec hoc peribit, Nec perdes operam, dabit vel ipsa Quod pluris fatearis esse, quodque Malim, quam me hedera ter obligatam Frontem cingere nobilive lauro, Quo fenus nimium rependat. At tu Mirandum esse putas, quod hoc sit atque Non laudabit, ais, quid ergo? Amabit.

[1487?]

VALERIUS EPISCOPUS (sans page de titre) Epistola Valerii episcopi ad propinquum suum ex Greco in Latinum sermonem per magistrum Rodolphum Agricolam traducta incipit feliciter. s.l. [Deventer]: per me Iacobum de Breda, s.d. [1487?]

London BL

(Mack 3.1.03.01; Huisman 360)

[c. 1495]

ISOCRATES Praecepta Isocratis per eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Graeco sermone in Latinum traducta. s.l. [Heidelberg], s.impr. [Heinrich Knoblochtzer], s.d. [c. 1495]

(s. préf.)

Groningen UB Uklu INC 121a*

(Mack 3.1.02.01; Huisman 256)

[c. 1495]

PSEUDO PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte.

Infracto ut possis animo contemnere mortem Ad nomen cuius vulgus inane tremit. Divini Socratis verba haec lege quis morientem Axiochum monuit: ilico tutus eris. (en haut, en ms. ‘d[omi]no Caspero’) s.l. [Mainz], s. impr. [Peter von Friedberg], s.d. [c. 1495]

Deventer SAB 110 E 8 KL* (incun. 220). Recueil factice.

(Mack 3.1.01.02; Huisman 352)

[Alv:]

Jacobus Canter à Johannes Rinck , citoyen de Cologne:

Iacobus Canter Phrysius artium ingenuarum professor, poeta laureatus. Ioanni Rinco Agrippinae Coloniae civi optimo, amico suo primario salutem. Axiochum quem mihi ante annos aliquot dono dedisti, Ioannes suavissime, eo sane tempore (si satis memini) quo in Latium profectus sum iam mecum diu terra marique peregrinantem. Litteris me nuper ut tibi remittam orasti. Ego vero tametsi nihil que habeo omnium petenti tibi negare possum, sed nec etiam debeo. Ni ingratissimus haberi velim. Hunc tamen ipsum tibi reddere diutule mecum subdubitavi. Est enim mihi libellus in paucis charus. Cum quod disputationem continet viventi non minus ac iamiammorituro homini utilem, tum quod ab Rodolpho Agricola conterraneo meo viro nestorea, mehercule, vita dignissimo latinus est factus. Verumtamen nunc quo tibi morem geram optime Canterum moecoenas. Mitto ecce ad te Axiochum, expressum de tuo quondam exemplari. Quod equidem abs te memor tui sedulo acceptum asservo. Eo autem libentius mitto. Quae tibi opera eius opus nunc esse prohdolor autumo. Scilicet indignissima parentum (ut equidem opinor) tuoque morte male affectus. Socraticam desideras consolationem. Et poterit certe egro mirifice animo tuo Socrates mederi. Tractabilem ei te modo et obsequentem adhibeas. Qui prope ante oculos luce clarius proponit quoque misera est omnis mortalium vita. A puerilibus (ut sic loquar) fasciolis orsus. Contra vero quoque foelix illa migratio quam vulgus mortem appellat et nomine cuius audito stolidum exhorrescit. Ergo, si oratione huiusmodi persuasus est tandem Axiochus ut ne suam quidem ipse mortem timeret. Quin magno eius tenerent amore. Debebis tu quoque vel multo amplius sic te comparare, ut aequo parentis tui Hermanni Rinci mortem animo feras. Talis viri praesertim atque Axiocho haud absimilis. Sic enim ut ille Athenis. Hic Agrippine Colonie in civitate patriaque sua maximis aliquoties magistratibus functus. Summum glorie honorisque fastigium tenuit. At nunc quod eiusdem coniunx mater tua mortuum est haud multo post consequuta. Id te iterum male habet et velut recentiori animum tuum vulnere conficit. Ah, mi Ioannes, non potuit matrona pientissima non potuit acerbum nimis filioque diu viva luctum aspicere. Sed neque voluit etiam suo ipsa planctu immodico gravius quos genuit torquere. Non oculos eorundem lachrymis, non aures gemitibus et querelis cruciare. Itaque et ipsa diem suum clementissima nimirum foemina properavit claudere. Simul ne vobis per se novum ab integro luctum instrueret. Quinpotius compendio veluti quodam una omnem terminaret utque communi cum marito inclusa sepulchro. A filiis quoque adhuc lumina manantibus per erepto patre lachrymis maderent. Communiter defleretur. Ad hec voluit eadem. Quem viventem sanctissime amavit. Vita quoque functum non deserere, ut neutri suo solitudo gravis longius esset. Illic igitur nunc in ea que vere dicitur vita dulci societate iuncti iterum coniuges. Mutuo laeti profuuntur amore. Ergo tu (siqua animo tuo sedet pietas) Ioannes suavissime, iam matris quoque tue mortem desine lamentari, ne multa querens videare patri optatissimam charissimamque rerum omnium impius invidere. Vale et efficatiorem iamiam a Socrate consolationem accipe. Ex Maguncia, Sexto Idus Junii.

[A2v:]

Epigramme de Jacobus Canter pour Johannes Rinck:

Ad Ioannem Rincum eiusdem Iacobi Canteris epigramma.

Magna canunt vates alcide facta per orbem, Nempe animam exclusit anguibus ipse puer. Harpyias idem fixit, vigilante dracone et Strennuus Hesperidum poma beata tulit, Cecropiam pressit populantis cornua tauri. Foedavit Caci sanguine tecta trucis. Busirim domuit, saevi quin et Dyomedis Bistonios domini corpore pavit equos. Occidit Nemea vastum sub rupe leonem, Saevo Maenalium vulnere stravit aprum, Antaeum Lybica nec non superavit harena, Primus est monstris sed mors magis horrida, nempe hec Ergo immortalis tuto Cyrinthius istaec Monstra est aggressus, qui Iove natus erat. At tu impavidus mortem mortalis, amice, Magno animo evincas, Hercule maior eris.

[A3r:] Agricola à son ami Rudolf von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’. v. l’éd. de [c. 1480].

[s.d.]

PS. PLATO Hoc opere continentur ordine libri subscripti. Divi Hieronymi epistolae duae, haec ad Athletam, illa ad Heliodorum. Ciceronis familiarium epistolarum tres ultimi libri. Magni Basilii de institutione opusculum perelegans. Platonio de contemnenda morte qui Axiochus inscribitur. Horatii sermonum liber primus. s.l. [Deventer] s. impr. [Richard Pafraet] s.d.

Deventer SAB [manque]

(Mack 3.1.01.03; Huisman 354)

[c. 1497]

ISOCRATES Praecepta Isocratis per eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Graeco sermone in Latinum traducta.

s.l. [Nürnberg], s.impr. [Friedrich Creussner], s.d. [c. 1497].

Den Haag MMW 3 F 70*

(Mack 3.1.02.02; Huisman 258)

(à la dernière page il y a une gravure, montrant une femme sainte à genoux, au moment de sa décapitation par un chevalier en armure)

[s.d., avant 1497]

PS.-PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte.

Infracto ut possis animo contemnere mortem Ad nomen cuius vulgus inane tremit. Divini Socratis verba haec lege quis morientem Axiochum monuit, ilico tutus eris. Verundatur [sic] ab Alexandro Haliatte, Mediolanensi, sub leunculis aureis e regione collegii Italorum in monte divi Hilarii.

Lyon Bmun Rés B 49 35 20*.

(pas chez Mack, ni chez Huisman)

[A1v:] Rodolphus Agricola à son ami Rudolf von Langen. ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. de ca. 1480.

Recueil factice, contenant: A. De passione Christi sermo eximii sacre theologie doctoris Guilermi de Aquisgrano. Lyon, Ioh. Trechsel, 1489. B. Carmen lugubre Philippi Beroaldi de dominicae passionis die. Eiusdem paeanes sive canticum de laudibus divae virginis et viri prudentis officia, ab Ascensio dilucide explanata. Venundantur in monte divi Hilarii sub Leunculis aureis. [suivi par:] Paeanes divae virginis, une traduction faite de l’italien de Pétrarque, impr. Josse Bade à Paris NDIII [sic]. C. Helias Capreolus Brixianus De confirmatione christianae fidei. Venundantur in monte divi Hilarii sub leunculis aereis, [s.d.] D. ps.-Platon, Axiochus, v. ci-haut.

La vignette de l’imprimeur de la page de titre est identique à celui de l’Axiochus. Au verso, la recommandation nous donne une indication de la date: Reverendissimo d[omino] d[omino] Bernardino, Fabio concivi episcopo Pharensi optimo, referendario amplifico praecipuo, d[omino] suo colendissimo, Helias Capreolus Brixianus s[alutem dicit]. (.....). Bixiae [sic], Calendas Aprilis, M XD VII, donc 1497.

[s.d.]

ISOCRATES Paranesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi eruditissimum virum Rudolphum Agricolam e Greco sermone in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelii Augustini libro secundo de ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Precepta Ludovici Regis Gallorum, que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem; de modo et cura rei familiaris, regendi se et familiam suam. s.l. [Zwolle], s.impr. [Peter van Os], s.d.

Mons BU

(Mack 3.1.02.03; Huisman 259)

[s.d.]

ISOCRATES Cato pro pueris optimus, gemina cum explanatione, Iodoci scilicet Badii Ascensii et Erasmi Roterodami eximii castigatoris an interpretis, cum opusculis aliquot, quibus prime etati nichil prelegi potest, neque utilius neque elegantius, imprimis ut in frontispicio. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sancta vitae communis precepta, cum brevibus interdum bone spei adiectionibus. Mimi Publiani, ab Erasmo castigati, septem sapientium celebria dicta. Institutum Christiani Hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum, ad fidei notitiam. Parenesis Isocratis, Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. Additamenta Bone Spei pro iuvenibus et nonnulla tam ab Ausonio quam Martiale de honestate mense et in calce libelli index brevis contentorum. Venendantur Cadomi in domo Michaelis Angier, in parrochia Sancti Petri iuxta Pontem commorantis. s.l. [Paris], s.impr. [Josse Bade], s.d.

Coutances BM [perdu]

(Mack 3.1.02.04; Huisman 264)

[pas antérieur au 30e mars 1498]

ISOCRATES Parenesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Greco sermone in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelii Augustini libro secundo. De ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Precepta Ludovici regis Gallorum que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem de modo et cura rei familiaris, regendi se et familiam suam.

s.l. [Deventer], s.impr. [Jacobus de Breda], s.d.

Gent UB Acc 19.821 (3)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.06; pas chez Huisman; ISTC nr.110026200, STCN CA(XIII)-1023a)

[A1v:] Iacobus Winphelingius de modo et ordine docendi. Nec omittat preceptor Basilium magnum, precepta Isocratis, Catonem, Senecam de quattuor virtutibus etc. Exastichon [?]

Qui cupis exacte veram dignoscere normam Vivendique modum, salvus ut ipse mees. Hunc pete, tu lector, nil non laudabile cernes, Hinc conversari discis et inde loqui. Quicquid agas, isto poteris cognoscere libro Ac tandem recte vivere lege bona.

[A2r:]

Agricola à son frère Jean:

Rodolphus Agricola Ioanni Agricole fratri suo salutem dicit plurimam. Nihil habeo, mi frater, quod vel ego aptius tibi pro nostram necessitudine, ut qui frater sim tuus, afferre possim vel tu potius pro tua etate, ut qui prima iuvente spacia ingredieris , ex me expectare debeas quam ut, undecunque possim, ea tradam tibi, quibus et eruditione ornatior et vita melior evadas. Idque dignum ego studiis meis, dignum amore nostro arbitror munus: ea parare tibi, quorum usus non tempore intercidat, non casibus obnoxi[u]s sit. Sed quemadmodum natura perpetuo nos devinxit pignore, ita illa quoque, que a me accipis, solida proinde sint perpetuoque tibi adiumento futura. Quod si pulcre apud portam ille monuisse filium videtur, qui inquit ‘Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis’ (et ille quidem, cuius omnis conatus pendebat ex fortuna, omnis ad fortunam labor dirigebatur), non immerito virtutis ego tibi hortamenta colligam, quae vitam hactenus eis impendi studiis, que vera certissimaque ad virtutem ducunt via, queque in rebus humanis, quid expetendum sit, quid fugiendum, quid recte secusve fiat, velut in speculo conspiciendum nobis considerandumque proponunt. Cum sint autem permulta que ad vite pertineant institutionem Grecis Latinisque litteris conscripta, egregia in primis et admirabilis Isocratis ad Demonicum Parenesis mihi videtur. Εa enim suavitas est dicendi, is ornatus et (ut ita dicam) sculptura orationis, tanta preterea maiestas utilitas pre¬ceptorum decor, ut, si quemadmodum pugiles meditatos quosdam nodos nexusque habent quibus inter certamina subito et non cogitantes etiam utantur, ita nos quoque oporteat certa quedam et ad manum posita vite habere precepta, que omnes nostras velut ad filum dirigunt actiones. Quorumcunque tenax infixa mentibus nostris memoria recti nos limitem egredi ubique vetet, hic libellus aptus vel maxime ad hanc rem atque accommodatus mihi videtur. Eum itaque tibi in Latinum sermonem e Greco converti, rem scrupulosam conatus, ut numeros quoque, quorum ille fuit οbservantissimus, et schemata vel (ut nos dicimus) exornationes orationis, quoad possem, imitarer. Per similiter enim cadentia et desinentia et equata et contra posita et reliquos id genus ornatus volvitur oratio. Quorum ut studiosus precipue Gorgias Leontinus preceptor ipsius aliique etatis illius sophiste fuerunt, ita diligentior ipse, ut sequuta ipsum, non affectata viderentur. Ηunc ego legendum tibi e[t] litteram etiam atque etiam, sed ad verbum quoque ediscendum censeo semperque velut ante oculos tanquam regulam quandam viteque prescriptum habendum. Ita fiet, ut non instruat solum os tuum, verum animum quoque emendet. Quemadmodum enim ad doctrinam precipuum est intelligere que legas, ita ad virtutem facere que intelligas. Vale.

[s.d.]

ISOCRATES Isocratis ad Demonicum Paraenesis, per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Graeco in Latinum sermonem traducta incipit, brevissima via ostendens, quas res oporteat adolescentes desiderare et quae rursus oporteat vitare, qualibus item hominibus se coniungere et quomodo suam ipsorum vitam instituere debeant.

Kol.: Impressum in domo fratrum in Buscoducis.

Gent UB Acc 1339 (20)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.05; pas chez Huisman)

[A1v:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater, ... v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

1506

PS. PLATO Hoc opere continentur ordine libri subscripti. Divi Hieronymi epistolae duae . Haec ad Athletam, illa ad Heliodorum. Ciceronis familiarium epistolarum tres ultimi libri. Magni Basilii de institutione opusculum perelegans. Platonis de contemnenda morte qui Axiochus inscribitur. Horatii sermonum liber primus.

Kol.: Impressum Daventrie per me Richardum Pafraet, anno Domini M CCCCC VI in die Sancte Clare, 2/c.

London BL

(Mack 3.01.01.04; Huisman 355, avec une fausse date de 1516)

1508

ISOCRATES Rhodolfi Agricole Paraenesis sive admonitio qua ratione studia sunt tractanda et qui auctores sunt evolvendi una cum epistola eiusdem ad Alexandrum Hegium gymnasiarcham Daventriensem et Paraenesis Isocratis ad Demonicum Rhodolfo Agricola interprete e Greco traducta.

Hermolai barbari patriarchae Aquileiensis versus in sepulcrum Rodolphi Agricolae Grunnigensis.

Invida clauserunt hoc marmore fata Rhodolphi Agricolam Frisii spemque decusque soli. Scilicet hoc vivo meruit Germania laudis Quicquid habet Latium Graecia quicquid habet.

Kol.: Impressum Daventrie, per me Iacobum de Breda, anno Domini M CCCCC VIII, in vigilia Simonis et Iude.

Den Haag KB 226 E 40*

(Mack 3.1.02.07; Huisman 3)

[A2r:]

Jacobus Faber à Guillelmus Modicus :

Iacobus Faber bonarum artium professori doctissimo magistro Guillelmo Modico, concivi charissimo, salutem. Quoniam philosopho asserente, bonum quo communius eo divinius, non potui non sub tuo nomine edere hanc Rhodolfi tui lucubratiunculam de studiorum ratione, quo pacto studia sint et instituenda et tractanda, qui tibi dum in humanis erat, fuit quam conciliatissimus, tibi devinctissimus, tibi familiarissimus. Tua enim opera est, mihi hec Paraenesis ex archetypo quem ipse exaravisti, chalcographi labore formulis eneis (ut vides) est excussa. Cum hoc ipsum, tum pleraque multa ad hanc publicandam me moverunt, quorum nonnulla paucis perstringam. Quis est qui non videat mediocriter doctus, quantam bonis artibus discendis iacturam attulerit, ut vix numero subsunt qui ab eis excolendis et abhorruerunt et defecerunt ab eis si quando operam eis dare sunt aggressi ob id unum: bonas artes inquam et disciplinas non eo et ordine et modo discentibus et studiosis quibusque tradi, quo id et commode et apposite fieri par est, quibus hec provintia demandata circa vilissima queque occupatis, quibus magis facilem venam et obstruunt et precocia ingenia obtundunt et surgentem frugem in ipso et limine et vestibulo interimentes. Hac re itaque longe magis obsunt quam prosunt. Quantum malum hinc reipublice emergat, non dixerit quispiam. Facile artes bonas qui perversa traditione confundunt alienis quibusque permiscentes ad rem et ad finem quem coniectant facientibus nihil, quando artes inter sese sint strictissimo vinculo devincte, ita ut hec illam exponat, quando ordine prestantur, citra quem cum in aliis rebus, tum maxime in doctrinis fit commode nihil preter quem confusa et obscura sunt omnia. Qua re studiosis quibusque sit consultum magis ipso ordine qui observabitur strictissime, a quo nec transverso pollice, ut ita dicam, declinandum est nihil. Quibus non ipsa luce clarius longe ut illi confundant omnia cum sue quibusque disciplinis sunt et passiones et peculiares considerationes seorsum ab aliis, quibus dispescuntur et disterminantur. Vix dici queat ut soli faces ingerant, ut lucida queque obfuscant et reddant obscurissima, hinc inde altius repetitis commentarioliis a re ipsa alienissimis. Ubi enim desideratur maxime hic cecutientes hec cecutientes pretereunt, consilio ceci ea missa faciunt. Quis numerabit in Alexandrum Gallum congesta commentaria inepta, distorta, undique conflata, ipsi rei quadrantia minime, ut taceam in alios que ferenda forsitan magis. Non iniuria igitur curam disertissimi viri Rodolfi tui utriusque lingue doctissimi oportunitate oblata aeneis characteribus exprimi hanc lucubratiunculam dignissimam, que sub conspectum veniat super hac re disserentem et lucidissime et gravissime. Qua inquam via studia instituantur, ut finem petitum assequamur in eis sectandis ad bonarum artium apicem provehendi tandem. Quam et sub tua clientela et sub tuo auspicio ceteris quibusque communem facio. Tuo ductu sub ora mitto. Candidos lectores hac utilitate fraudare diutius abnuens, quibus haud ab re invidisse utique ducar si diutius fatitare passus essem. Intelligant hac editione studiosi quantum et tuo Rhodolfo debeant et tibi, cuius opera non periit ab interitu vindicata. Illius etiam De Inventione VI lib[ri] quando dabitur commoditas publicaturus, de quibus in fine Pareneseos ipse meminit opus dignissimum. Ut etiam et ipse aliquo modo et in hac et in illis edendis de studiosis bene merear. Archetypum habeo ab ipso Ruodolfo scriptum. Vale, charissime. Ex Daventria, XIII calendas Novembres.

[A2v:]

Agricola à Jacques Barbireau:

Rhodolfus Agricola Iacobo Barbiriano suo salutem plurimam dicit. Dedi Colonia discedens litteras Ioanni Rinco communi amico nostro, quas tibi redderet. Quibus litteris epistole tue paucis, ut tum tempus ferebat et festinatio mea patiebatur, respondi. Respondi vero eis, que et negocii minus habebant et te quoque certum habeo minoris fecisse. Nam quibus ego maluissem queque te magis expectasse scio prorsus, tii but responderem, id temporis non vacabat. Scribis, suavissime Iacobe, idque optas dari tibi facultatem degende mecum vite, quo posses (id quod maxime cupis) velut ductu auspiciisque meis studia tua institutem atque formare. Vellem equidem tante mihi eruditionis, tam magni in litteris doctrinisque usus conscius essem, ut istud tam iure meritoque deberes cupere quam te scio vere id atque ex animo optare. Hortarer te, ut rebus omnibus [erronément, les folios A3r à A4v sont insérés après fol. B2v] relictis, quecumque vel utilitatis specie te devinciunt vel voluptatum illecebris blandiuntur, eruditionem studiaque me duce sequerere, et incisis omnibus vel abruptis etiam vinculis, quibus alligatus teneris, prona precipitique ad optima tenderes via. Facerem id non modo tua causa, cuius maxime et deberem et vellem, sed et mea quoque, quum sperarem tantum nominis opinionisque apud multos consequi posse tantumque fuisse me persuasum iri, quantum te monitis prece¬ptioneque mea factum viderent, quantumque fieri te posse exploratum habeo et de te ingenii vis, amor studiorum natureque tue felicitas mihi promittunt. Nunc ad nullam tantam spem mei vocare te possim, que ullo incommodo rerum tuarum tibi sit redimenda, rebus quando ipsis pareamus οpportet. Utque optabile nobis esset, si unum aliquem in locum nos felicior casus contulisset, sic hoc desiderium nostrum est nobis hac commoda rerum tuarum conditione leniendum, et iucundissima putanda, que optima sunt. Ut tamen interea preceptoris apud te munere fungar et per litteras, qua datur, ostendam, qua ratione tibi putem studia tractanda, paucis et quantum epistole capit angustia, quid optimum censeam, explicabo.

Le jeune Barbireau est conseillé de bien réfléchir sa choix d’études. Agricola lui explique les critères crucials pour en tirer le plus grand profit: developper un esprit ouvert à la critique normative et morale, à la sensibilité linguistique, à la diversité des sources, à l’exercice du mémoire - des éléments qui permettent d’assimiler l’héritage intellectuel, pour s’en servir d’une manière créative et indépendente.

In studiis formandis duo precipue spectanda crediderim: prius quod studiorum maxime genus cuique sectandum sit; deinde qua ratione quis in eo, quod elegerit, plurimum efficiat. De utroque ordine dicam. Studiorum genus alteri necessitas vel rerum vel nature sue assignat, alter voluntate sua ad id, quod optimum censet, sese adiungit. Ut enim cui augustior, res familiaris contingitur, eas fere sequitur artes, unde promtissimum putat posse necessitatibus suis presidium se parare; ut etiam cui segnior natura, obtusior mentis acies est, si modo perdere nolit operam, ea sequi debet, non que maxime cupit, sed que rectissime potest; sic is, cui facultatum uberior copia et felicior ingenii vis tributa est, nimirum errabit, si non totis viribus ad optima feretur, quandoque ad summa pertingere possit, malit inter secunda potius terciave subsistere. Ergo civile ius alius, alius pontificum sanctiones, alius medicine artem discendam sumit. Plerique etiam loquaces has et inane strepitu crepitantes, quas vulgo artes iam vocamus, sibi vendicant, et perplexis disputationum ambagibus vel etiam (ut verius dicam) enigmatibus diem terunt, que tot iam seculis nullum invenerunt Oedipodem, qui ea solveret, nec inventura sunt unquam. His miseras adolescentium onerant aures, hec subinde ingerunt inculcantque, et in plerisque meliorem ingenii spem atque frugem in tenerioribus adhuc annis velut in herba enecant. Laudo eas omneis tamen, plus certe laudaturus, si recte ordineque tractarentur. Nec enim tantum desipio, ut solus damnem, quas tam multi laudant. Quid ni laudem vero? quibus videam multos summas opes, amplissimos honores, auctoritatem famam dignitatem consequutos, et quas certe vendibiliores (ut Ciceronis verbo utar) sciam et plane fatear aliis nonnullis, quas steriles illi et ieiunas vocant, ut que magis possint animum explere quam arcam. Si lucri rationem itaque ducis, habes ex illustrioribus illis aliquam, quam sequaris, ut dives fias, dum tamen scias hanc laudem, ut contingat, tibi cum feneratore fore communem. Sin rectius credis, que honesta sunt, propter se expetere et quas habes facultates suffecturas putas modestie tue (quandoquidem immodestie et quantumvis parve nimie sunt et quantumvis magne non sufficiunt), censeo, ut ad philosophiam te conferas, hoc est enitaris, ut recte de rebus omnibus censeas et, quae sentis, commode ut possis eloqui. Sentire autem recte duplex est, perinde ut duplex conditio rerum, quas inquirimus. Alie namque res ad actiones moresque nostros pertinent, quibus omnis ratio vite recte riteque degende continetur, quam philosophie pars ea, que moralis vocatur, tradit. Huius prima nobis et precipua habenda est ratio. Hec autem est petenda tibi non modo a philosophis, qui litteris eam tradidere, ut sunt Aristoteles, Cicero, Seneca et si qui sunt alii vel Latini vel Latine ita red¬diti, ut digni sint, qui legantur, sed ab historicis etiam et poetis et oratoribus; quoniam hi et benefacta laudando et que contra facta sint vituperando non docent quidem, sed, quod efficacissimum est, exemplis propositis, que recte secusve fiant, velut in speculo ostendunt. Per hec gradus ad sacras litteras faciendus est, et ad illarum prescriptum dirigendus vite nobis ordo salu¬berrimisque illis ducibus de nostra salute credendum. Reliqua omnia aliorum tradita plus minusve erroris tamen habent admixtum aliquid. Neque enim contingere potuit eis, ut rectum et nulla aberrantem parte cursum vite instituerent, qui, quis esset vite propositus finis, aut nescirent aut veluti per nubem spectantes suspicarentur dicerentque constantius quam crederent. At sacre littere tam longe ab omni errore remote quam qui eas tradidit, Deus. He sunt, que sole nos certa, solida rectaque ducant via queque omni discussa caligine sequentem se non falli, non excidere, non usquam aberrare patiantur. Sunt et alie res, quarum cognitio magis ad ornamentum animi nostri honestamque voluptatem quam ad necessarium utique usum pertineat. Cuiusmodi est omnis disputatio de natura rerum, multiplex certe variumque negocium et multipliciter quoque a multis summo ingenio facundiaque viris tractatum. Que ut non necessaria sit ad boni viri mentem formandam effingendamque, non parum tamen contulerit vel eo, quod, ubi hec cura perquisitioque rerum bona fide sibi cuiusquam vendicaverit animum, nullum sordibus vilibusque curis locum relinquit. Deinde quod docet contemnere atque pro nihilo putare ea, ad quorum conspectum vulgus stupet, per quorum possessionem etiam eis, qui felices putantur, misereatur, quando ostendat, quam vanis omnia futilibusque constent causis, dicatque nullam rerum nature posse perniciem contingere maiorem quam si omnes eius vel sordidissime partes tales fiant, quales nunc sunt aurum gemmeque, quibus publica humani generis insania summum esse precium voluit. Postremo quia, quando intelligimus hac monstrante fragilis huius caducique corporis nostri habitum omnibus casibus obnoxium, discimus omnem curam nobis ad animam esse transferendam hancque excolendam, in qua nulla nobis opera frustra aut peritura collocatur, quippe in quam quicquid collatum sit immortale, sicut ipsa est, eternumque sit mansurum. Transeo multa, neque enim epistole esset, sed voluminis opus omnia complecti, que in hanc possent sententiam dici. Hoc satis est ostendisse, quod tute minime ignoras, dignam hanc partem esse studiorum, in qua viri boni mens elaboret. Nec ego aditum tantum primaque initia harum artium percipere te velim, quod nunc vulgo in scholis fieri videmus, quodque tu pridem cum magna laude pulchre prolixeque prestitisti, sed res ipsas attingendas censuerim. Iam terrarum marium montium fluviorum situs et naturas gentiumque in his mores terminos conditionem, imperia vel accepta vel prolata, iam arborum herba¬rumque vires, quas Theophrastus, iam animantium historiam generationem partes, quas Aristoteles litteris mandavit, perquirendum. Quid dicam, que de re rustica tractata sunt? Quid que de medicina? Alius rem militarem, alius architecturam, alius pingendi fingendique rationem conscripsit. Quas artes tametsi non sum nescius non intra partem eam disciplinarum claudi, que rerum naturam scrutatur, tamen quia cognate sunt illi et ab eisdem fere prodeunt fontibus, non est, quod nunc in eo magnopere sim sollicitus, quando ad eundem ordinem redigendas putem. Hec ergo omnia, que dixi et ad mores nostros et ad rerum naturam pertinere, ex eis discenda tibi sunt auctoribus, qui rebus cognitu dignis clarissimum eloquentie lumen addiderunt, ut una opera et rerum noticia tibi et, quod post eam proximum feci, commode eloquendi ratio contingat. Qua quidem de re scis multa a summis viris tradita esse precepta. Quod tamen ad corruptam institutionem loquendi emendandam pertinet, quam pueri in scholis accipimus, huius mihi admonendus videris: fac suspectum tibi sit, quicquid hactenus didicisti, damnes omnia atque abiicienda putes, nisi meliorum auctorum testimonio et velut decreto rursus in eorum mittaris possessionem. Preterea quicquid apud emendatos auctores leges, utilissimum fuerit id ipsum quam maxime propriis et idem significantibus verbis reddere vernaculo sermone. Hac enim exercitatione assequeris, ut, quoties dicendum tibi aliquid scribendumve fuerit, quando concipiendis verbis apud animum tuum sese, quo natura fert, vernaculus sermo protulerit, statim quoque Latina verba iampridem illi hoc usu accommodata sequantur. Ad hec quoque si quid scribere voles, optimum erit id ipsum quam plenissime rectissimeque patrio sermone intra animum tuum formare, deinde Latinis pure proprieque id significantibus explicare. Sic fiet, ut omnia aperte et quam maxime plene dicantur. Omnes enim, si quid in dicendo est vitii, facillime in eo perspicimus sermone, ad quem sumus nati; et si quid vel dilucide parum vel brevius quam conveniat vel contorte nimium nec satis cum re proposita coherens dictum fuerit, in eo sermone expeditius annotabit quisque, quem notissimum habebit. Postremo ut hunc locum concludam, quicquid eris scripturus, des operam, ut quam purissime id, recte tantum Latineque inter initia eloquaris. Ornate dicendi posterior erit cura, quod contingere certe, nisi sana et integra sit oratio, non potest. Evenit enim eloquentie quod corpori, in quo si non οmnia membra sint suo quodque loco disposita, si licet a recto habitu detorta, si magnitudinis sue modum egressa, frustra illi circumdederis ornatum. Pugnabit enim cum ornamentis suis corpus et illustriorem deformitatem eius decor externus faciet illi comparatus. Sed de hac parte, que tibi studia potissimum sectanda putem, hactenus. Reliquum est, ut dicam, quo pacto plurimum in studiis fructus con¬sequuturum te credam. Alius aliter fortasse, ego ita sentio: quisquis in percipiendis doctrinis cupiet dignum aliquem laborum fructum adipisci, illi tria esse precipue prestanda: ut plane recteque percipiat, quod discit; ut fideliter, quod percepit, contineat; ut et ex eo aliquid ipse deinde parere proferreque valeat. Primum diligentis lectionis est opus, secundum fide memorie, tercium assidue exercitationis. In lectione id conandum in primis est, ut id, quod legimus, quam maxime fieri poterit intelligamus et penitus habeamus perspectum, nec rem tantum, que traditur, sed et verborum in disertis auctoribus vim, proprietatem, structuram ornatumque perspiciamus, quis decor, quod pondus sententiarum, que vis explicandi et res reconditas proferendi verbis et velut in lucem conspectumque protrahendi. Nec tamen istud eo pertinet, ut, si vel per se obscurior vel nobis ignotus occurrerit locus, statim resistendum illic nec progrediendum ultra putemus, aut, quod nonnulli, statim proiiciamus librum damnemusque studia et ingenium nostrum deploremus. Diligentia enim, non indignatione ad profectum est opus. Transeundum ergo si quid erit, cuius intellectus non possit erui, et in aliud reservandum tempus, donec vel homo vel liber nobis contingat, qui id aperiat, vel alia lectio, quod crebrum est, doceat. Dies enim (quod dicere soleo) diem docet. Quod si Quintilianus inter virtutes grammatici numerandum putavit aliqua nescire, quanto magis nobis, ut non dicam necessarium, saltem cum venia erit nonnulla ignorare? Nolim tamen videri cuiusquam desidie patrocinium me his commemorandis parare. Nam contra videor mihi nulla re alia cuiusquam studium posse vehementius accendere quam si ostendam ipsam sibi lectionem aperire viam et omnem legendi laborem legendo superari. Proximum est, ut memoria firmiter, quod accepit, asservet. Constat autem memoria in primis natura. Εa tamen adiuvatur arte, quam alii quidem aliter tradidere, sed sic tamen, ut summa rerum eodem fere redeat. Eam autem duobus maxime usibus accommodam arbitror. Aut enim subito dicendum est et maior aliquis rerum numerus commemorandus, in quo periculum adeundum est, ne vel ordine vel numero destituamur; ut quum legati apud principem aut senatum aliquem vel proponimus petita nostra vel partis adverse cogimur respondere postulatis, tunc certe ab hac [fin du fol. A-4, v. ci-haut] arte commodissime presidium petetur. Aut quando exercere memoriam volumus, id hac via facile et quam minima molestia facere licebit. Quod sane ad memoriam firmandam utilissimum esse et Quinti[lianus] auctor est et rei usus, si quis experiri volet, expedite docebit; si quod aliud enim, memoria vel maxime est, quam creber usus auget quamque incuria negligentiaque destituit. In iis vero, que perpetuo animo nostro cupimus herere, optimum contenderim esse quam intentissima cura primum complecti ea; deinde quam creberrime ab animo nostro reposcere et subinde admonendo eum ad fidem prestandam cogere; postremo ut animo vacuo et, quantum datur, ab aliarum curarum turba ocioso id agamus. Quod quidem in actionibus omnibus et negociis, quicquid id est, quod ulla parte nostri fieri debet, exploratum est, ut nemo pluribus eque sufficere possit. Ingenium certe id est, quod, ubi intenderis (ut inquit Salustius), valet, quod ei in multas deducto curas contingere minime potest. Tercium est et quod proposueram postremum, quo pacto ex iis, que discendo percepimus, ipsi excudere aliquid proferreque valeamus, neve studia nostra apud animum segnia et (ut ita dicam) sterilia reponantur, sed, quod semina solent in terra condita, fructum aliquem uberiorem cum fenore profundant. Amplus copiosusque est hic locus et dignus, qui pluribus diceretur, quemque ego aliquando exactiori cura mihi puto dicendum, quando hic precipuus esse videtur longi laboris sollicitudinisque in studia collate fructus. Quod si nihil ipsi ad posteros mandare poterimus, nihil extra ea, que didicimus, ad presentes proferre, quid tandem inter librum et nos intererit? nisi quia liber quidem ea, que semel in illum congesta sunt, bona fide semper servat redditque; nobis, ut, quae accepimus, continere possimus, iteranda sunt toties et subinde in animum inculcanda. Complectitur sane locus hic duo, quorum utrumque per se, quando sit magnum, coniuncta certe plurimum in studiis laudis merentur. Horum alterum est, ut, que didicimus, in usum prompta habeamus et, ubicumque res postulat, parata. Plerosque enim videas, qui, quando multa didicerint, multorum habeant memoriam. Ubi proferendum tamen sit aliquid eorum, tum nihil succurrat eis, nihil queant meminisse. Adeo sciunt quidem, sed id ipsum scire se nesciunt. Alterum est, ut ex eis, que accepimus, ipsi preter hec invenire aliqua possimus et conficere, que nobis asseramus nostraque esse queamus affirmare. Duo sunt autem, que precipue huic parti profutura crediderim. Horum unum est, ut certa quedam rerum capita habeamus, cuiusmodi sunt virtus, vicium, vita, mors, doctrina, ineruditio, benivolentia, odium et reliqua id genus, quorum usus fere communis ad omnia et tamquam publicus sit; hec crebro iteremus et omnia, que didicimus, quantum fieri potest, certe quecumque discimus, ad ea redigamus, ut repetendis capitibus illis ea quoque, que ad ea redegimus, repetantur. Sic fiet tandem, ut omnia, que discimus, certa nobis presentiaque et prope sub conspectu maneant. Poterit autem persepe vel exemplum unum vel una sententia in multa capita conferri, ut quod de vi illata Lucretie apud Livium est: primum de pudicicia, quanti scilicet ea facienda sit, cuius damnum Lucretia morte putavit pensandum; post de pulchritudine, quantorum malorum ea sepe sit causa, quantum etiam pudicitie ab ea periculi sit; iam de morte, ut ea mala non sit habenda, quam Lucretia impudice vitae pretulerit; hinc de libidine, quas clades, que bella ea moverit; utque etiam ingentia mala magnorum sepe bonorum prebeant causam, quando ex eo scelere populo Ramono sit libertas quesita. Sententia quoque itidem dividetur, ut ‘Est virtus placitis abstinuisse bonis’. Ad virtutis caput ducetur, dicit enim: virtus est placitis bonis abstinuisse; ducetur ad caput boni: non omnia bona expetenda esse, quoniam placitis bonis abstinuisse est virtus; ducetur ad caput abstinentie, quia abstinuisse placitis bonis est virtus. Secundum, quod huic parti adiumento erit, id est, ut in iis, que discimus, diligenter pensimque verba omnia conferamus inter se et latiori quodam tractu explicemus. Sumamus exempli gratia, quod apud Vergilium est: ’Optima queque dies miseris mortalibus evi prima fugit.’ Primum ’optima’ inquit: qualia sunt putanda bona humana, quando optima prima sint eaque nedum abeant, sed fugiant et semper peiorum expectatione torqueant, que etiam duriora videantur necesse est ex meliorum, que precesserunt, comparatione! Sequitur ’dies evi’, id est vita nostra: ea quam parvi est facienda, si fugax est et optima protinus initio velut id in flore consumitur! Que potest autem esse felicitas in vita, quando, qui fruuntur ea, mortales nedum, sed et miseri sint? Hinc iam `miseris mortalibus’: quid ni miseri, quorum talia bona sunt, talis est vita, quique morti obnoxii sunt? Postremum est ’prima fugit’: ’prima’, ergo nondum usu cognita, non ulla perfunctione possessa, ut semper que sequitur, quamvis forte per se bona, tamen melioris collatione dura videatur; `fugit’ etiam, non dimittitur, non abire iubetur: quam fallax ergo, quam incerta, quam nequaquam nostri iuris aut arbitrii est! Quod si quis latius ista et per omnes locos dialecticos fuderit, quatenus cuiusque natura capax eorum est, ingens utique copia et ad dicendum se prebebit. Quod quomodo faciendum sit, maius est quam ut epistola id capiat; et copiose est a me ea de re in sex libris eis, quos de inventione dialectica scripsi, disputatum. Quisquis ergo prius id recte et cum cura tractaverit, presertim si rationem dialectice inventionis illi adiunxerit, ingens illi paratissimaque de omni fere proposita re disserendi facultas continget, modo ea res illa ex parte ad eas pertineat, quas didicit, artes. Hoc quoque pacto veteres illos professores artium, quos Greci sophistas, id est doctores, vocabant, exercuisse se deprehendo, quantum ex Aristotele et Platone coniicere licet, atque ad eam eruditionem promtitu¬dinemque dicendi pervenerunt, ut de qua re audire quis vellet, proponi iuberent dicerentque, quamdiu quantumque videretur de eo, quod esset propositum. Sic Gorgias Leontinus, primus tam audacis cepti auctor, sic Prodicus Chius, sic Protagoras Abderites atque Hippias Eleus et instituti sunt et alios docuere. At id, quod secundum feci, multum iudicii parabit in iis, quae discuntur, et novas argumentationes novasque sententias aut veteres, sed quibus nova facies sit, inveniet, estque eiusmodi, ut, si stilus ei addatur, statim exercere eloquentiam possit et ad bene diem cendum aditum parare. Sed hec hactenus, ut pro rerum conditione pauca, ut pro modo epistole nimis multa. Ut enim Demetrio Phalerio visum est in libro, quem peri hermenias, id est de explicatione, scripsit, epistola, que grandior facta est, non tam epistola dici debet quam liber, cuius initio sit salus asscripta. Verum id utcunque estimari poterit, haud ponam equidem in magno discrimine. Mihi statutum est aliquo modo, quocumque possum, studia tua iuvare; quod ipsum si non potero, ostendere tamen, ut me voluisse intelligas. Quod voluisse ut in multis, que effectum exigunt, parum est, ita in amicicia, cui pro effectu est animus, tale est, ut nihil plus exigi, nihil maius prestari possit.

À Heidelberg, Agricola reprendra ses études de l’hébreu.

Veni Heidelbergam (ut de meis etiam rebus certiorem te faciam) postridie Kalendas Μaii. Excepit me episcopus dominus meus benigniter et omnibus humanitatis benivolentieque officiis cumulatissime prosequitur. Vide ineptiam meam, queso, vel, ut verius dicam, stultitiam: constitui discere Hebraice, tanquam non satis temporis et opere in pauculis iis Grecis, quas scio, mihi perierit. Consequutus sum preceptorem quendam intra paucos annos ad fidem nostram conversum, cui Hebrei etiam in omni laude eruditionis discipli¬narumque suarum primas deferebant et quem precipue solebant doctoribus nostris opponere, si quando ad disputationem de fide vocarentur. Hunc episcopus mea causa domi sue alendum suscepit. Experiar quantum potero. Spero fore, ut aliquid efficiam, et forte vel ob id ipsum efficiam aliquid, quia spero. Ioannes Rincus narravit mihi acerbiorem casum tuum, quem pertulisti ea parte, qua minime voluisses scio. Dolui nescio an vicem tuam an illius improbitatem. Dolui tamen et elegis, aptissimo talibus querelis carmine, dolorem tuum prosequutus essem, si modo tam quietus animo compositusque fuissem, ut potuissem ad scribendum aliquid coegisse manus aut mentem. Oro te, mitte ad me aliquid ex iis, que ad canendum composuisti, sed quod accuratum sit et cum laude ostendi velis. Habemus et hic cantores, apud quos crebram mentionem tui faciο. Eorum magister IX et XII etiam vocibus canendos modulos componit, sed nihil suorum audivi, quod tribus aut IIII vocibus caneretur, quod magnopere placeret mihi. Nec ego tamen animum meum iudicii loco pono. Potest enim fieri, ut meliora sint quam ego possim intelligere. Vale, et me tui amantissimum tibi persuade. Salvere iubeas meo nomine ornatissimum doctissimumque virum magistrum Ambrosium Dinter, Nicolaum item Hagam nostrum, humanissimum virum magistrum Iacobum Crabbe vicinum tuum. In primis vero toto animo deditissimum tibi Ioannem Rincum suavissimum adolescentem meis verbis saluta. Versiculos, quos ad te misi, postea recognovi deprehendique in Anna matre tres aut IIII mendas, quod vicio impressorum permutate sunt littere. Eas castigavi dedique ea gratia hunc ad te codicem, ut et huius quod apud te est emendes. Hunc autem cum litteris da operam, ut reddantur Adam Iordano canonico regulari ad sanctum Martinum Lovanii. Iterum, optatissime, vale. Date Heidelberge, VII Idus Iunii anno LXXXIIII. Diligenter me et loquacissime fac de omnibus rebus tuis certiorem per hunc ipsum, qui has tibi reddet.

[A4v:]

Agricola à Alexander Hegius:

Rhodolphus Agricola suo Alexandro Hegio salutem dicit. Dolui, suavissime Alexander, si quid mihi credis, et quam potui egerrime tuli, ut ex litteris tuis accepi fuisse te hic interea, quum ego abessem; nec id tam, quod tu spe profectionis tuae frustratus es, congressu sermonibusque nostris, quam quod mihi usus studiorum meorum, licet brevis, exiguus, aliquis tamen ereptus est, quantuluscunque is fuisset. Putassem enim magnum eum, quando nihil mihi iam non magnum est, quicquid occasionis mihi datur ad studia, et omnibus carenti pro maximo est quodcunque contingit.

Agricola se sent isolé à Groningue. Le climat culturel du midi lui manque, surtout le coup de frain intellectuel de ses confrères humanistes.

Difficile est, ut explicem tibi, quam mihi omnia mea et ipse ante omnia displiceam. Perit mihi quottidie studiorum nescio amor an usus dicam, certe usus, et ob id fortasse paulatim et amor. Sentio quam magnum damnum fecerim litterarum, posteaquam Italia decessi, si tamen eae sunt litterae meae, in quas magnum possit damnum cadere. Iam labi memoria auctorum, iam historiae excidere, iam verborum proprietas copia decor defluere incipiunt. Si quid soluta oratione tento scribere, difficulter sententias et eas pigras inertesque et quae tantum impleant locum suppedito. Oratio ipsa horrida disiecta incomposita, qualis fortasse semper, sed nunc tamen solito magis talisque, quae rem, quam dicere cupio, designet potius quam explicet. Versum rarissime quidem, sed si tamen facio, non pedes in ordinem, non sonus carminis, non spiritus respondet, et utcunque provenere, non qualia probem, sed qualia possum, effundo aut exprimo (verius dixerim) et e reluctanti pectore evello. Cuius rei praeter alia hec mihi causa est, quam, quum aliis magnam credo, tamen mihi maximam esse intelligo: deest enim acerrimus mihi studiorum stimulus, exactor eorum et socius, quicum communicem, in cuius aures ego, ut itidem in meas ille deponat, quicquid cogitando invenerit, scribendo effecerit, legendo didicerit et vel laude dignum vel acriori iudicio annotarit, quique semper ingerat aliquid, percontetur, dubitet, disceptet, modo negligentiam liberiori reprehensione castiget, modo conatum benigniori provehat laude (utque semel sincere omnem inter studia benevolentiae fructum complectar) qui dicere verum quique audire sciat et velit. Eum quum te mihi esse persuadeam pro summo tuo studiorum amore proque candore animi tui, nihil est omnium quod malim quam posse una nos etatem degere; quod quia per res nostras nobis non licet, facile estimabis, quod solum nobis restat congredi quandoque et colloqui, quantum mihi doluerit id proxima mea profectione nobis esse praereptum. Quia vero hunc usum amicicie veriorem nobis prospicio futurum, ad literas redeamus censeo oculorumque damna animorum voluptate resarciamus.

Henri, un frère d’Agricola, aura besoin d’un peu de conseil par rapport à ses études. Hegius est prié de s’en occuper.

Interea tamen ne qua cessare benevolentiam tuam patiar, aliud mihi pignus animi tui desposcam, quod quale sit, paucis dicam. Est mihi frater Henricus, minor quam Ioannes natu; huic desiderium incessit descendi litteras, nescio an satis consulte, tamen quia dehortari nequeo, deterrere eum nolo. Fuit Monasterii ad Fridericum nostrum dimidio paulo amplius annum; ibi proxima etate percepta rudimenta, quantum per id temporis potuit, recollegit. Iam Fridericus alio profectus est, datus cuidam domui pater. Henricus in patriam rediit; orat instatque, ut rursus eum aliquo ad studia mittam. Circuntuli mentem, quorsum, visumque est potissimum ad te. Exploratum enim habeo libenter te mea causa, quicquid poteris, gratum illi facturum. Admovebis interim oculos dabisque operam, si modo vetus est amor discendi, quem praefert, ut illum praeceptoris diligentia confirmet. Victui necessaria, ut solent nostrates, secum afferet, pecunie pro tempore mittentur, diversiorum, ubi tibi commodum videbitur, prospiciet; reliqua omnia ex tua sententia. Hoc quoque perquam velim scire, ecquis apud vos sit, qui subsicivis operis doceat adolescentes, ubi a schola publica vacant, quemadmodum scis Fridericum nostrum solere, et sit ne liberum quibusvis non capiciatis, adire datis mercedibus. Valde enim cuperem prima eum elementa quam citissime perdiscere, quoniam mea sententia longiore circa hec mora non tantum tempus amittunt pueri, sed quemadmodum a nostris scis tradi, horrore quodam barbarieque imbuuntur, ut postea non serius modo, sed difficilius meliora percipiant. De his omnibus me quamprimum poteris fac, oro, certiorem; mittam eum proximis diebus ad te, ubi litteras tuas accepero. Plinium, quem petis a me, quanquam crebro in manibus habeam, perferendum illi ad te dabo. Possum videri transiisse, nedum implevisse iustum epistolae modum, quam Demetrius Phalereus brevem voluit esse, alioqui, si longior sit, librum potius, cui salus praescripta sit, quam epistolam videri. Mihi vero, qui facilius epistolae quam amicicie nostre leges violavero, contra magnus est auctor, qui stultum dicat esse certum epistolae finem imperari, quum pro rerum modo necesse sit magnam eam minoremve fieri. ‘Quid’, inquit, ‘necesse est sapientiam vel puerilibus cubitis vel schenis Persicis metiri?’ Quo equiore animo in hanc legem committam. Quod et si non essent mihi multa que scriberem, abunde tamen iusta causa multa scribendi hoc ipsum esse[t], quod tibi scribo.

Agricola explique la signification d’un certain nombre d’expressions grecques. Hegius pourrait éviter quelques fautes de style.

Queris, quid inter mimum, histrionem et personam intersit. Mimum et histrionem idem crediderim esse (eum dico, qui fabulas in scena agit), nisi quod mimus a Greco [...], id est imitor, originem ducit, histrionis Tuscum verbum esse auctores affirmant. Fuit tamen et poema apud veteres, quod mimos vocarent, salibus tantum et dicacita[te] gratum et humillimi inter omnia [...] generis. Unde ego etiam mimi nomen fere humilius quam histrionis apud auctores invenio, quanquam tamen Paridem Iuvenalis histrionem vocet: ‘Quod non dant proceres, dabit histrio‘ idemque pantomimus fuerit. Persona a personando dicta est id, quo histriones faciem suam in scena tegebant alienamque preferebant; ut est apud Iuve[nalem] ‘Personam thyrsumque tenent et sublegat Acti’; ut sit, quod Greci prosopion vocant vel mormolycian quanquam mormolycias nomen ad terrorem incutiendum magis pertineat. Dicitur etiam persona is, qui personam sustinet, secundum synecdochen, ut est: mulier ‘nempe ipsa videtur, non persona, loqui’. Scurre Latinum nomen esse eius, quod parasitum Greci vocant, puto nulloque distare, nisi quod parasitus parasitasthe velut honestiore parte nomen habet; scurra a libertate licentiaque lingue dici videtur. Uterque vero is, qui victus querendi causa omnium se ludibriorum patientie addixit. De parasito Iuvena[lis]: ‘viridem thoraca iubebit afferri minimasque nuces assemque rogatum, ad mensam quotiens parasitus venerit infans’. De scurra: ‘populi frons durior huius, qui sedet et spectat triscurria patriciorum.‘ Subiicit deinde que sint ea: planipedes ‘audit Fabios’ et que sequuntur. Nebulo quid sit, idem autor docet: ‘et eodem iure natantes mergere ficedulas didicit nebulone parente.’ Quamquam nebulonis nomine, quod ex verbis Gellii significari videtur, proxime accipiebantur hi, qui hodie retia circomferunt et dicacitatis certamine victum querunt. Nepos dicitur, ut arbitror, quasi non potens gule, idem fere qui apud Grecos [...]. Leccatoris nomen Germanicum est, ut pleraque alia apud nos corrupta, quale est reisa, burgimaster, scultetus; sicut et Gallia passagium pro expeditione bellica, guerram pro bello, treugam pro induciis accepimus. anthropon nomen unde ducatur apud Grecos, eque ineptum puto querere quam apud nos unde hominis, quasi ullius rei nominande debeat hominibus antiquior fuisse cura quam sui ipsorum; sive ab ana et trepo sive, ut alii, secundum metathesim sive trepho dici quis velit, ingenii magis quam veritatis opus crediderim, quocumque modo dicatur. Vesper extremum diei est, Salustius in Iugurtino: ‘iam diei vesper erat’ et alio loco postquam castra locata diei vesper erat; Catullus: Vesper ‘adest iuvenes, consurgite: Vesper Olympo expectata diu vix tandem lumina tollit.’ Nam quod tu ‘vespere’ apud Ovidium pro plaga occidentali legis, [...] dictum est, ut apud eundem Eurus ad Auroram Nabatheaque regna recessit. Auroram enim proprie celi faciem dicimus rubore propinquatis solis suffusam, deinde tempus diluculi, tamen etiam [...] orientis partem. Vespera quoque apud Plinium est in octavo libro epistolarum; ‘Variis’ inquit ‘sermonibus vespera extenditur.’ Et ‘sub vesperum’ dicit Cesar in commentariis belli civilis; nam quod nos vesperas pro vespertino officio, quemadmodum pro matutino, quo[modo] veteres locuti sunt, matutinas dicimus, non satis Latino dici puto. ‘Bonum sero’ sit ne Latine, quemadmodum ‘bonum mane’, addubito; nam mane adverbium quum sit, invenimus tamen apud Persium ‘Iam clarum mane fenestras intrat, et angustas ost li ei’. Sic etiam fixerit ne ‘sero’ apud veteres [ ... ] aliquando in locum nominis, non quod sciam apud ullum auctorem, qui extet, huius locutionis esse exemplum. Illud certum est, quemadmodum ad veram loquendi legem corruptum est, ita ‘bonum serum’ non male dici; sic enim est apud Suetonium in Augusto: Et ‘etiam diei serum erat.’ ‘Rubeus’ audio, qui putent barbare dici; ego apud Plinium invenio, nisi tamen sit erratum in litera et u pro n positum et debeat rubens esse; ego quum rubri nomen habeam, tutius malim quam licentius loqui. De analogia derivandorum componendorumque nominum vix mihi permiserim quicquam fingere, quod non apud auctores invenerim. Varia multiplexque res est, de qua nihil precepi perpetuum possit et in qua nihil audeam, ‘nisi sit fortasse’ (ut inquit Hora[tius]) ‘necesse indiciis monstrare recentibus abdita rerum.’ Tamen ego et ‘Socratitas’ et ‘Platonitas’ et ‘entitas’ fortasse dixerim, quamvis repugnet Vallensis noster. Quid ni tam libere, quum necesse sit quam Cicero nulla necessitate ap pietatem et lentulitatem et Pollio patavinitatem quandam dixit sonare T. Livium? Tignum est lignum minus trabe, cui tecta domorum incumbunt, forte a tegendo dictum, quanquam dicat Cesar tigna bina sequipedalia paulum ab imo preacuta et reliqua que sequuntur. Deinde subdit ‘hac utraque insuper bipedalibus trabibus immissis,’ ut mihi videantur ista non mensura, sed usu in edificiis distare, ut tignum sit cui incumbat aliquid, trabs cui tabulata insternuntur. Asser ab asserendo, id quo gustamen aliquod aut libitinam manu asserimus, hoc est prehendimus, nomen habet; nam quod vulgo asserem vocamus, tabula dicitur proprie. Contignatio conclavatio tignorum est. In Pandectis est titulus De tigno iniuncto; eum legas censeo. Diocesis diocoume diocesis, id est administratio vel procuratio, dicitur, quo nomine et Cicero usus est ad Atticum: ‘Mihi Campanie diocesis attributum est;‘ debetque Latino sono pronunciari circumflexo in penultima accentu, quemadmodum et paracletus dicere, quod Grece [...] est, debemus. Scribis cupere te, ut dialectica mea edatur. Dialectica feminio genere ars ipsa est dialectice; hec dialectica, hec arithmetica quemadmodum Georgica Bucolica, libri sunt. Unde M. Manlii liber astronomicon, non astronomice, et Aristo[telis] Ethicen, non Ethice inscribitur. Scribis etiam ‘quanto tempore eum ad te redire iubebis; ne dubita, quin si in illis litteris’ et reliqua. Latinum est, sed illud ‘quanto tempore’, sed in eam significationem, qua tu vis, improprium. Non enim queris, quanto tempore, hoc est quam celeriter aut quam tarde profectionem ad me redeundi explicaturus sit, sed intra quantum aut post quantum temporis ad me rediturus sit. Ut si dicas eandem figuram orationis aliis verbis ‘duobus ad te mensibus redibit’, intelliges duobus eum mensibus in itinere futurum; sin dicas ‘intra duos menses’ (nam infra duos in temporis significatione barbarum est) aut ‘post duos menses redibit’, iam planum est dicere te post duos eum menses ad me daturum. Deinde est ‘ut plura brevibus complectar’; rectius (erat ‘ut plura paucis complectar.’) Brevia verba sunt, que paucis syllabis constant, sicut longa que multis; ex multis paucisque verbis longa proinde brevisque fit oratio. Est etiam ‘iuvenum institutores’; iuvenes scis vulgo vocari, quicunque sunt minores natu, et ego scio. Mallem ‘adolescentium’ aut ‘puerorum’ dixisses; iuvenes enim sunt, qui viro proximi sunt, qui iam non admodum in ludum litterarium eunt. Praeterea scribis ‘quid tignum quidve contignatio’ et reliqua; subiicis deinde in fine ‘ubi ex te rogavero, querendi finem faciam’. Hoc si precessisset interrogationem, scite per verbum futuri de futuro pronunciasses, ut esset ‘reliqua sunt; que ubi ex te rogavero, querendi finem faciam’. Deinde sequeretur ‘quid tignum quidve contignatio’. Nunc quum res preteriisset, de qua interrogaturus eras, mallem diicisses ‘quod quum rogaverim, dicendi finem faciam.’ Nec me latet id secundum hyperbaton dictum esse et nullam aliam esse frequentiorem figuram in omni genere exornande orationis, sed multa eveniunt, que repugnent aut verborum genere aut struende orationis ratione, quo minus omnis ornatus omni loco conveniat. Habes quid facere te velim et ad interrogata responsum et de epistola tua censuram. Que si tibi parum grata sunt futura, desines posthac exhibere mihi negocium aut, si perges molestus esse, nimirum paria pro paribus expectabis. Apud Grecos in proverbio est cicadam alis prehendendam non esse, que, ut ceperit strepere, desinere nesciat. Ita ubi quod velis ex me audire quesieris, seva etiam mercede quod nolis audiendum est, faciliusque loquacitatem meam evoces quam compescas. Quin tu calamum arripis hocque invictum me ferre non sinis? Et quum fines tuos defenderis, tum meis infers bellum meoque me confodis exemplo, cuius rei diligentes vigilatique labores mei, nedum negligentius profusa epistola plenam tibi atque uberem praebuerit materiam. Nec est, quod offensum iri me vereare. Agam etiam gratias ultro idque in praecipua benevolentie tuae partem numerabo nec tam nihil tibi displicuisse in ea, si totam probaris, quam totam contempsisse, si nihil improbaveris, putabo. Vale. Arnoldo nostro presbytero et philosopho meo nomine salutem dicas. Ioannes frater honestissimis verbis salvere te iubet. Iterum vale, Datum Groningi, XX Septembris anno LXXX.

[B2v:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ... v. l’éd. s.d. [Deventer], [Jac. De Breda]

[C3r:]

Aldo Manuzio aux maîtres d’écoles:

Aldus Manutius Romanus Francii[?] ludimagistris salutem plurimam dicit. Rudimenta grammatices Latine lingue a nobis olim composita optime factum existimavi, si ad vos iuventutis moderatores et morum magistros legenda committerem. Non quia putarem indigere vos ineptiis nostris. Quanquam dicere solebat Plinius nullum esse librum tam malum qui non aliqua parte prodesset, sed potius ut si quid erratum fuerit (homines enim sumus), amice, castigaretis. Tum ut quod fieri a vobis velim erudiendis instituendisque pueris, quandoquidem id illis valde profuturum arbitrabar, vos rogarem: primum ut memineritis oportere vos eorum quos accepistis instituendos sic satagere ut simul et docti fiant et sanctis imbuantur moribus, quia quo semel est imbuta recens servabis odorem testa diu atque adeo a teneris assuescere multum est. Nec solum rectores magistrosque vos esse adolescentum; sed et parentes putetis, scitis ei illud. Qui preceptorem sancti voluere parentis esse loco, equidem bonos malosve vos esse tum referre existimo, ut ausim dicere, bonorum malorumve omnium que ubique terrarum fiunt vos esse potissimam causam. Nam iurisconsulti, philosophi, rectores urbium, principes item ducesque et reges necnon monachi, sacerdotes, episcopi, cardinales ipsique summi pontifices et denique quicumque vel solas litterarum notas tenent, sub disciplina olim vestra fuere parvuli, a vobis instituti sunt. Virtus vestra viciumve eorum profuit aut nocuit moribus. Tantum valet longa consuetudo, ut si cum sancto diu vixeris sanctus futurus sis, si cum perverso perverteris. Siquidem (ut inquit Fabius ) Loenides Alexandri pedagogus quibusdam eum vitiis imbuit que robustum quoque et maximum regem ab illa institutione puerili sunt persecuta. Quamobrem quantum boni et sancti preceptores civitatibus prosint, non facile dixerim. Quantum item obsint pravi et vitiosi non queo dicere. Quare non possum non multum mirari nullam fere puerorum patribus et rectoribus urbium in eligendis preceptorum moribus esse curam. Non animadvertunt quantum inde boni malumve infundatur in civitates. Nam quales sunt qui instituunt tales et qui instituuntur velint nolint evadent longa die. Longa dies homini docuit parere Leones, longa dies molli saxa peredit aqua. Videte igitur vos, qui et longo tempore et assidue teneros et simplices adolescentulorum animos instituitis, quantum et prodesse potestis et obesse hominibus. Quid si quisque est sic oblitus sui ipsius ut agnos sue commissos fidei, ceu lupus devoret, heu quanta illum pena apud manes vel brevi expectat. Nam qui ita perniciosi sunt, ut non solum obsint, quod illi ipsi corrumpunt, sed etiam qui corrumpunt plusque exemplo quam peccato nocent, immatura morte, ne tamen obesse queant, ne mundum corrumpant rapiuntur. Itaque enitendum pro viribus ut et sanctos mores et bonas litteras simul doceantur adolescentuli. Quin alterum sine altero facere nullo modo licet, at si in altero peccandum foret potior mihi convivendi honeste quam vel optime discendi videtur. Malo enim eos nullas scire litteras ornatos moribus quam omnia scire male moratos malisque simillimos esse demonibus; qui multa scientes (nam id ideo illis inditum est a Grecis nomen) sunt quam pessimi. Alterum quod vos meminisse velim est ne quid nisi doctissimos auctorum ediscere cogatis adolescentulos. Immo ne grammaticas quidem regulas, nisi compendia quedam brevissima, que teneri facile memoria queant, nec laudo eos ediscere, sed tantum ut illas assidue accurateque legant nominaque et verba declinare optime sciant. Nam dum lucubrationes nostras vel carmine vel prosa oratione, etiam de arte commendare memorie eos cogimus, erramus (ut mihi quidem videtur) multis modis. Primum quidque summo labore edidicerunt, dediscunt paucis diebus, quid ego et puer olim et iuvenis compositis etiam a me regulis, sum sepe expertus. Nam cum generum regulas preteritorum summa cura mandassem memorie, pro brevi obliviscebar. Idem ceteris quoque evenire existimo. Preterea difficultate tam materie tam stili eo desperationis veniunt ut et scholas et litteras fugiant et studia que amare nondum possunt, maxime oderint. Tum eo ipso tempore quo nostra ediscunt, facilius meliusve Ciceronis aliquid vel Vergilii aliorumve illustrium possint ediscere, olim et decori et commodo illis non mediocri futurum; equidem puero mihi cum Alexandri carmen ineptum de arte grammatica memorie mandabam, non ita contigisse Plinium doleo. Addite quod cum incultos et barbaros discimus, tales et ipsi evadimus. Solemus enim iis quos imitamur plerumque esse deteriores, quapropter optimos et statim et semper legendos putat Quintilianus atque eorum candidissimum quenque et maxime expolitum. Tum de Cicerone, sic inquit Cicero (ut mihi quidem videtur) et iucundus incipientibus quoque et apertus est satis, nec prodesse tantum, sed etiam amari potest tum (quemadmodum Plinius precipit) ut quisque erit Ciceroni simillimus, sed de genere hoc longa haberi posset oratio. Hec vero attigimus nostro erga studiosos summo amore, quare vos etiam atque etiam rogo, ut boni, quicquid diximus, consulatis. Valete. Venetiis, mense Junio, M CCCCCI.

[C3v:]

Agricola à Alexander Hegius:

Rhodolfus Agricola ad Alexandrum super eadem re, ex epistola ei una captum. Est auditorum mihi, ut hoc loco, satis frequens, sed tamen sunt eiusmodi fere, qui propensius cupiant haec studia quam commodius possint. (...)

1511

OEUVRES Rodolphi Agricole Phrysii viri utriusque literaturae peritissimi nonnulla opuscula hac sequuntur serie. Axiochus Platonis de contemnenda morte, versus e Graeco in Latinum. Epistola de congressu imperatoris Friderici et Caroli, Burgundionum ducis. Epistolae variae ad Iacobum Barbirianum de re scholastica Anverpiensi. Item de formando studio cum multis aliis. Parenesis Isocratis ad Demonicum e Graeco in Latinum traducta. Oratio in laudem Philosophiae. Oratio ad Innocentium octavum, Pont. Max. Carmen de vita D. Iodoci. Anna mater. Epicedion in mortem comitis Spegelbergi. Hymnus de omnibus sanctis. Carmina ad Rodolphum Langium, Iodocum Besselium et Casparem abbatem montis S. Georgii. Epitaphia in Philippum Nothum ducis Brabantiae, cum nonnullis epigrammatis.

Kol.: Disertissimi viri Rodolphi Agricolae aliquot opuscula finiunt. Anverpiae, pridie Calen[das] Februarias, ann[o] M D XI, regnante Imp[eratore] Caes[are] Maximiliano Aug[usto], Theodericus Martinus Alostens[is] imprimebat.

(Mack 4.2.01.04; Huisman 4)

(remarquez: poèmes liminaires pour Rudolph von Langen e.a.) [contr.]

Den Haag KB 228 E 49*

[A2r:]

Pieter Gilles à Maerten van Dorp :

Petrus Egidius Anverpianus Martino Dorpio theologo amico iucundissimo s[alutem] d[icit]. Quum nuper aliquot Rodolphi Agricolae viri insignis doctrinae opuscula nactus essem, Martine festivissime, opere praecium fore existimavi si a soricum tinearumque morsibus prorsus vindicata typis excuderentur, ut etiam extrariis gentibus nostratium ingenia longe lateque innotescerent. At pensiculanti mihi identidem cuinam potissimum consecrarentur, tu vel ex omnibus unus occurristi, condignus sane cuius sub nomine literarum proceres (nam barbaros degeneres nihil moror) hoc qualecunque est volumen evolverent legerentque. Equidem qum propter eximiam authoris utriusque lingue facultatem gratissimum futurum dubio procul cognoscerem, tum non parum nobis sibi conciliaturum augurabar si nobis tui splendor in ipso (ut sic dicam) antilogio velut stellula quedam praefulgeret. Et eo certe libentius effeci, ut te hoc quasi suscitabulo ad publicationem foeturae tuae invitarem, quippe qui ipse pridem liquido ex Nicolao Buscoducense, amico utrique iuxta charo, intellexerim eam iam exasseatam perpolitamque praeter formulas chalcographicas affectare nihil. Accingere igitur et memoriae vegetandae gratia editionem tuam, publicitus exosculandam, in manus doctorum exire sinas, nullum me hercule facinus fuerit gloriosius, praesertim quod tibi summum tum decus tum fructus comparabit. Et per quod vicissim Lovaniensi Academiae atque adeo doctissimis quibusque plurimum non tantum voluptatis, sed et utilitatis sis allaturus. Verum ut interim te etiam ad palmatum quendam triumphum provocem, nosti enim ut noster hic Rodolphus uti antesignanus quispiam cum ipsa etiam et Graecia et Latio de doctrinae fastigio contenderit multosque militiae literariae scientissimos non dico equaverit, sed et longe vicerit. Id quod satis superque ex operibus liquet et quemadmodum elephantum a dentibus, ita ex iis totum licebit estimare Rodolphum. Quod si fas est et alios recensere, age, Erasmum Roterodamum virum undecunque doctissimum, hoc in albo non secus ac Hanibalem quendam collocemus, qui, ut ille cum Romanis super libertate, ita hic de arce regine eloquentiae certavit. Cuius quidem laus tanta est ut nullis praeconiis indigeat, ipsa abunde vel per se sit apprime illustris. Sed quorsum haec, inquies, tam multa? Etenim ut te ad horum imitationem quasi classico quodam animarem incenderemque. Et ne patereris opuscula tua diutius a scrineis strangulari. Quinetiam ut Germania, que dudum mera Romana, mera Cecropis atque Attica facta est, Italiae scrupulum iniciat et velut olim imperium ita lingue et gloriam et decorem tollat surripiatque. Macte igitur et tam magnifico tropheo consulens, non prius quiescas quam opera tua in vulgum protruseris, ut vel exotici intelligant magis atque magis Italie iacturam et ruinam. Neque est quod vereare barbarorum interim assultum, qum habeat et Lovanium complusculos viros neutiquam vulgariter eruditos. Sub quorum tutamine, uti sub Pallados aegide latitans Meduseos etiam vultus intuebere. Vale doctissime Martine, Anverpie, pridie Idus Decembris.

[A3r:] Rodolphus Agricola à son ami Rudolph von Langen. ‘Libellum qui Axiochus..’ v. l’éd. de ca. 1480.

[C1v:] Rodolphus Agricola à son ami Jacob Barbireau. ‘Reddite sunt mihi...’ v. l’éd. de [1483].

[C7v:] Rodolphus Agricola à son ami Jacob Barbireau. ‘Dedi Colonia...’. v. l’éd. de 1508.

[E2v:] (...)

Rodolphus Agricola à Alexander Hegius:

Rodolphus Agricola Alexandro Hegio suo salutem plurimam dicit. Non facile dixerim, quantum mihi voluptatis litterae tuae attulerunt, quum quod tuae, id est charissimi mihi hominis, erant, tum quod intelligo quottidie politiorem te limatioremque fieri; et summam in spem adducor aut tuo ductu, tuis monitis et institutione aut nullius praeterea viribus cultiores litteras in Germaniam perventuras et arcem aliquando occupaturas. Ostendi eas domino Vormaciensi, qui itidem ut ego Germaniae nostrae spei gratulatus est atque ‘macte virtute’, inquit, ‘sic itur ad astra.’ Quod petis, ut Luciani Mycillum, quem Latinum feci, tibi mittam dedicemque tuo illum nomini, utrumque, si non petisses, etiam facturus eram, sed vereor, ne tam celeriter illum tibi mittere queam. Nondum recognovi aut e prima sceda illum repurgavi, adeo ne respexi quidem, postea quam traduxi. Occupant me studia domini, quanquam parum, quia parum vacat ei propter multitudinem negociorum, quibus quottidie distinetur; deinde nonnihil temporis absumit mihi, quod prelego publice, tametsi idipsum satis suspensa peragam manu. Est auditorum mihi, ut hoc loco, satis frequens, sed tamen sunt eiusmodi fere, qui propensius cupiant haec studia quam commodius possint. Maxima pars magistri sunt aut scholastici, ut nos dicimus, artium, quibus necesse est omne tempus illis suis cavillationibus impendere. Angustissimum et velut subsicivum diei fragmentum quoddam in haec studia patet illis; quo fit, ut ipsi minus possint et ego segnius coner. Ergo haec quae dico quamquam leviter quidem, occupant me tamen. Accedunt praeter Latina et Graeca, que mihi quocunque possum modo tuenda sunt, quanquam et nonnihil damni in eis me facere intelligo; sed accedunt ad haec, ut dico, studia Hebraicarum litterarum, quae mihi novum et plenum molestie negocium exhibent, ut mihi videar cum Anteo luctari et multo plus laboris in his, id quod minime arbitrabar, quam in Graecis exhaurire, nisi forte tamen aequiore animo preteritorum meminimus laborum quam praesentes subimus. Verum utcunque sit, decretum est persistere; primum quia coepi, ut constantia tuear errorem; deinde quia in Graecis, in quibus quantumvis parum effecerim, possimus tamen affirmare neque opere me neque impensae poenitere. Quia in his ergo voluptas maxima, quam capiebam et adhuc capio, deflorescit nonnihil et eo ipso fortassis ad fructum tendit, putavi mihi rursus animum novis quibusdam studiorum illecebris excitandum. Ad haec puto mihi illustriori aliquo pervincendum esse, ut quod sterilia haec litterarum studia tota vita consector, iudicio videor id, non segnicia facere. Sed ut, quod verissimum, perinde rectissimum esse puto, dicam, destinavi senectutem meam, si modo me manet senectus, studio sacrarum litterarum videorque mihi una opera nunc veteris etc. Nosti enim stomachum meum, ut nequeam sectari barbarorum impuritatem, horrorem eorum, qui nunc omnia occuparunt. Nosti contra quoque stomachum illorum, ut clament, ut insaniant et contumeliae ducant loco, si quis audeat scita illorum convellere et conari docere pueros se supervacua, depravata queque senibus sibi rursus dediscenda sint didicisse. Possunt tamen hec facere, ut deberem; ut desistam non poterunt etc. Vale. Honestissimis verbis salutato meo nomine hospitem tuum m[agistrum] Richardum et modestissimam foeminam coniugem eius. Date praepropere Vormaciae tercia septimane. Sic visum est mihi vocare, quod nos vel barbare ‘feria secunda’, ‘feria tercia’ vel  ‘Lunae’ ‘Iovis’ ‘Martis’ ‘Mercurii’ dicimus etc.*

[E4r:]

Rodolphus Agricola à son ami Jacques Barbireau:

Rodolphus Agricola suo Iacobo Barbiriano salutem p[lurimam] d[icit]. Quid est, suavissime Iacobe? Tam celeriter oblitus es nostri? Tam facile ex animo tibi effluximus? Ergo multa alia, que paravimus, que instituimus, quum essemus una tantum et praeter verba nihil fuere? Quomodo possum adduci, ut credam te tam penitus oblitum esse nedum familiaritatis et illius brevis quidem sed, ut mihi visum est, iocundissime consuetudinis nostrae, verum etiam spei tuae et destinationis ad studia, quam ipse tibi iam fingebas et cuius etiam iam tum futura fruebaris voluptate? Quoniam ego quoque statueram, si id quod cupiebam evenisset mihi, ut ad vos me reciperem, omni cura atque diligentia te instruere et velut in peculiarem quandam gloriam meam in studiis educare et eo te perducere, quo soleo nunquam putare me pervenire potuisse, si quis, mihi, cum essem ea aetate, qua tu nunc es, dux formatorque studiorum fuisset. Fieri certe non potest, ut putem ista tam cito excidisse tibi. Itaque meipsum praebeo iudicem tibi, nescio an iustum, certe mitem et clementem, fingoque excusationes pro te et contra meipsum causam tuam defendo. Cogito te non habere quemquam, cui possis litteras ad me perferendas dare. Rarissimum enim est, ut quisquam illinc ad nos proficiscatur et nostri adhuc propter nostram [rem] illam, quam ego prosequebar, non audent eo venire. Praeterea venit in mentem mihi nihil potuisse te de re nostra conficere, quam curandam susceperas, propter bella, que nunc geruntur et idcirco in alios usus pecuniae necessariae et quod publica tractant plaerique indocti et ultra contemnentes litteras vel adversantes, quod etiam et ego aberam, qui praesens ut aliquorum commonere studia potuissem, ita absens facilius memorie eorum elapsus sum et desiderium segnius effici. Haec omnia persuadeo mihi obstitisse ceptis tuis, quominus id, quod conabaris, assequi posses et conatus tuos irritos permansisse; atque quum id, quod maxime cuperes scribere, ereptum esset, tibi factum esse etiam, ut nihil scriberes, credo. Haec ego, ut dico, mihi pro te fingo et ingenium meum in excusationem tui advoco. Quod an iuste ex vero faciam, tu quidem potes scire, qui haec, quomodocunque se habent, rectius quam ego nosti. Facio certe humaniter et modeste et ut dignum est animo atque benivolentia in te mea. Malo enim omnia suspicari et credere potius quam putem aut de voluntate tua quicquam mutatum aut de benivolentia detractum. Est enim simplicis et erecti animi non temere quicquam sinisterius opinari et quam quisque plurimum fidei praestare paratus est, tam facillime de aliena sibi fide persuadet. Sane inceptum illud non pro voluntate nostra cessisse nobis eo equiore animo fero, quod, inicio et crebro tibi dicebam, parum spei capiebam quicquam futurum esse. Tu quidem ad sperandum paratior fuisti, sed ego, quod exitus docuit, certior augur. Sed de hac re satis superque. Quam vellem scire, quid agas, hoc est, quid aves, quare bella, quam pacem habeas, quomodo tibi cum letissimo et lepidissimo corpusculo illo, quod Veneres omnes Cupidinesque finxerunt, conveniat. Quorsum reliqui conatus tui, recentes illos dico, quum ego discederem, quorsum, inquam, concesserunt? Meae Musae non tacent solum, sed prorsus obmutescunt. Ideo neque vel unum versum, posteaquam Antverpia decessi, feci neque vel cano vel psallo aut ullam partem illius studii attingo, ut videar aliquando mihi meipsum perdidisse. Oro, ut hoc ipso nuncio, quomodo valeas et quid actum de re ea, quam ceperamus et quid tibi impedimento fuerit, perscribas. Spero fore, ut hac estate crebriores ad te dem litteras, si modo tutus commeatus fiat mercatoribus nostris in Brabantiam. Et ipse si forte hinc divellere ad tempus aliquod me potero, ad te veniam. Tanto enim desiderio loci illius teneor, ut facile omnia mihi ex illius comparatione sordescant et vilia fiant. Eam humanitatem hominum, eum cultum gratiamque rerum omnium, eam ante omnia sanitatem et benivolentiam, ut, quum nulla re minus frui mihi concedatur, nihil est, quod eque tamen (non audeo dicere sperem) sed vel cupiam vel optem. Vale. Salutem dicito honestissimo viro, meo nomine, Hieronimo de Tiel, m[agistro] Ia. Engel et, ne per ambages te morer, omnes natos, ubi videbis et ubi commodum erit. Etiam atque etiam vale. Datum Groninge, biduo post Annuntiationis Marie.

[F1v:] Agricola à Alexander Hegius. ‘Dolui, suavissime Alexander...’, v. l’éd. du Paraenesis, Deventer 1508.

[F6r:] Rodolphus Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ... ; v. l’éd. du Paraenesis, Deventer 1508.

[K3r:] à la fin du Paraenesis: ‘Dicta a Rodolpho Agricola Phrysio in praesentia Herculis Estensis, Ferrariensis ducis, anno Domini M CCCCLXXVI.’

1512

ISOCRATES Parenesis Isocratis ad Demonicum de regula bene vivendi per eruditissimum virum Rudolphi Agricolae e Greco in Latinum traducta. De forma vivendi ex Aurelio Augustini libro secundo. De ordine rerum. Ex Tobia verba patris ad filium de modo vivendi. Praecepta Ludivici [sic] Regis Gallorum que dedit Philippo filio suo de forma vivendi. Epistola beati Bernardi ad Raymundum nepotem suum militem, de modo et cura reifamiliaris, regendi se et familiam suam.

Kol.: Danentrie [sic], per me Iacobum Breda 1512.

Brussel KB

(Mack 3.1.02.08; pas chez Huisman)

[1514]

BOETHIUS Severini Boethii de Philosophiae consolationelibri quinque cum Ioannis Murmeliii commentariis Alcmariae (quod Hollandiae oppidum est liberalibus studiis clarissime) aeditis v[?] in studio so[?]. Insunt in hoc opere Graeca, quae in pervulgatis hactenus exemplaribus desiderantur. Insunt et haec. Nicolai Erescii florentini epistola. Iacobi Bononiensis in Boethium praelectio. Theodorici Gothorum Regis ad Boethius epistola et Cassiodori variis. Augustini Dathi epistola quoddam Boethii carmen enarrans. Rodolphi Agricolae frysii in Boethii partein luculente enarrationes et alia quaedam minis poenitenda. Venundantur Daventrie, in aedibus Alberti Pafraet. s.d. [1514].

Deventer SAB 11 E 80 KL*

(Mack 3.2.01.01; pas chez Huisman)

[A2r:]

Johannes Murmellius à Rudolph von Langen:

Ioannes Murmellius Ruremundensis Rodolpho Langio Monasteriensis [Münster] ecclesiae canonico salutem plurimam dicit. Tandem meas in Boetii Severini de Philosophiae consolatione cumprimis fructuosum opus enarrationes, Rodolphe Langi, vir olim (quos novi) humanissime, diserissime, pientissime, studiosorum usui in lucem emitto tuoque clarissimo nostri dico, non quia ei meis nugis aliquid splendoris accedere posse confidam, sed ut autoritatis tuae praestantissimae tutela quasi Aiacis clypeo munite sub hominum vultus prodeant tutiores nec vituperorum linguas cote livoris (ut eleganter ait quidam) naturaliter acuminatas et aspidum morsu nocentiores reformident. Dignus est perfecto Boetius (ut ingenue verum fatear) qui me longe meliorem aliquandum commentatorem sortitatur. Verum tamen abest, ut in hac commentariorum aeditione tanto scriptori satisfactum putem, ut vel hocmodo doctiores adiuvanda studiosorum studia maximopere cupiam excitari. Porro de hactenus aeditis in eundem enarrationibus nihil attinet dicere, quae si placerent hominibus eruditis, sane quam libens (ut qui trivialibus olim quotidie praelectionibus et scholae moderandae curis supra modum distringar) hoc lucubrandi labore, et hominum iudicia subeundi periculo supersedissem. Caeterum, candido lectori, operam meam probatum iri confido. Non ob hoc solum, quia obscuris lucem intulerim, verum etiam quia Graecis, quae desiderabant, loco suo repositis (quae Ioannes Caesarius utriusque linguae doctissimus et philosophiae medicinaeque professor egregius ex Italia, Ioannes Aedicollius, bonarum artium magister dubium literatior an humanior, Daventria; superiori ad me anno dederunt) mendas complusculas, tum e prosa oratione, tum e versibus sustulerim. Qua quidem in re, tua quondam non parum me iuvit industria multiiugaque eruditio, super cuius amplissimis laudibus. Id quod Salustius de Carthagine ait, silere melius puto: quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet. Praemisi autem quaedam nostris, quod[?] diligens lector haud quaquam aspernabitur spero. Vale meque (ut facis) ama. Alcmariae, tertio Nonas aprilis, anno a Christi servatoris ortu, millesimo quingentesimo decimo quarto.

[A2v:]

Johannes Caesarius à Johannes Murmellius:

Ioannes Caesarius Iuliacensis in quadam ad Murmellium epistola. Quod scribis te commentaria parare in quinque Boetii libros de consolatione philosophiae, nihil sane iucundius audire potui. Quod [?] id certe diu iam optaveram, ut videlicet ab aliquo docto homine et in bonis literis rite instituto (qualem te et iudico, et certe scio) talia ederentur commentaria quae digna esse possent tanto auctore ac tantae etiam rei convenire.

[ibid.:]

Nicolaus Crescius à Antonius Lanfredinus:

Nicolaus Crescius Florentinus monachus cisterciensis Antonio Lanfredino Florentino civi illustri salutem. Multa quidem sunt, Antoni Lanfredine, et in philosophia et in theologia, cum obscure dicta, tum ad cognoscendum difficilia. Illae tamen in primis celebres de fato, de beata vita, de divina praenotione atque providentia quaestiones ancipiti intellectu legentium plerosque in deteriorem sensum transversos agunt, quae quamquam sunt a nonnullis ita accurate disputata atque copiose illustrata, ut nullus videatur relictus dubitandi locus, iis tamen de rebus accuratius, gravius, lucidius, nemo quam Severinus Boethius differuit, vir (me quidem iudice) omnium suae aetatis doctissimus. Qui cum in multiplici disciplinarum genere non pauca scripserit, voluit etiam tum in hoc libro quem de philosophiae consolatione, tum in iis quos de Trinitate et de duabus naturis Christi inscripsit, bono periculo experiri, quantum in sacris literis profecisset. Sed erat hic liber adeo saeculorum incuria iam depravatus, ut nullus sui auctoris nitor nullusque prope cultus agnosceretur. Qui cum superioribus annis restitutionem sui posceret, multo pluribus vulneribus affectus est nanque mutilus; inversus et a se plurimum mutatus prodiit ab impressoribus in manus hominum cum commentariis quae falso Divo Thomae Aquinati adscribuntur. Rogatus itaque ut hunc ipsum Boetii librum emendarem ac pristinae integritati, quoad possem, restituerem, id eo libentius feci. Qua materia de qua agebatur, ea profecto est, quae religiosum virum maxime deceat. Usu est autem in hoc opere Boetius eo dicendi genere quod non minus ornatum quam grave et philosophiae maxime accommodatum videatur. Et praeterea varium eoque iucundum quod nunc soluta oratione gravissime disputat, nunc metro elegantius ludit. Id igitur opus nostra cura ac diligentia, qualecumque est emendatum tibi, Lanfredine, vir ornatissime, nuncupamus; non ea ratione ut existimem eius lectionem posse multum tuae eruditioni adiicere, sed ut tuo patrocinio in enchiridii typum astrictum, honestius ac tutius in vulgus exiret, ut inde facile iudicari possit quantum inter priorem illum et hunc nostrum librum intersit. Quod si tu probaveris, satis a me omnibus factum esse iudicabo. Vale.

[A3r:] Giacomo Villani, remarques sur Boèce:

Iacobi Bononiensis praefatio [praelibatio?] in Boetium Severinum. Constitueram, viri clarissimi, hoc anno praefatione abstinere, ne semper in eodem vestigio haererem. Assiduitas enim (ut ait Cicero) fastidium parit et satietatem.[noot] Verum, ut consilium mutarem, partim vos nimis officiosi et amantes nostri perfecistis (me namque quotannis vestro ornatissimo conspectu honestissimaque praesentia condecoratis) partim illustris et magnifici senatus nostratis magnificentia ac liberalitas; qui me proxime impensiori salario censendum putavit, necnon collegam viro eruditissimo humanissimoque me adiungens honestiori titulo exornavit. Tantorum igitur meritorum memor (quoniam ingrato homine nihil peius terra creat, ut ait Menander [noot Menander]) recordatus etiam Amydas tacendo periise, quisquam [?] nemo silens placuit, ut inquit Ausonius. Cogor impellorque aliquid novi in praesentia vobis recitare quod ipsa saltem varietate aures vestras permulceat et oblectet. Quid frontem contraxistis quo me recitaturum sum pollicitus. Non meum est exemplum, si recito. Sed hoc veteres alioquin eruditissimi factitarunt. Novum autem id appello quod ante me nullus sic contexuit. Habebunt itaque docti quae facile agnoscant, indocti quae condiscant et admirentur. Hodie igitur verba sum facturus de erroribus pene innumeris, quibus plerique omnes fallimur nec solum imperiti et profani (quod minus aegre ferendum esset) sed (quod dolorem meum exhulcerat) eruditi et (ut ita dicam) musarum sacerdotes. Caeterum cum morbos et hulcera refricuero, medicinam auditor expecta. Favete ergo omnes et adeste aequo animo. Nam (ut ait Hieronymus) beatus est qui loquitur in auris audientis. Omnis mortalium cura et intentio ad unum quietis statum diverso tamen calle nititur pervenire. Hic itaque se totum fortunae committit, eam dicens res humanas pro arbitrio flectere et versare. Eandem observat et venerant tanque numen salutare, maximum omnipotensque. Illectusque primulum blandiciis et lenociniis huius pellacis et versipellis, cum tandem reflantem videt et adversam, queritur, suspirat gemitque lubricaque, inconstantem, coecam et vagam appellans nullique convitio parcens. Stultus inquam (ne dicam infantus) qui vult, ut nil intra sit oleam, nil extra in nuce duri. Quoniam enim mentis proposito vitam et spem illi credere est ausus, quae ab antiquis et veteribus nostris ob mobilitatem sedere in pila fingebant, et quam rotulae insistentem quod loco stare neq[?]ret, sapienter dixit et lepide Ausonius. Fortunae ergo si te regendum dedisti, dominae moribus oportet obtemperes. Alius congerendis opibus cumulandisque divitiis inhiat totusque incubat, ratus per has solidam foelicitatem et omnia mortalibus commodo et compendia importari. Iuxta illa:

Nam si aliquis casus lectore affixit, habes, qui[?] assideat, fomenta paret, medicus roget, ut te suscitet ac reddat natis charisque propinquis frequenterque illud habet in ore scilicet uxorem com dote fidemque et amicos et genus et formam regina pecunia donat ac bene nummatum decorat Suadela Venusque hic etiam putat coelum deosque auro voenales motus hoc Tertulliani versiculo non licet deos nosse gratis hocque Petronii disticho magna loquor, quidvis nummis praesentibus opta et veniet, clausum possidet arca Iovem.

Sed contra reputando nihil improbius, nihil perniciosus nihilque quod magis humanum genus vexet et inquietet, quam opes et pecunias invenies. Verum hanc primum si struere cupies, eripies habenti[?]. Unde[?] improbas cresce divitias, dixit Flaccus Hieronymusque dives ait aut iniquus aut iniqui haeres. Noxia igitur est et inutilis pecunia, quando inhonesta vetusque obum est. Male parta, male dilabuntur. Perniciosae sunt et opes, quarum opera homines evigorantur, remollescunt, morbi gloriescunt et aegritudies, pudor leges, iura, turres, arces, propugnacula et opida munitissiae expugnant. Pecuniae enim (ut ait Cicero) omnes vias norunt. Diogenes ille cynicus viam virtutis adeo angustam, difficilem et arduam esse aiebat, ut eam vix nudi superare possent ac transmitterent, nedum pondere aliquo impediti et auro suffarcinati. Lucretius etiam susceptum[?] reliquit, defunctos vita nudos et inopes inferna subire. Ex quo Ausonius facete ingressum, Diogenis et Croesi apud in feros hoc carmine lusis:

Effigiem, rex Croese, tuam ditissime regum vidit apud manes Diogenes cynicus constitit utque procul, solito maiore cachinno concussus, dixit. Quid tibi divitiae nunc prosunt regum rex, o ditissime, cum sis sicut ego, solus, me quoque pauperior nam quaecunque habui, mecum fero, cum nihil ipse ex tantis tecum, Croese, feras opibus.

Alius per gradus ingratuum discurrere contendit, sique ad honores obreperit, ut postea fascibus conspicuus, illustris ac reverendus appareat. Habem enim (ut ait Cicero) iustam venerationem quicquid excellit et huc hiantem[?] trigeminus plausus tollit et inflat sicque populari aura erectus coelum se scalpere putat, quem gloria subsequitur dulcis ingratuum et laborem comes tumque cuiusque animi generosi. Trahimur enim omnes laudis studio et optimus quisque maxime gloria saginatur. Pulchrum est digito monstrari et dicie hic est. Verum quoniam huiusmodi dignitates sitae sunt in arbitrio profanae multitudinis, idcirco minus exoptandae vident. Ut enim praecipit Anneus Seneca: Vitate, quemcumque vulgo placent. Quam vero improbum sit et proposterum populi examen et iudicium, ut alia praetermittamus, nomine unico Catonis et Vatinii exemplo licebit agnoscere. Cato enim ille vivax imago virtutum praeturae candidatus repulsam passus est. Vatinius vero homo levis et nequam illam est assecutus, stupente eodem popello quo hoc foecerat et admirante. Hunc vero splendorem livor plaerumque comitatur. Nam ut inquit Aemylius Probus, est hoc commune vitium in magnis liberisque civitatibus ut invidia gloriae sit comes et libenter his homines detrahant quos videant altius emergere. Alia vero quam fallax quam turpis et inanis sit, ostendit. Euripedes in Andromache in hanc sententiam exclamans: O gloria, gloria nihil aliud es quam aurium inflatio magna. Huius vero gloriae et splendoris cupidi plaerique, cum hoc in pulvere viriliter desudassent, pro munere tandem exilium, carcerem aut mortem subiere. Alius stemmate et nobilitate gloriatur tumescitque cum fumosas maiorum suorum imagines in atrio conspicatur, quarum simile nihil habet ipse praeter colorem, ut cum Cicerone loquitur. Has ergo frequenter suspicit et admiratur praetenditque perinde ac proavorum tituli et elogia enim forte degenerem sordidumque tegere possint et honestare. Contra vero evenit, ut plaerunque per haec monumenta hominis improbitas ac utilitas magis magisque elucescat. Non possunt omnes esse patricii, ut inquit Cicero. Ille vero omni commendatione dignus est, qui sua virtute posteris praeluxit. Nam si nobilitas est quaedam laus veniens ex meritis parentum, me hercule, aliena est. Miserum vero est (ut ait ille) aliorum incumbere famae. Unde graviter dixit Boethius: Quid genus et proavos strepitis? Si primordia nostra auctoremque deum spectes, nullus degenet exstat, ni vitiis peiora fovens proprium deserat ortum. Alius in summa potentia summum bonum collocat. Hicque aut regnare cupit aut regibus adherere, regnum ex deo esse, hoc Homerico admonitus. Neque tu polide velis contendere cum rege, cui ab ipso Iove, qualis nunquam alteri, collata est dignitas. Hic igitur ut excellat et impertet, nil intentatum nilque inausum linquens profas, nefas ad votum improbus properat, illud Euripedis usurpans. Si violandum ius est, gratia imperii violandum, caeteris rebus pietatem colas. Reges enim proximi sunt diss immortalibus, ut ait Caesar, Cicero quoque regium nomen sanctum appellat. At vos terreni homines nomine consideratis, quibus persidere videamini. Num si inter mures videretis aliquem ius sibi ac pertantem vendicantem, spectatum admissi risum teneatis amici. Si vero corpus hominis pensitetur, quid eo imbecillius, quid fragilius, cum sepenumero et hora et momento temporis dissolvatur et intereat. Quam vero solicitus et miserabilis sit status tyrannorum et principum, rex ille patefecit, qui[?] diadema perusquam capiti suo apponeret, considerans, ait: O nobilem magis, quem foelicem pannum, quem si quis introspiciat, quem multis periclis et miseriis sit refertus, ne [humi?] quidem iacentem tollere vellem. Et Dionysius ille Siciliae tyrannus, qui metus et pericula regum principumque expressit esse[?] illo levi filo suspenso plurimorumque per ora vulgato. Scatet vero exemplis innumeris vetustas, plena est nostri temporis aetas, qui reges et principes foelicitatem calamitate mutaverint.[noot] Infoelicissimum ait genus infortunii est fuisse foelicem, ex quo dixit Horatius: Fuge magna, licet sub paupere tecto reges et regum vita pervertere amicos. Quid de regum et principum familiaribus loquar. Nomine Tyberius Seianus illi superproximum et intimum un[i?]co trahi et excarnificari imperavit. Nomine et Domitius Nero Senecam praeceptorem ad mortem compulit. Papinianum etiam diu iter aulicos potentem Antonius militum gladiis obiecit. Propter quod eleganter dixit idem Flaccus: Dulcis inexpertis culturae potentis amici; expertus metuit. Alius claritatem optimum iudicans, gloriosum nomen perpagare festinat inpermisque re militari clarescae gestit. Ciceronis memor ita scribentis: Militaris virtus praestat rebus omnibus. Haec nomen populo romano, haec huic urbi aeternam gloriam peperit. Haec orbem terrarum parere, huic imperio coegit omniaque urbana sunt in perfidio et tutela bellicae virtutum. Hic ergo inglorios et sine nomine brutis annumerandos putat, cum praesertim velut pace velut bello clarum fieri liceat, ut ait ille.[noot] Sed plures etiam sui temporis clarissimi, ignoti tamen mortibus perierunt, nullos fortiri rerum suarum scriptores. Quid quia[?] scripta et monumenta tempore tabescunt et intereunt. Unum illud est: Miremur periisse homines? Monumenta fatiscunt. Mors etiam saxis nominibusque venit. Huc adde, qua si toti moriuntur homines (quod tamen a nostris institutis et legibus longe abhorret) nulla est claritas et gloria, cum is omnino non extet. Si vero bene mens sibi conscia recti terreno carcere reclusa coelum libera petit, nonne omne negocium terrenum spernet, et coelo fruens gaudebit sese his exemptam: Unde illud est nec vixit male, qui moriens natusque fefellit. Et ille Virgilianus ait: Pulcherrima primum dii moresque dabunt vestri. Alius gaudio laetitiaque bonum metitur. Hic foelicissimum putat voluptate diffluere ad quam nos praepensos natura impellit, immo praecipites agit. Quod autem falsam naturam est (ut ait Aristoteles) id suave contigit sequunterque omnia animi alia eam voluptatem quid falsam naturam est. Hic ergo asserit deos propterea esse sempiternos, quia securi voluptate surgiter et continenter perfruantur. Libens ergo illud Persianum usurpat. Carpamus dulcia, nostrum est quos vivis, cinis et manes et fabula fies. Caeterum si homines voluptates abeuntes considerarent solamque facti poenitentiam superesse, eas magis declinarent atque effugarent, quam nautae blandas sirenes et asperas symplegades. Quis enim non libens spernat et abiiciat vilissimae fragilissimaeque rei corporis servitium. Solitus erat dicere Antisthenes socraticus: Insanirem potius quam oblectarer. Dicebat etiam Diogenes: Si non Ebrii essetis, Socrati pareretis et aut per omnes aetates continentiae studeretis aut suspendio vitam finiretis. Cato quoque in oratione quadam ita homines a voluptate deterret. Si qua per voluptatem nequiter feceretis, voluptas cito abibit, nequiter factum illud apud vos semper manebit. Alius formam et dignitatem corporis praestantissimum putans, haec inquit dos est, quae conciliat homines quaeque deos allicit et invitat, imprudens atque immemor, quid Hippolyto, quid Bellorophonti, quid Hyacintho, quid Hylae et aliis id genus acciderit, quibus species dispendiosa fuit et noxia. Huc adde, quod[?] formae nitor rapidus est et velox vernaliumque florum mutabilitate fugacior. Unde Salustius formae gloriam fluxam et fragile dixit, et Calphurnius donum forma breve est, nec se tibi commodat annis. Quamobrem Spurina ille hetruscus non mediocrem laudem est apud posteros assecutus, quia[?] cum specie sua illustri complurium matronarum oculos solicitaret, faciem propiam multis inhonestis vulneribus ac foedis cicatricibus deformavit, ut veram animi pulchritudinem retineret. Verum si (ut inquit Aristoteles) lynceis oculis homines uterentur. Sic ut eorum visus obstantia trasmitteret et penetraret, nonne introspecti Alcibiadis corpus superficie pulcherrimum, turpissimum videretur. Pulchrorum enim aliquid videri non sua natura, sed oculorum spectantium reddit infirmitas. Alius in virtute veram animi quietem tranquilitatemque mentis reponens grandi passu omnique impetu ad eam defertur, arbitratus ei omnia inesse, quem penes sit virtus, memor huius hymni: Virtus optima venatio vitae es mortalibus omnibus; talem tu iacis in pectora nobilem fructum, perpetuo tempore qui manet auro; tu melior. Nocturnis hic igitur chartis pallescere cupit, Zenonis exemplo stimulatus, qui cum Apollinem consuluisset. Quo pacto optime vivae[virtute?] posset, responsum accepit: si mortuis colore concors esset. Hoc est si ad legendos antiquorum libros magno studio sese contulisset. Caeterorum cum variae sint artes et disciplinae, est qui grammaticam sectetur, quae cum in duas parteis dividatur (ut inquit Fabius) in bene loquendi scientiam et poetarum enarrationes. Post habitis his et omissis, quae ad solidam frugem pertinent: levia et ludicra morosus et delicatus scire gestit. Exemplicam, quoties an quotiens sit dicendum coniux an coniunx, et an amicei numero multitudinis per ‘i’ sit scribendum, ut censebat Nigidius, et an vestris et omneis in plurali ‘e’ assumant, ut asserit Terentianus aliaque id genus quae in Plauto subtilis lector offendet. Quippe quae haud equidem in magno ponam discrimine, ut cum Livio loquar. Alii enim in litteris et syllabis sint occupati; tu sententias quaere, ut ait Hieronymus. Est quin dialecticam petat, sophismata quaedam et gryphos captionesque labyrintho et maeandro similes tantum percurrens semperque in veri et falli quaestio ne occupatus. Quod dum facit tanto fit a veri cognitione remotior. Quanto Simonides ille a dei scientia repellebatur, qui cum ab Hierone tyranno cogeretur rimari et quaerere, qualis deus esset primum diem. De hinc biduum, postea tempus duplicari postulabat. Quod cum tyrannus miraretur, philosophus illud respondit: quanto enim diutius considero, tanto res videtur obscurior. Est qui ad rhetoricam deflectat: eam reginam rerum omnium appellans, quae rupicos homines et agresteis et dispalanteis in unum congregavit; et ad civilis obsequii pellexit disciplinam; et que fora, gymnasia, porticus, theatra, tam Athenis quam Romae pro arbitrio domuit flexitque. Hic tamen seipso ususpessimo (ut dicitur) praeceptore, nulla observans rhetorices catholica ac praecepta, orator vult appellari. Cumque ante omnia apertis ac lucidis nominibus sit utendum; hic maiore in literis iactantia, et  in[?] elatione; quam opera, verbis iam pridem desitis, obsoletis et penitus reconditis abutitur. Cacozelarius dici cupiens et antiquarius; ostentator magis doctrinae quam verus possessor, in quem convenit illa de oratore faceta diffinitio: orator est vir malus dicendi imperitus; orator enim perfectus adhuc desideratur. Alius (ut ad mathemata, id est ad altiores disciplinas vela dirigam) ad astrologiam contendit; illum iudicans ad unguem beatum supraque vota foelicem, qui astrorum siderumque meatus, coeli itinera, occasus et ortus signorum, deliquia solis ac lunae calleat. Hicque Hercule et Atlante emeritis iamque fatigatis, supposito vertice caelum fulcire cupit. Sic enim petitur caelum, ut ait Ovidius Anaxagoram forte demiratus; qui lapidem casurum e sole praedixit. Verum, quoniam innumerae sunt stellae quae nondum in cognitionem mortalium devenerunt. Idcirco astrologus plaerumque fallitur et ab arte deferitur. Diogenes ob hoc, cum quendam de solis natura ac potestate differentem et omnibus persuadentem vidissem; quando inquit de caelo descendisti. Caeterum si reliquos humanae vitae errores in caeteris disciplinis enarrare vellem; tertius fortasse Cato et octavus sophos nonumque magister morum dicerer[-t?] et subsannarer[-t?] mihique facietatem, vobis autem fastidium ac nauseam conflarem. Ex quo referam pedem et ad medicinam (quam me daturum promisi) paucis me convertam. Ante omnia, eminentissimi auditores, necesse hoc est praetendere: nihil apud deum fieri sine ratione, ut ait Hieronymus. Deus autem, qui summa ratio est, hominem hac fine plasmavit ut magistra ac duce ratione vitam in terris ageret caelestem. Hanc vero si omitteret, in praeceps collaberetur. Unde sapienter dixit Persius: nil tibi concessit ratio digitum exere peccas. Divus quoque Hieronymus dixit corporis nostri sensus esse, quasi equos currentes sine rectore. Animam vero et rationem in aurigae modum retinere frena currentium. Quisquis igitur duce ratione ambulaverit, imprimis fortunam (quae apud prudentes nullum numen habet) calcabit et fatum subiiciet pedibus, divitias et opes aspernabitur contemnetque tamquam intemperantiae et nequitiae materiam omniumque scelerum seminarium; dolium ac peram Diogenis concupiscet ad naturam vivens, quae paucis et minimis contenta est. Idem ambitiosa nomina et inutiles magistratus; tanquam blandos insidiatores reformabit. Conscientia benefacti munitus hisque bonis gaudens, quae in ipso sunt: externa despiciens et non assis faciens, virtute sola contentus. Ut enim Horatius: virtus repulsae nescia sorididae, intaminatis fulget honoribus nec ponit aut sumit secures, arbitrio popularis aurae. Et Claudianus: ipsa quidem virtus precium sibi solaque late fortunae secura nitet nec fascibus ullis erigitur plausuque petit clarescere vulgi. Nil opis externae cupiens, nil indiga laudis gloriam rem inanem, et bullae repente tumescenti comparandam, nec non nobilitatem tanquam rem alienam ridebit. Senus suum caeleste nec non originem sideream hominis contemplatus, dicet illud Anaxagorae, illa patria mea est, caelum intuens. Potentiam principumque familiaritates refugiet iuxta illud. Lucani exeat aula qui vult esse pius, virtus et summa potesta non coecunt. A voluptate deflectet; tanquam ab hoste blando, quae suavibus illecebris clanculum omnem succum exorbet. Voluptas enim veluti hirudo est: quae non est missura cutem, nisi plena cruoris formam contemnet, quae morbis et aetate deflorescit quaeque horae momento intercidere potest et evanescere. Quoniamque vera virtus est vitium fugere; ob hoc idem grammaticae, dialecticae, rhetoricae, astrologiae et aliis mathematicis hoc animo incumbet et invigilabit, ut per hos leviores gradus sit ad philosophiam aditus, philosophiam inquam omnium virtutum magistram. Quippe quae hominem impellit et cogit rimari secreta naturae eumque ad mores coelestes componens et conformans, deum ex homine facit. Cumque philosophia sit quaedam meditatio mortis, per hanc inquit Diogenes solum anima a corpore disparatur. Cum enim videt, audit, olfacit, gustat, adest corpus. Dicebat idem Diogenes: cum mente non meditamur, molestus vitae finis est expectandus. Anima namque deliciis amissis moerore afficitur. Verum ubi optimam meditati erimus meditationem et vita suavis est et mors minime molesta. Sed ut semel et opere aliquo reque ipsa verba sanciamus (odi enim hominem ignava opera, philosophia sententia) constitui, auditores clarissimi, diebus festis philosophia Boetii publice profiteri, ut aliquando opus pene divinum et coeleste relicto et squalore nitidum et emaculatum prodeat in lucem; festis inquam diebus. Nam (ut ait Macrobius) si per sacra solennia rivos deducere nulla religio prohibet, si salubri fluvio mersare oves fas et iura sinunt, cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium literarum. Hoc ergo Boetii opus quisquis perlegerit, aut (quod melius est) audierit (plenius enim alit viva vox, ut dicitur) iucunde et foeliciter cum ratione docebitur vivere. Calcato expunctoque omni mentis affectu mortique praeludens, eam postea vere venientem non solum non formidabit, sed loetus (uti Socrates) occurret eamque corde intrepido et hilari fronte suscipiet. Dixi.

In Boetii Severini de philosophiae consolatione opus Ioannis Murmellii Ruremundensis praelibatio. Enarraturo mihi quinque Boetii de philosophiae consolatione libros quaedam praelibanda sunt,quibus studiosorum animi ad ea quae tractanda sunt, non incongrue praeparentur. Sunt autem haec: Boetii vita, titulus operis, styli qualitas, scribentis intentio, numerus librorum quae sit operis utilitas et ad quam id philosophiae partem referatur.

Severini Boetii vita.

[A3r:] Agricola à son ami Rudolph von Langen: ‘Libellum Platonis qui Axiochus...’ v. l’éd. de ca. 1480.

1514

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae aetati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris, ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. [deux lignes en mss.] Cum gratia et privilegio. A Maximi. Aug. et Car. Aust. Prostant Lovanii in edibus Theodorici Martini Alustensis e regione scholae iuris civilis.

Kol.: In aedibus Lovanii, Theodorici Martini Alustensis, mense Septembri anno a partu Virgineo millesimo quingentesimo decimo quarto, reg[entibus] Maximi[liano] aug[usto] et Car[olo] Aust[riae].

Den Haag KB 228 E 80*

(Mack 3.1.02.10; Huisman 266)

[Ai v:]

Erasme à Jean Nève de Hondschoote:

Praefatio in Catonem. Erasmus Roterodamus m[agistro] Ioanni Nevio Hondiscotano, Lilianorum Lovanii gymnasiarchae, salutem d[icit] p[lurimam]. Disticha moralia vulgo Catonis inscripta titulo, primum diligenter a mendis repurgavimus collata Planudis interpretatione, tametsi Graeculus ille Romani carminis sententiam saepenumero non assequitur. Addidimus et scholia, perbrevia quidem illa, sed aliquanto commodiora, ni fallor, iis commentariis quibus duo quidam opusculum hoc contaminaverant; quorum alter insulsissime rhetoricatur, homo ipsa infantior infantia, alter ineptissime philosophatur, uterque    loquitur. Porro cuius autoris sit hoc opus et utrum unius an plurium, non admodum referre puto; Catonis ob id tantum arbitror dici, quod sententias habeat Catone dignas. Adiecimus his Mimos Publianos falso inscriptos Senecae proverbia. Atque his quoque castigatis (offendimus enim depravatissimos) adscripsimus brevissima scholia, reiectis iis quae perperam erant admixta ex aliorum libris, tum appositis aliquot ex Aulo Gellio et Senecae controversiis. Sed interim clamabit vitilitigator aliquis, hui, theologum in tam frivolis versari nugis? Primum ego nihil fastidiendum duco, quantumvis humile, quod ad bonas pertineat literas, nedum hosce versus tanta Romani sermonis mundicie tamque ad bonos mores conducibiles. Quamquam cur me pudeat in hoc genere pauculas horas collocare, in quo non pauci scriptores Graeci non mediocri cum laude sunt versati? Nam extant et hodie Theognidis sententiae, Phocylidis et Pythagorae praecepta, non abs re aurea dicta. Denique si mihi indecorum esse volunt emendasse haec tam humilia et explanasse, multo foedius erit eadem et depravata fuisse et (quod ex ipsorum liquet commentariis) ista tam puerilia non intellecta fuisse ab iis viris qui se nihil nescire putant. Nam Publii Mimos quis contemnat, quos Aulus Gellius lepidissimos, Seneca disertissimos vocat, cuiusque sententias (ut idem testatur) non piguit summos etiam rhetores aemulari? Addidimus et Septem sapientum celebria dicta et Hominis christiani institutum, quod nos carmine dilucido magis quam elaborato sumus interpretati, conscriptum sermone Britannico a Iohanne Coleto, quo viro non alium habet mea quidem sententia Anglorum imperium vel magis pium vel qui Christum verius sapiat. Hoc quicquid est laboris tibi nuncupandum duximus, mi Nevi ornatiss[ime], simul ut habeas quod tuis prelegi cures alumnis, quos nulla neque litterarum neque morum barbarie sinis infici, simul ut hoc qualecunque monumentum non sinat nostram necessitudinem intermori. Quod equidem ita assecuturum me confido, quum propter nativam tuam humanitatem ac vetus in me studium, tum etiam quod hac lucubratiuncula tuo satisfaciam desyderio, qui iam olim (ut mihi Dorpius noster narravit) summopere expetas sententias probati cuiuspiam auctoris ita expoliri ut et animos adulescentum ad virtutes et linguas ad rectam eloquutionem forment; quorum utrumque nisi hae Catonis ac Publianae Septemque sapientum sic castigatae atque elucidatae faciant, nullae faciant. Bene vale. Lovanii, anno D M XIIII, Kal[endas] Aug[usti].

[A iiir:]

Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme:

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D[esiderii] Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Hermanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat Livius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

[I iir:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater, ..’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda].

[K viiir:] Kol.

1514

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctiss. vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami, theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus, Facundus colitur Tullius Ausoniis, Agricolam Phrysius celebrat, Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis, Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol.: Colonie, in edibus Martini Werdenensis, xii Kalendas Decembres [1514].

Gent UB Acc 21235 (5)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.09; Huisman 260)

[A1v:] Érasme à Jean Nève de Hondschoote. ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta...’, v. l’éd. de Thierry Martens d’Alost, 1514.

[F1r:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[F6r:] Kol.

[1515]

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec.

Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versib. hexametris, per Erasm. Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. s.l. [Strasbourg], s.impr. [Matthias Schurer], s.d. [1515]

Rotterdam GB 11 D3*

(Mack 3.1.02.11; la description de la page de titre se ressemble à Huisman 271 (Cambridge UL), préface probablement comme Huisman 270)

[A1v:] (pour la date:)

Matthias Schurer aux jeunes élèves:

Mathias Schurerius studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. Erasmus Roterodamus libellum hunc, saluberrimis praeceptis refertum, in gratiam meam recognovit. Resecuit ab aliis addita, nominatim praefationis coronidem. Adiecit nonnulla, emendavit omnia. Habetis igitur librum pro castigato castigatiorem, pro parvo meliorem et aliquanto copiosiorem. Emito igitur, legito, ediscito et fruitor, ac valeto. Argentorati, xvi Calend[as] Novembris, anno M D XV.

[G1r:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[s. col.]

1515

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versib. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

s.l. [Strassbourg] , s.impr. [Matthias Schurer], s.d.[1515].

Gent UB; Heidelberg UB; München BSB; Sélestat Bmun; Strasbourg BNU

(Mack 3.1.02.12; pas chez Huisman)

préface: Argentorati, Mathias Schurerius 16 Calend[as] Novembris 1515, v. l’éd. ci-devant.

1515

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vite comunio precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutio Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demosthene tellus Facundus colitur Tullius Ausonius Agricolam Phrysius celebrat Hermanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat. Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magio Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol.: Impressum Colonie, in edibus Quentell anno domini M CCCCC XV.

Den Haag KB (côte)

(Mack 3.1.02.13; Huisman 267)

1515

ISOCRATES Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interpraete, quibus primae aetati nihil praelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interpraete, castigatore Martino Dorpio. Cum gratia et privilegio. A Maxi. Aug. et Car. Aust. Prostant Lovanii in edibus Theodorici Martini Alustensis e regione scholae iuris civilis.

Kol.: Lovanii, in aedibus Theodorici Martini Alustensis, mense Septembri anno a partu Virgineo millesimo quingentesimo decimo quinto reg[entibus] Maximi[liano] Aug[usto] et Car[olo] Aust[riae].

Rotterdam GB 8 E 41*

(Mack 3.1.02.14; Huisman 268, v. l’éd. 1514 ci-avant)

[K8r:] Kol.

1515

PS. PLATO Divini Platonis libellus, cui Axiochus nomen de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete felicissimo. Nicolai Buxthudii Lubecani ad lectorem epigramma.

Si quis ad aethereos studet aspirare penates, Haec adeat celeri protinus ille pede. Nam docet hic modicum mira gravitate libellum Ut non sit trepido mors adeunda gradu. Plurima magniloque nec habet figmenta Maronis Martia belligeri qui canit arma viri Nec lepidas Nasonis habet, que carmine, nugas In varios vultus corpora versa refert, Ast probat infracta vanum qui mente timorem de certe facile sit pepulisse nece.

Kol.: Lypsi, in aedibus Valentini Schumans 1515.

Brussel KB; Paris BN; Tübingen UB

(Mack 3.1.01.05; Huisman 356:

[préfaces:]

Alv: Ioannes Ziegler artium liberalium magister et amoenioris literaturae studiosus Nicolao Buxthudio Lubecano discipulo suo s.d. (...) Vale cum Hermanno nostro Tulichio, Lipsi ex Turcano post natalem Christi 1515. Nonis Maii.

A2: In Axiochum Platonis, ad Nicolaum Strotrogium Hermannus Tulichius (12 disticha) B4: Ludovici Bigi Poete et theologi clarissimi elegia qua omnibus moriendum docet. Uxoris umbra ad maritum (11 disticha)

1516

BOETHIUS Severini Boethii de consolatione philosophiae libri quinque cum praeclaris Ioannis Murmellii commentariis cumque Rodolphi Agricolae Phrisii et Augustini Dathi doctissimorum virorum in Boethii partem luculentissima enarratione. Insunt quoque huic operi Greca quaedam hactenus desiderata cum variis clarissimorum virorum epistolis et praelectionibus.



Hec est secunda huius operis impressio, priore alibi impressa in mille ferme locis (maxime ubi textus defecerat) magis castigata, quemadmodum Ioani Celario et aliis doctissimis constat. M CCCCC XVI.

Kol.: Hic finem accipiunt quinque Boethiani cum luculentis Iohannis Murmellii enarrationibus, supra quam cuiquam credibile est mendis purgati. Colonie, in officina literaria ingenuorum liberorum Quentell., anno M CCCCC XVI pridie Kalendas Martias.

Wolfenbüttel HAB M: Lh 111* (transcription provisoire ! )

(Mack 3.2.01.02; pas chez Huisman)

[a1v:] Ioannes Murmellius à Rudolph von Langen. ‘Tandem meas in Boethii...’, v. l’éd. de 1514.

[aiir:] Giacomo Villani , remarques sur Boèce. ‘Constitueram, viri clarissimi, hoc anno praefatione ...’, v. l’éd. de 1514.

[bi r:] In Boethii Severini de philosophie consolatione opus (piet. Dixi Ioanis Murmellii Ruremundensis praelibatio. ‘Enarraturo mihi quinque Boethii de philosophie ...’

[bi v:] Severini Boethii vita.

[bii r:] Boethii opera quae nunc extant haec sunt:

Ortwin Gratius à Johannes Murmellius:

Ortwinus Gratius Agrippinensis , philosophus ob primam a parvulo educationem vulgo Daventriensis cognominatus, Ioanni Murmellio Ruremundensi suo salutem p[lurimam] d[icit]. Accepimus ante aliquot dies luculentissimas tuas in quinque Severini Boethii libros enarrationes quibus nihil elegantius, nihil pressius, nihil politum magis, nihil denique vel ad omnem historiam explicandam vel oratorios plausus excitandos ad manum commodius haberi queat. Digne sunt ut non modo in philosophorum coronis sed in eloquentissimorum etiam virorum poetarumque consessu cum summa omnium admiratione perlustrentur. Itemque non parum ingenio, litteratura rerumque varietate proficiet qui animo penes sese bis plane totum immerserit. Ita et verbis et sententiis et concinnitate sunt absolute. Ita suavitate ingenii nativa quaedam et vivunt et spirant. Ita faciles et aperte ut a nemine paululum studioso capi non possint. Ubique rerum varietas, quae Politiano teste, lectionis crebre indefessa est irritatrix. Ubique etiam ignorantie expultrix summa blanditur eruditio. Verumtamen unum est quod me tui amantissimum semianimem reddit doctosque omneis praecipites rotat nec animo sinit esse tranquillo: ipsum videlicet Boethii textum cum prima tuorum commentariorum editione ita difformem, mutilum et ignorantie alibi per calchographos (id quod sine lachrymis dicere non possum) tridente confossum, ut neque verbum verbo neque oratio orationi neque numeris numeri coherere videantur. Prodiit autem in lucem Boethius ipse tuis luculentissimis insertus permistusque commentariis leprosi instar qui exilem, hercle (pro pudor nefas est conquiri) aut nullam potius in cute sanitatem (quamquam Apelleo sit oblitus fuco) adiurare mortalibus queat. Tot enim mendis scatet quot pardus maculis. Age igitur gratias, si potes, tuis illis amicis aut rectius (nisi per incuriam res ipsa acta siet) inimicis qui morbidum hominem multiiugisque confossum vulneribus, tam pernicioso tamque delicato (ut de tuis dumtaxat enarrationibus loquar) indumento condecorarunt. Sed quid multa? Vix ullis remediis aut prisco nitori aut vere potuit integritati iam demum restitui. Etiam si Aesculapius quidem ipse (citra cuiuscunque indignationem) huiusve filius Polidarius et Machaon cum Apide una illo qui primus (ut Philelfo placet) medicinam dicitur invenisse, curatores pestisque tante propul[s]atores adsint. Ita fedus et lacer, ita inquam inversus et teter (id quod factum non oportuit) lectores ipsos et intuetur et spectat. Ceterum Ioannes ipse Cesarius Iuliacensis, Grece ac Latine apprime eruditus, quique primus ad nos Grecas ex Italia advexit litteras, itemque et ego Ortwinus nominis tui si non idoneus tum benevolus praedicator aut rectius observator communi Marte parique diligentia textum ipsum, insuper et Greca quaedam iuxta Nicolai Crescii Florentini ceterorumque non mediocriter eruditorum lectionem pristine restituimus integritati. Onus igitur Aetna gravius monte humeris nostris suscepimus. Nec inmerito. Id enim factu in primis necessarium erat. Nam si Boethii verba, vel omissa vel inversa perperamque subornata, hoc brevi nostro ad te epistolio enarrare voluerimus, me sit dies ipse non parva ex parte scribentem defecturus. Quod qui credere recusarit, utramque revolvat impressionem et ne punctum quidem ullum, ubi locus et materia expostulant, intermistum offendet hancque nostram (ni fallar) provinciam pro communi omnium utilitate a nobis fideliter ac pro virili (ut aiunt) ad amussimque concinnatam boni consulet studiumque in te meum peculiaremque in cunctis benevolentiam non improbabit. Verum hac de re satis. Hoc solum adiungam philosophicas tuas enarrationes et ad extremam manum iam tandem absolutas non sine libramine sive mandato ordinarii nostri (qui in iure dicendo archiepiscopum Coloniensem gerit) a nobis in lucem prudenter emissas, ne sanctissimi domini nostri Leonis pape decimi decreto repugnantes, eterne maledictionis censuram pateremur. Hoc enim tibi cedit ad laudem nec ad honorem minus sempiternum. Postremo ne longum faciam. Scripsi nuper litteras patri meo Federico de Graes, viro, mehercule, et seculari et ingenuo nec longe a Monasterio Vestphalie metropoli prope Loffeldiam in Holtwyck habitanti ac serenissimo nostro principi, non parva devincto consuetudine, ut sororis mee filios treis in tuam istuc academiam mitteret. Quod ubi factum fuerit, te illis ut animi parentem exhibeas velim. Vale feliciter. Colonie, ex edibus nostris, iii Nonas Martias, anno a natali christiano, M CCCCC XVI.

[Uiii v:] Kol.

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versib[us] hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Argentine: s.impr. [Matthias Schurer] 1516.

Bamberg SB;. Giessen UB

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti Stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. Cum gratia et privilegio. Argentorati: ex aedibus Schurerianis, Mense martio 1516.

Bamberg SB; Brno UB

(Mack 3.1.02.16; pas séparément chez Huisman?)

1516

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versi[bus] hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Cum gratia et privilegio.

Kol.: Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense octobri, anno M D XVI

Cambridge UL; München BSB; Zürich ZB

(Mack 3.1.02.17; Huisman 270, sous le no. IV: )

[préf.] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Matthias Schurerius, studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. (...)’, v. l’éd. de 1515.

1516

ISOCRATES Cato pro pueris optimus et opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae aetati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Imprimis ut in frontispicio. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctiss. vitae communis praecepta. Cum brevibus interdum Bonespei adiectionibus. Mimi Publiani ab Erasmo castigati. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris, ab Erasm. compositum ad fidei notitiam. Parenesis Isocratis Rhodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio. Additamenta Bonespei pro iuvenibus et nonnulla tam ab Ausonio quam Martiale de honestate mense et in calce libelli index brevis contentorum. Cum privilegio. Venundantur in universitate Parisiensi per Anthonium Bonnemere prope scolas decretorum commorantem ad intersignium sancti Martini.

Kol.: Impressum cum privilegio hic postea inscripto per Anthonium Bonnemere, bibliopolam apud Parisios commorantem e regione magnarum scolarum decretorum ad intersignium sancti Martini prope Collegium Belvacense, anno viriginei partus millesimo quingentesimo sedecimo.

Paris Bmaz Inc 428 A-2*

(Mack 3.1.02.18; Huisman 269)

Recueil factice. Le Disticha Catonis avec le texte du Paraenesis est le premier de huit textes différents sur la moralité. Le troisième est un autre Disticha Catonis contenant le Paraenesis de 1515 édité par Mathias Schurer de Strasbourg, v. ci-haut.

[a 1v:] Érasme à Jean Nève de Hondschoote. ‘Disticha moralia vulgo Catonis...’, v. l’éd. de 1514.

[i 3r:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater..’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[i 3v:] Isocratis ad Demonicum Parenesis per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Graeco in Latinum sermonem traducta.

[k 3v:] Finis huius Parenesis, hoc est salutifere admonitionis.

1517

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani verss. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Cum gratia et privilegio. M. S. s.l., s.d.

Kol.: Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense Novembri, anno M D XVII.

Rotterdam 10 D 24*

(Mack 3.1.02.19, la page de titre se rassemble à Mack 3.1.02.17)

[A1v:] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc...’ v. l’éd. [Schurer] [1515]. Ici, ce préface est suivi par un autre ‘au lecteur’.

Matthias Scheurerius studiosae iuventuti s[alutem] d[icit]. Erasmus Roterodamus libellum hunc, saluberrimis praeceptis refertum, in gratiam meam recognovit. Resecuit ab aliis addita, nominatim praefationis coronidem. Adiecit nonnulla, emendavit omnia. Habetis igitur librum pro castigato castigatiorem, pro parvo meliorem et aliquanto copiosiorem. Emitto igitur, legito, ediscito et fruitor, ac valeto. Argentorati, xv Calend[as] Novembris, anno M D XV.

Idem studioso lectori s[alutem] d[icit]. Sunt qui aeditioni nostrae plus aequo insidientur quique in adulterandis literis nostris quemvis polypum superent, solent hi quidem titulos sibi effingere simillimos nostris. Quod si reliqua conferas, testudinis in morem cornua retro trahunt. Ob eam rem monendum lectorem existimavimus, ne credat amplius iis libris qui literarum nostrarum typos prae se ferunt, nisi insignia nostra suffragentur. Cuius rei vel ex hoc uno periculum sumas licebit, quod Dorpium ego, Dropium illi impresserunt. Quam recte vereque viderint ipsi. Vale.

[Fiiiv:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[Ivir:] Kol.

1517

ISOCRATES

(dans:)

Cato Erasmi. Opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctissima vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum christiani hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem D. Erasmi Roterodami teologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus, Facundus colitur Tullius Ausoniis, Agricolam Phrysius celebrat, Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda, Oblectat mentes que Cicerone magis: Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Pulcherrima quedam ex Grecis noviter sunt adiecta.

Kol.: Impressum est hoc divinum moralis ph[ilosoph]ie opus Colonie in officina l[ite]raria ingenuorum liberorum Quentell, anno M CCCCC XVII in Augusto.

Wolfenbüttel HAB H: Yv 1900. 8º Helmst* (exemplaire unique)

(Mack 3.1.02.20; Huisman 272, comparez l’éd. Quentell 1515 et Mack 3.1.02.13)

[E iiii v:] Agricola à son frère Jean: ‘ Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

1517

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nichil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vitae communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Kol.: Colonie, in edibus Martini Werdensis 1517.

Gent UB

(Mack 3.1.02.21; pas chez Huisman)

1517

ISOCRATES. Haec nunc damos lector, partim locupletiora castigatioraque, partim nova. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christaiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Cum gratia et privilegio. s.l., s. impr., s.d.

Den Haag KB; Gent UB; Giessen UB [sans page de titre]; London BL; Paris BN; Rotterdam GB

(Mack 3.1.02.23; Huisman 262, comparez l’éd. 1515 de Dirk Martens avec Mack nr. 3.1.02.14)

1517

ISOCRATES

(dans:)

Catonis precepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Reliqua vero quae in hoc opere continentur sunt haec. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Parenaesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. [en ms.: C. Schelten Ae 52]

Kol.: Lipsiae, in aedibus Valentini Schuman , anno Domini millessimo quingentesimo decimoseptimo.

Wolfenbüttel HAB A: 82.10.1 Quod (10)*

(Mack 3.1.02.22; Huisman 273)

[1v:] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc, ...’ v. l’éd. [Schurer] [1515]

[2r:] Erasme à Johannes Nevius de Hondschoote: ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta titulo, ...’, v. l’éd. de 1514 de Dirk Martens.

[F4v:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater...’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. De Breda]

[I6r:] Kol.

1518

OEUVRES Rodolphi Agricolae Phrisii, viri utriusque literaturae peritissimi, nonnulla opuscula. Quorum catalogum proxima gella reperies.

Kol.: Basileae, apud Andream Cratandrum et Servatium Cruftanum, mense octobri, anno M D XVIII

Ann Arbor, Mich. UL; Berlin SBPrK (Ak 9015); Bethesda, Md. NLM; Bremen UB; Brno UB; Brussel KB; Budapest NB; Cambridge Emmanuel; Detmold LB; Dillingen StudB; Dresden LB; Eichstätt UB; Emden BgK; Erlangen UB; Giessen UB; Goslar MKB; Groningen UB; Halle UB; København KB; Leipzig UB; Lund UB; Madrid Blor; Marburg UB; München BSB; Münster UB; Paris BN; Stuttgart LB; Trier SB; Uppsala UB; Utrecht UB; Wien ÖNB; Wolfenbüttel HAB; Würzburg UB; Zwickau RSB

(Mack 4.2.01.05; Huisman 5)

A1v: In hoc libello contentorum index.

A3: Rodolphus Agricola Rodolpho Langio salutem (...) Axiochus Platonis de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete.

G4: Isocratis ad Demonicum Paraenesis, Rodolpho Agricola interprete.

Q3v: Aliud eiusdem (...)

1518

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani verss. hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti Stoici Enchiridion. Cum gratia et privilegio. M. S. s.l., s.impr., s.d.

Kol.: Argentorati, apud Matthiam Schurerium, mense Septembri, anno M D XVIII.

Rotterdam GB 18 F 2*

(Mack 3.1.02.24; Huisman 274)

[A1v:] Matthias Schurer aux jeunes élèves. ‘Erasmus Roterodamus libellum hunc, ...’, suivie par Matthias Schurer au lecteur. ‘Sunt qui aeditioni nostrae...’, v. l’éd. de 1517.

[Fiiiv:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[Ivir:] Kol.

1518

ISOCRATES Que in hoc opere continentur. Christiani Hominis versibus hexametris institutio, per Erasmum Roterodamum. Isocratis ad Demonicum Parenaesis, per Rudolphum Agricolae e Graeco in Latinum sermonem traducta perque Martinum Dorpium recognita. Epicteti stoici Enchiridion, ab Angelo Politiano Latinitate donatum. Plutarchi libellus de differentia inter odium et ividiam. Ausonii de vita humana ecloga. Lipsiae, ex officina Lottheriana, anno Dominico M D CVIII .

Göttingen SUB; München BSB

(Mack 3.1.02.26; pas chez Huisman)

1518

ISOCRATES Catonis Precepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Reliqua vero quae in hoc opere continentur sunt haec. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Parenaesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. Lipsiae, ex aedibus Valentini Schumann, anno Domini millesimo quingentesimo octavo.

München BSB; Wolfenbüttel HAB; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.27; Huisman 273)

1518

PS.-PLATO Axiochus Platonis de contemnenda morte, Rodolpho Agricola interprete.

Kol.: Basileae, in officina Adae Petri, an[no] M D XVIII.

Den Haag KB; Freiburg-im-Breisgau UB; London BL; München BSB

(Mack 3.1.01.06; Huisman 358)

1518

PS. PLATO Platonis opera a Marsilio Ficino traducta, adiectis ad eius vitae et operum enarrationem Axiocho ab Rodulpho Agricola et Alcyone ab Augustino Datho tralatis. Venundantur ab Ioanne Paruo et Iodoco Badio. s.l. [Parisiis]

Kol.: Reliqua ab interprete addita, cum Platonis non sint, consulto praetermisimus. Haec autem impressa sunt solertiore cura in aedibus Ascensianis anno domini M D XVIII, quinto Kalendas Iunias. Deo gratiae.

Bamberg SB; Brno UB; Gent UB; Roma BNC

(Mack 3.1.01.07; Huisman 357)

[f. Alv:]

Josse Bade à Michael Bodetus:

Iodocus Badius Ascensius D[omini] Michaeli Bodero, viro mortalium consenso optimo, consiliario regio prudentissimo, Pari Franciae ac Lingonem. Episcopo dignissimo, bene agere et laetari. Quanquam, pater merito tuo laudatissime, longe abhorreo ab imprudentissimo hac fere tempestate scribentium instituo qui, teterrimo optimi cujusque praejudicio, sine delectu absque judicio citramque omnem ruborem infmos mortalium et vix qui nominentur, dignos manifestaria et impotenti assentatione summis nominibus extollunt, usque adeo ut vix illam conspicias ab eis conscriptam paginam in qua non septies colendissimi, metuendissimi, reverendissimi, et id genus, Latinae linguae priscis observatoribus, ignota monstra inculcentur, quae res efficit ut re integra neminem nunc pro meritis laudare valeas, cunctis simile de omnibus praedicantibus. Quanquam praeterea me latet minime Licinium Fimbriam, virum consularem, a summis auctoribus, Marco Tullio Cicerone in Officiorum tertio et Valerio Maximo libro antiquorum institutorum septimo, immortali laude donatum quod a Marco Luctatio Pinthia, splendidissimo equite romano, judex aditus de sponsione quam is cum adversario, quod vir bonus esset, fecerat, numquam id judicium pronunciatione sua finire voluerit, ne (inquit Valerius, cujus haec agnoscis verba) aut probatum virum si contra eum judicasset, fama spoliaret, aut juraret eum virum bonum esse, cum ea res innumerabilibus laudibus contineatur. Quanquam, inquam, haec ita sunt, tamen communem mortalium consensum secutus, et aurium oculorumque judicio inductus (nam quae audivimus vidimusque testamor), nihil som veritus te virum optimum pronunciare, ita enim a teneris unguiculis vitam instituisti, ita in consulatu regio, ita in episcopatu vixisti et vivis, utque diu vivas optamus, ut eo nomine dignissimus extra omnem aleam comproberis, usque eo, ut si priscorum consuetudinem sectari velim qui optimum ac maximum quemque in suo genere deum nuncupabunt, te merito et virorum et consiliariorum et episcoporum et eorum quos nunc pares Franciae, olim regulos Galliarum apellabant, deum compellavero. Quocirca cum opera Platonis quem philosophorum deum praedicant oornes et qui unus Antimacho poetae instar omnium erat, a Marsilio Ficino tralata et paraphrasi egregia illustrata praelo nostro jamjam emittenda, nullius viventium tam visa sunt ac tuum, praesul dignissime, quo tueantur praesidium, ne istud eis deneges majorem in modum iterum atque iterum precamur. Vale. Ex chalcographia nostra ad quintum calendas junias anno ab redemptione humana 1518.

1519

ISOCRATES

(dans:)

Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis praecepta moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. [en ms.: ‘Esaias Gittelius’] Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis christiani versibus hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demoniacum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium. Epicteti stoici Enchiridion. Plutarchi libellus de odio et invidia. s.impr. [Matthias Schurer]

Kol.: Impressum Argentinae mense Augusti, M D XIX.

Wolfenbüttel HAB H: QuH 104 (1)* Recueil factice.

(Mack 3.1.02.28; Huisman 277)

[Fii v:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. [Deventer], [Jac. de Breda] [s.d.]

1519

ISOCRATES Cato Erasmi opuscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus prime etati nihil prelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus qui vulgo Cato inscribitur complectens sanctissima vite communis precepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani Hominis carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Erasmi Roterodami theologi eloquentissimi.

Attica se claram iactat Demostene tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat Germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat, Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes que Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui. Colonie, in officina liberorum Quentel 1519.

Köln UStB; Wolfenbüttel HAB

(Mack 3.1.02.29; Huisman 275)

1519

ISOCRATES Isocratis ad Demonicum Parenesis per eruditissimum virum Rodolphum Agricolam e Greco in Latinum sermonem traducta incipit; brevissima via ostendens; quas res oporteat adolescentes desyderare et quae rursus opera vitare; qualibus item hominibus se coniugere et quomodo suam ipsorum vitam instituere debeant.

Kol.: Daventriae, ex officina literatoria Alberti Paefradi, anno Salutis nostrae M CCCCC XIX, accuratissima diligentia revisum et castigatum.

Berlin DSB; Münster UB

(Mack 3.1.02.30; Huisman 276)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpraetata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio Hominis Christiani versi. Hexametris, per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol.: Argentinae, apud Ioannem Knoblouchium, tertio idus Iulias M D XX.

Berlin DSB; Dresden LB; München BSB; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.31; Huisman 280)

1520

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha Moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. [custos: Erasmus..] Basileae, per Ioannem Frobenium, mense VIIIbri An[no] M D XX.

Augsburg SB; Cambridge UL; München BSB; Paris BN; Würzburg UB

(Mack 3.1.02.32; Huisman 278)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexametris per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol.: Selestadii, apud Lazarum Shurerium, mense februarii, anno M D XX

London BL; Wrocław BU [sans colophon]

(Mack 3.1.02.33; Huisman 279)

1520

ISOCRATES Contenta in hoc opere sunt haec. Catonis Praecepta Moralia recognita atque interpretata ab Erasmo Roterodamo. Mimi Publiani. Septem sapientum illustres sententiae. Institutio hominis Christiani versibus hexamet. per Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum Rudolpho Agricola interprete, recognita per Martinum Dorpium.

Kol.: Selestadii, in aedibus Lazari Schurerii, mense octobri, anno M D XX.

Barcelona Bcat

(Mack 3.1.02.33; Huisman 279)

1521

ISOCRATES Cato Erasmi Ouscula aliquot Erasmo Roterodamo castigatore et interprete, quibus primae etati nihil praelegi potest neque utilius neque elegantius. Libellus elegantissimus, qui vulgo Cato inscribitur, complectens sanctissima vitae communis praecepta. Mimi Publiani. Septem sapientum celebria dicta. Institutum Christiani hominis, carmine pro pueris ab Erasmo compositum. Parenesis Isocratis, Rodolpho Agricola interprete, castigatore Martino Dorpio.

Epigramma Gerardi Noviomagi in laudem Domini Erasmi Roterodami theologi eloqentissimi.

Attica se claram iactat Demosthenes tellus Facundus colitur Tullius Ausoniis Agricolam Phrysius celebrat germanus Erasmum Mellifluum laudet, cantet, ad astra ferat. Cuius ab ore fluit melliti gurgitis unda Oblectat mentes quae Cicerone magis Nam docet ingenuos animos sermone polito Et recte sapere et verba diserta loqui.

Sunt et alia quedam e Grecis adiecta.

Kol.: Impressum est hoc Divinum moralis philosophiae opus Coloniae, in officina literaria honesti civis Petri Quentell, anno domini M D XXI.

Cambridge UL

(Mack 3.1.02.34; Huisman 281)

1521

ISOCRATES Catonis libellus elegantissimus, continens praecepta ad componendos mores saluberrima, singulis comprehensa distichis, Erasmi Roterodami scholiis nuper auctis illustratus.

        

Sunt et alia, quorum seriem sequens habet pagina.

Kol.: apud inclytam Coloniam, Io[annes] Soter M D XXI.

Freiburg UB; Göttingen SUB; Köln UB; München UB

(Mack [contr.]; pas chez Huisman)

1522

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophiac christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol.: Impressum Venetiis, per Gregorium de Gregoriis, die xxviii Martii, anno Domini M D XXII.

Rotterdam GB 10 H 4*

(Mack [contr.]; Huisman 282)

[p.43:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[p. 54:] (préface au texte d’Eucherius)

Allard d’Amsterdam au lecteur:

Alardus Amstelredamus lectori.

Noli spernere nec putare parvi Quod parvo liber iste venit aere. Expendenda magis valore res, quam Magnitudine, pluris aestimatur Quam vastissima saxa, parva gemma.

[p. 80:] Kol.

1522

PS. PLATO Axiochus ab Rodulpho Agricola tralatus. [sic]

(dans:)

Platonis opera a Marsilio Ficino traducta: adiectis ad eius vitae et operum enarrationem Axiocho ab Rodulpho Agricola et Alcyone ab Augustino Datho tralatis. Venundantur Iodoco Badio. s.l. [Parisiis] in aedibus Ascensianis 1522.

Barcelona Bcat.;. Cambridge, Mass. Harv; New Haven, Conn., Yale; San Diego, Cal. UL; Washington, D.C. FSL

(Mack 3.1.01.08; pas chez Huisman)

1523

ISOCRATES Catonis Distischa moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Eras. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Apud sanctam Ubiorum Agrippinam, anno M D XXIII. s.impr. [Eucharius Cervicornus]

Cambridge, Mass. Harv

(Mack 3.1.02.38; pas chez Huisman)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roteroda. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Rot.

Kol.: Argentorati, Iohannes Cnoblochus excudebat, anno M D XXIII, mense septembri.

Augsburg SB; Bamberg SB; München BSB [les 7 dernières lignes de la frontispice manquent: ‘cum eiusdem scholiis’]; London BL; Wrocław BU

(Mack 3.1.02.39; Huisman 286)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophtegmata Graecia sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras.

Kol.: Finis. Coloniae, apud Heronem Alopecius, an[no] M D XXIII.

Brussel KB; Dresden LB; Leipzig UB

(Mack 3.1.02.40; Huisman 283)

1523

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem disticha Graeca, a Maxime Planude e Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Coloniae, an. M D XXIII.

Kol.: Excusum Coloniae apud Ioannem Soterem, impensis integerrimi bibliopolae Godefridi Hittorpii.

Brussel KB; Wolfenbüttel HAB; met andere titelpagina in Rotterdam GB en Trier SB

(Mack 3.1.02.41; Huisman 284)

1523

ISOCRATES Catonis Sensa et Disticha cum scholiis Erasmicis. Mimi Publiani et carmina Erasmica. Isocratis Paraenesis et Eucherii Lugdunensis epistola de philosophia Christiana per Erasmum illustrata. Venundantur Badio. s.l.[Paris] [en ms., en haut: ‘Oratoris duae virtutum’; en ms. en bas: ‘In fine Virga directionis Ecclesiasticorum’. ]

Kol.: Sub prelo Ascensiano, ad calendas ianuarias, M D XXIII. Supputatione romana.

Rotterdam GB 10 E5 : 1*

(Mack 3.1.02.42; Huisman 285)

[ai v:]

Josse Bade à Jean Gilles:

Iodocus Badius Ascensius d[omino] Ioanni Aegidio Nuceriensi, sacerdoti optimo et divini verbi concionatori laudatissimo, s[alutem] d[icit]. Quandoquidem tantopere Erasmica scholia in Catonis (sic enim vulgo recepta sunt) disticha moralia efflagitas, Ioannes charissime, atque ea, quae cura Nicolai Bonaespei Parrhisiis emissa fuerant, exempla aut nulla extant aut tam depravata, ut lectione tua indigna sint, disquisivi anxie meliora invenique aegre unum exemplum impressionis Lovaniensis neutiquam quidem poenitendae, sed quia hoc maligno tempore plura transvehi nequeunt, curavi ea cum aliis appositis in Enchiridion coimprimenda, adiecturus, si iterum dabitur imprimere, et ea quae abhinc annos triginta emisimus et quae nuper commenti sumus, in eundem Catonem scholia. Non quae Erasmicis certent, id enim perinde esset ac si certarent Phoebum superare canendo, neque ut illis lumen adferant (sunt enim omnia illius viri syntagmata vel sole in meridie lucidiora) sed ut tuae tuique similium amicorum efflagitationi satisfaciam, quippe qui soletis meas esse aliquid putare nugas. Vale. E chalcographia nostra apud Parrhisios, sub Natalem Dominicum, M D XXII.

[aii r:]

Dirk Martens au lecteur:

Theodoricus Martinus Alostensis typographus candido lectori s[alutem] d[icit]. Si non sine causa laudatum est a plaerisque Hesiodium illud,    , cum faber invidet fabro aut vicinus vicino ad opes properanti, quanto magis laudandum est hoc pulcherrimum certamen, si typographi pro se quisque certemus, edendis optimis et emendatissimis libris non alios modo, verum etiam in dies nos ipsos vincere, quod victoriae genus Plato multo omnium pulcherrimum iudicat. Neque tamen refugio antagonistas, modo rectis rationibus decertetur, hoc est, ut is palmam ferat, qui quam optimos libros quam emendatissime dederit. Formularum mearum me non poenitet et ei academiae mea desudat officina, quae ut parem alicubi habeat, certe superiorem non habet, quodcunque disciplinarum aut ornamentorum genus ad calculum voces. Hoc certe peculiariter eminens, quod una omnium tres exhibeat, qui singuli singulas linguas profiteantur, Graecam, Haebraicam et Latinam, idque tum gratis tum magnifico salario, quod in hunc usum legavit egregius ille vir et omnium seculorum memoria dignus Hieronymus Bussidius, quondam praepositus Ariensis. Quod pulcherrimum facinus, ut alii alibi imitentur, certe exempli laus penes inclytam Lovaniensium academiam semper futura est. Quod super est ipse adnitar, ne vel bonorum studiis vel huius scholae gloriae vel meo officio videar defuisse.   partes erunt, virtute laudem ambire, non maledictis ledere. Sunt horum aliquot antehac et ab aliis et a nobis edita, fateor. Sed ea nunc denuo a me ita tractata ut nova videri possint. Bene vale ac fave, lector optime, id tuo bono facturus. Lovanii, an[no] M D XVII.

[a iiv:] Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme. v. l’éd. de 1514. .

[Le colophon se trouve à la fin de la ‘Epistola paraenetica’ d’Eucherius]

1524

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha grace, a Maximo Planude Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine, per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Michael Hillenius in intersignio Rapi, anno XXIIII in martio imprimebat. s.l. [Antverpiae]

Kol.: Michael Hillenius Hoochstratanus imprimebat anno M D XXIIII.

Brussel KB; Cambridge UL; Emden BgK

(Mack 3.1.02.43; Huisman 287)

1524

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras. Coloniae, an. M D XXIIII.

Kol.: Excusum Coloniae, apud Ioannem Soterem, impensis integerrimi bibliopolae Godefridi Hittorpii, civis Coloniensis.

Rotterdam GB 10 F 12*

(Mack 3.1.02.44; Huisman 288) [H1v:] Erasme au lecteur: Erasmus lectori. Hunc libellum denuo contulimus cum Graecis. Deprehendimus unam abesse sententiam, sed quae nobis esset suspecta tanquam notha. Adiecimus tamen addita nota, ne quis existimaret casu omissam, cum in vulgatis exemplaribus habeatur. Rursum alibi Rodolphus  legisse videtur, ubi Graeci codices excusi  habent. [ibid.] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[I2v:] Kol.

1524

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Roterodamum. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol.: Venetiis, per Gregorium de Gregoriis, anno Domini M D XXIIII, mense Octobri.

Rotterdam GB 5 H: 27-2*

(Mack 3.1.02.45; Huisman 289)

[F iiiv:] Erasme au lecteur: ‘Hunc libellum denuo contulimus ...’ v. l’éd. de 1524. [ibid.] Agricola à son frère Jean : ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd. de 1508.

[p. 80:] Kol.

1525

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Eras.

Kol.: Michael Hillenius Hoochstratanus imprimebat, anno M D XXV. Ultima februarii, Antverpiae, sub intersigno Rapi.

Cambridge UL

(Mack 3.1.02.46; Huisman 290)

[1525?]

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roterod. A mendis pluribus, quibus scatebant, vindicata.

Lipsiae, in officina typographica Nicolai Fabri. (Mack), s.d. [1525?]

London BL

(Mack 3.1.02..47; pas chez Huisman)

1526

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis Des. Eras. Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Eras. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Eras. Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum. Additis aliquot sapientum dictis. Basileae, an. M D XXVI.

Kol.: Basileae, apud Ioan[nem] Frob[enium], mense Iunio, an[no] M D XXVI.

Rotterdam GB 11 G 11*

(Mack 3.1.02.48; Huisman 291)

[I7v:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[L3v:] Kol.

1526

ISOCRATES In hoc volumine haec continentur. Disticha Moralia, titulo Catonis, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Erudita iuxta ac salutaris epistola clarissimi viri Eucherii episcopi Lugdunensis ad Valerianum propinquum de philosophia Christiana, recognita et scholiis illustrata per Erasmum Ro. Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. s.l., s.impr., s.d.

Kol.: Venetiis, per Ioan[nem] Antonium et fratres de Sabio, sumptibus vero Laurentii Lorii ac Baptiste de Putellettis sociorum, anno M D XXVI, mense Iunii.

Rotterdam BG 10 F 5*

(Mack 3.1.02.49; Huisman 292)

[A iir:] Epigramme de Gérard de Nimègue pour Erasme. v. l’éd. de 1523.

[p. 37:] Erasme au lecteur: ‘ Hunc libellum denuo contulimus...’, v. l’éd. de 1524. [p. 38:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater...’ v. l’éd.de 1508.

[p. 68:] Kol.

1527

ISOCRATES

(dans:)

Catonis disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Eras. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Erasmum Rot. Isocratis Parenaesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roterod. Coloniae, impensis honesti civis Petri Quentell., anno M D XXVII, mense Maio.

Wolfenbüttel HAB A: 552.14 Quod (e)*

(Mack 3.1.02.50; Huisman 293)

[F6v:] Agricola à son frère Jean: ‘Nihil habeo, mi frater, ...’ v. l’éd. s.d. [Deventer], [Jac. de Breda]

1527

ISOCRATES Catonis Sensa et disticha cum scholiis Erasmicis et Bad. Mimi Publiani et carmina Erasmica. Isocratis Paraenesis et Eucherii Lugdunensis epistula de philosophia christiana per Erasmum illustrata. Venundantur Badio. [ann. en grec et en latin] s.l. [Paris]

Kol.: Sub praelo Ascensiano, ad Idus Augusti M D XXVII.

Gent UB 9229 (1)*

(Mack 3.1.02.51; Huisman 294)

Josse Bade à Jean Gilles de Noailles:

Iodocus Badius Ascensius d[omino] Ioanni Aegidio Nuceriensi, sacerdoti optimo et divini verbi concionatori laudatissimo s[alutem] d[icit]. Quandoquidem tantopere Erasmica scholia in Catonis (sic enim vulgo recepta sunt) disticha moralia efflagitas, Ioannes charissime, atque ea, quae cura Nicolai Bonaespei Parrhisiis emissa fuerant, exempla aut nulla extant aut tam depravata, ut lectione tua indigna sint, disquisivi anxie meliora, invenique aegre unum exemplum impressionis Lovaniensis neutiquam quidem poenitendae, sed quia hoc maligno tempore plura transvehi nequeunt, curavi ea cum aliis appositis in Enchiridion coimprimenda, adiecturus, si iterum dabitur imprimere, et ea quae abhinc annos triginta emisimus et quae nuper commenti sumus, in eundem Catonem scholia. Non quae Erasmicis certent, id enim perinde esset ac si certarent Phoebum superare canendo, neque ut illis lumen adferant, sunt enim omnia illius viri syntagmata vel sole in meridie lucidiora, sed ut tuae tuique similium amicorum efflagitationi satisfaciam, quippe qui soletis meas esse aliquid putare nugas. Caeterum, sacerdotum optime, quum prior impressio nostra sic placuit ut eius nullum mihi non distractum sit exemplum, ut ultro receptis satisfaciam, quamvis occupatissimus, scholia haec nostra curavimus addenda. Quae ut reliqua nostra ad amoris in me tui potius quam ad limatissimi iudicii tui trutinam appendes. Vale. E typographia nostra apud Parrhisios, ad Calen[das] Augusti, M D XXVII.

[a ii r:] Erasme à Jean Néve de Hondschoote: ‘Disticha moralia vulgo Catonis inscripta...’, v. l’éd. de 1514.

[m v r:]

Erasme à Allard d’Amsterdam:

Erasmus Roterodamus Alardo Amstelredamo, doctissimo liberalium artium professori, s[alutem] d[icit]. Libellus quem misisti, cum suis dotibus undique mirum in modum placuerit, tum hoc placuit impensius quod olim puero mihi et lectitatum esse et placuisse memini. Si quid meo suffragio tribuis, nihil video profectum a nostrae religionis hominibus qui eloquentiae quoque gloria floruerint, quod cum huius phrasi sit conferendum. Ut nusquam non praestat egregium artificem, sive spectes ordinem, sive transitus subinde novos, sive non vulgarem ingressum velutique limen argumentationis. Nullam suasorii generis partem non tractat. Nusquam desidet in locis communibus. Magis urget et instat argumentis, mire pungit epiphonematis, delectat iuxta ac movet sententiis. Quodque magis etiam mirandum est, sic Isocratis schematibus modulata, structa picturataque est oratio, ut nusquam tamen frigeat aut ineptiat. Sic arguta, ut interim nervosa. Sic elaborata, ut tamen dilucida. Sic nova, sed ut taedio careat affectationis. Sic festiva, ut nihilo secius gravis ac seria. Sic rhetorica, ut  tamen christiana. Denique sic acris ac vehemens, ut sui tamen ubique similis, pari intentione ad extremum usque calcem properans, sani videlicet vegetique ingenii argumentum. Gennadius dum huic stilum tribuit scolasticum, ni fallor, plusculum in eo desideravit arcanarum literarum. Caeterum libellum hunc a Rodolpho Agricola versum non esse, vel stilus ipse satis arguit, praesertim cum quaedam sint schemata quae non possint quidem ad Graecam orationem respondere. Gennadius indicat esse Eucherii Lugdunensis ecclesiae episcopi. Moxque huius meminit epistolae quam scripserit ad Valerianum propinquum suum de contemptu mundi deque relinquendo studio prophanae philosophiae. Atque utinam reliqua huius extarent, vel is liber quo carptim obscura quaeque divinorum voluminum capitula explanavit, vel is quo prolixa Cassiani opuscula contraxit in compendium. Sed quid unius aut alterius libri iacturam deploramus? Vix a lachrymis tempero, quoties veterum scriptorum catalogos legens video quas opes amiserimus. Auget aegritudinem, quoties subit, pro qualibus amissis, qualia nunc vulgo legamus. Proinde studium istud tuum, Alarde charissime, non possum non exosculari quod eruendis in lucem veterum monumentis impendis. Praesertim si qua sunt eiusmodi ut cum vera pietate veram eruditionem eloquentiamque coniunxerint. Utinam rem pulcherrimam conantem magnatum favor adiutet. Tametsi audio venerabilem virum Menardum Mannium cognatum tuum abbatem Edmondanum ut in caeteris omnibus, ita hac quoque in parte epriscorum praesulum exempla referre. Iam hoc tibi peculiariter etiam debet Gallia, quod Hilario, Ausonio Paulinoque suis hoc quoque decus possit adiicere. Siquidem ipse autor satis testatur sibi cum Paulino patriam fuisse communem. Bene vale ac tui similis esse perge. Lovanii.

[o 8r:] Kol.

1528

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eadem dichticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apopthegmata [sic] Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata er Eras. Antverpiae, anno M D XXVIII.

Kol.: Excusum Antverpiae apud Martinum Caesarem, impensis Godfridi Dumei civis Antverpiensis, anno M D XXVIII, mense mar[tio].

Paris BN

(Mack 3.1.02.52; Huisman 295)

1528

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis Erasmi Roterodami. Eadem disticha Graece, a Maximo Planud. e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasm. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis christiani carmine per eundem Eras. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Eucharius excudebat, 1528. s.l. [Coloniae], Eucharius [Cervicomus] 1528.

Rotterdam GB 10 F 31 : 1*

(Mack 3.1.02.53; Huisman 296)

[G7v:] Erasme au lecteur: ‘Hunc libellum denuo contulimus...’, v. l’éd. de 1524.

[ibid.:] Agricola à son frère Jean: Nihil habeo, mi frater... v. l’éd.de 1508.

1529

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis Erasmi Roterodami. Apophthegmata Graeci sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum Roteroda.

Kol: [d’après Mack]: Lipsiae, Nicolaus Faber 1529.

Brussel KB

(Mack 3.1.02.54; Huisman 297)

1529

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis Des. Erasmi Roterodami. Reliqua in hoc opusculo contenta sequens pagella indicabit. Seb. Gryphius Ger., excud. Lugd., ann. 1529.

Paris BN

(Mack 3.1.02.55; Huisman 298)

1529

SENECA L. Annei Senecae Declamationes aliquot, cum Rodolphi Agricolae viri doctissimi commentariolis, antehac non excusis. Index dictionum hic insertarum in calce est additus. Basileae, per Io. Bebelium, M D XXIX.

Kol.: Basileae, per Io[hannem] Bebelium, M D XXIX.

München BSB A.lat.b. 1770*

(Mack 3.2.02.01; pas chez Huisman)

[A2r-v:]

Johann Bebel au lecteur:

Io. Bebelius candido iectori s[alutem] d[icit]. En habes, lector studiose, Rodolphi Agricolae commentaria quaedam in aliquot Annei Senecae Declamationes, parva quidem illa, sed quae docti iudicaverunt non indigna ut in publicum ederentur, quod nihil sit eius viri tam exiguum, quamvis ex tempore scriptum, quod non admirabilem quandam ingenii vim prae se ferat. Non enim obscurum est in tanta scriptorum turba paucissimos esse qui illius viri eloquentiam et in docendo felicitatem assequuntur, etiamsi propositum exemplar aemulari conentur. Volui itaque hac gemmula, ab amico quodam doctissimo mihi oblata, et Senecae Declamationes ornare et vestra studia quantum nunc quidem licuit reddere splendidiora. Neque enim aut purpura ulla aut ullae gemmae sic ornant hominem, ut vel mediocris facundia, quae quum ex omnium autorum libris, tum vero maxime ex eorum monumentis paratur qui declamandi artem aut exemplis nobis tradiderunt aut scholiis aliorum in declamando peritiam dilucide ob oculos posuerunt. Si vero munusculum hoc nostrum tibi gratum et paratis ulnis amplexum sensero, curabimus et alia quaedam addere tuo studio usui futura. Interim Bebelii opellam boni consulas velim. Vale feliciter. Basileae, Calen[dis] Septemb[ris] anno M D XXIX.

[A3r:] L. Annei Senecae Declamationum libri primi ad Novatum, Senecam et Melam filios, prologus.)

[B3r-F5r:] commentaire d’Agricola sur la préface; suivi par les Déclamations avec comm. d’Agricola.

[F7v:] Kol.

[après 1529]

SENECA Opera L. Annaei Senecae et ad dicendi facultatum et ad bene vivendum utilissima, per Des. Erasmum Roterod. et Matthaeum Fortunatum, ex fide veterum codicum, tum ex probatis autoribus, postremo sagaci nonnumquam divinatione, sic emendata ut ad genuinam lectionem minimum desiderare possis. Adiecta sunt Scholia D. Erasmi Roterodami in bonam partem operis. Beati Rhenani in Ludum de morte Claudii Caesaris. Rodolphi Agricolae in Declamationes aliquot commentarioli. Fernandi Pinciani castigationes in universum opus. Index rerum et verborum locuples. Basileae, s.impr. [Joh. Herwagen] s.d. [après1529].

Budapest NB, UB; Cambridge UL; Chicago Ill. UL; Den Haag KB; Freiburg UB; London BL; Paris BN (2 ex. R. 473, Rés. R. 669); Stuttgart LB

(Mack 3.2.02.02; pas chez Huisman)

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia, cum scholiis auctis. Apophthegmata Graeciae sapientum. Eadem per Ausonium, cum scholiis. Mimi Publiani, cum scholiis. Institutum hominis christiani carmine. Isocratis Paraenesis ad Demonicum. Per D. Eras. Roter.

Kol.: Impensis Pauli Goetz, honesti civis, Argentorati excudebat Christianus Egenolphus, mense Februario, anno M D XXX.

Gent UB Res 1541 (2)*

(ni chez Mack, ni chez Huisman)

Receuil factice.

[G3v:] Erasme au lecteur. ‘Hunc libellum denuo contulimus...’ v. l’éd. de 1524.

[ibid.:] Agricola à son frère Jean. ‘Nihil habeo, mi frater,...’, v. l’éd. s.d. [Deventer, Jac. de Breda]

[H4r:] Kol.

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Roterod. Eiusdem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graece sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis et recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Rot. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Antverpiae, a. 1530.

Kol.: Excusum Antverpiae, apud Martinum Caesarem, impensis Godfredi Dumaei, civis Antverpiensis. Anno Domini M D XXX, XXX Sept.

Paris BN

(Mack 3.1.02.56; Huisman 300)

1530

ISOCRATES Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece, a Maximo Planude e Latino versa. Apophthegmata Graeciae sapientum interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani, cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterod. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, denuo cum Graecis collata per Erasmum. Anno M D XXX. Antverpiae, apud Michaelem Hillenium, in Rapo.

Oxford BodL

(Mack 3.1.02.57; Huisman 299)

1530

LUCIANUS

(page de titre en grec et latin, recto:)



Luciani libellus, delationi non esse temere credendum.

(page de titre en latin, à part:)

Luciani de non facile credendis delationibus libellus, interprete Rodolpho Agricola. In eundem praefatio Haionis Hermani Phrisii Caes. Cons.

Kol.: Lovanii, ex officina Rutgeri Rescii ac Ioannis Sturmii, quarto Nonas Iulias, an[no] M D XXX.

Maastricht SB 6002 E 6*

(Mack 3.1.05.01; pas chez Huisman)

[f. A1v:]

Hajo Herman Phrysius à Mgr. Érard de la Marck, évêque de Liège:

Illustriss[imo] et reverendiss[imo] d[omi]no ac principi d[omino] Erardo a Marca, t[i]t[ulis] S[ancti] Chrysogoni card[inali], archiep[iscop]o Valent[inensi], episcopo Leodien[si], duci Bulion[ensi], comiti Lossen[si] etc[aetera]. Haio Hermanus Phrisius Caes[areae] Ma[iestati] cons[iliarius] s[alutem]. Cum nuper e bibliotheca Pompei Occonis soceri mei nactus essem hunc libellum plane aureolum, dignum statim argumentum iudicavi, quod et a principe assidue legeretur et multo magis in animo ipsius cogitationeque semper versaretur. Nam cum infinitis undique vitiis dynastarum aulas scatere videmus, tum nulla me Hercule ex iis delatione capitalior pestis existit. Hinc enim si vel priscorum annales revolvimus vel ad haec tempora nostra respicimus, plurimas praeclare fundatas familias eversas, plurima item regna pessundata comperiemus. Quodque magis mirere, complures imperatores caetera continentes et egregie moderatos, nimium delatoribus tamen indulgendo maximarum rerum gloriam imminuisse et qui hostiles acies fortiter ferro saepe contuderant, calumniae pares utique non fuisse. Quid? Quod caeterae animi labes aut praecaveri et devitari ab homine non omnino stulto aut sanari ad extremum haud ita difficulter possunt, haec excellentes etiam atque optimos viros ex insidiis adoritur. Et quia incautos plaerumque nec opinantesque opprimit, prorsus insanabile malum est. Iure igitur in coelum laudibus feruntur et inter rara moderationis ac sapientiae exempla numerantur caes[ares] aug[usti] duo, Alexander Severus Nervaque Traianus, quorum alter delatores partim in unam cymbam impositos in profundum demergi iussit, partim vero relegandos atque in ultimas insulas deportandos curavit. Alter Turinum familiarem suum, consimili fere vitio laborantem, quippe qui ad nutum suum imper[atorem] cuncta facere iactaret fumumque, ut ipse dictitabat, venderet, fumo e stipulis humidis viridique materia excitato exanimari voluit. Quocirca cum hic liber de non credendis delationibus e Graeco elegantissime Latinus factus esset ab Rodolpho Agric[ola], viro omnium qui unquam in Germania literis claruerunt, multorum iudicio, cum acumine et doctrina, tum bene dicendi laude et orationis quadam dignitate praestantissimo, eum ego e tenebris erutum, in quibus hucusque delituit, tui clarissimi nominis auspicio nunc primum invulgare tibique dicare decrevi. Non quod tu quicquam iis praeceptis indigeas, scio enim tuae amplitudinis aureis huiusmodi susurronibus minime omnium patere, sed ut reliqui principes per te et abs te delatores adulatoresque odisse ac fugere discant intelligantque vel ex hoc libello, quam multarum magnarumque calamitatum causa hodieque etiamnum sit et semper fuerit delatio. Praeterea (fatendum est enim) cum tibi, inter ecclesiasticos proceres longe optimo et post Pont[ificem] Max[imum] opibus, potentia, gratia maximo florentissimoque principi, aliqua virtutis significatione notus commendatusque esse cuperem, commodissime ad id me perventurum speravi, si Dinocratis illius architecti apprime nobilis solertiam quoquo possem modo imitarer. Is, ut Vitruvius autor est, cum aditum sibi ad Alexandrum Macedonum regem per purpuratos ac familiareis eius patefacere minime posset, consilium a suopte ingenio mutuatus est, cumque esset praestanti admodum corpore magnamque oris dignitatem prae se ferret, occasionem captans, quo tempore iuri dicundo rex praesidebat, nudatis membris oleoque peruncto corpore ac populea fronde coronato capite, laevo humero leonis pelle amicto, dextra ipse clavam gestans ad tribunal prodiit, qua novitate permotus Alexander viam ei, ut accederet, dari imperat, sciscitantique quisnam esset, aut quid tam inusitato cultu sibi vellet? Dinocratem esse se respondit, quaesisse eo habitu aliud nihil quam regiam commendationem atque audientiam. Afferre porro se multas et egregias cogitationes tanti regis magnanimitate neutiquam indignas, inque iis de monte Atho in virilis statuae formam redigendo, eo quidem artificio ac positu, uti laeva manu urbis amplissimae moenia contineret, dextra vero pateram, qua fluviorum omnium qui ex eo monte profluerent, decursus exciperet. Ego vero, praesul eminentissime, quamquam nullis naturae dotibus magnopere confiderem, tamen incredibili illa tua in tanto fortunae fastigio humanitate fretus animatusque pro montis illius transformatione, quando aliud hoc quidem tempore nihil possum, Luciani librum        e Graeco in Romanum sermonem ad te tralatum affero, de quo vere illud affirmare possum, multas et quovis principe dignissimas in eo cogitationes inesse, cuiusmodi Dinocrates, si ad Alexandrum pertulisset, quis non eum longe praeclarius cum de rege ipso, tum de genere humano universo meritum fuisse fateretur? Quam multos enim ille, dum credulitatem suam delatoribus temere nimis accommodat, homines indemnatos indicta causa excarnificari atque interfici iussit? Quam multis item ipse inter epulas manus afferre non dubitavit? Credo equidem, quanquam erat ille effrenato quodam furore percitus vastoque et impotenti nimis ingenio natus, si praecipitem animi impetum, huius lectione libri, intra rationis gyrum coercere omnino non potuisset, aliquid saltem de tanta ferocia et crudelitate remisisset, neque amicissimorum atque etiam innocentissimorum hominum nefaria caede manus suas cruentare in animum unquam induxisset. Habet profecto hic libellus multa egregia praecepta, quibus velut oleo quodam doctrinae salutari delibuti et instructi delatorum fraudes et quasi nexus, si qua lucta inciderit, effugere possimus. Habet et magnam in perpusillo volumine exemplorum rationumque varietatem. Ea si tanquam Herculis clava pectus obarmaveris, facile id genus monstra a tuis aedibus (sicuti facis) propelles arcebisque. Iam cum docet principem, ubique simplicem et apertum, et adversus calumniae levitatem generosa quadam animi altitudine praeditum esse debere, an non velut nudo corpori leoninam pellem circumdare videtur? Qui vero in principatu positus cum sit, Ulyssea quadam prudentia delatorum susurros non aliter quam Sirenum exitiales cantus surda aure praeterire potest, huic non populeam coronam, sed lauream triumphalem perpetuam scilicet apud posteros commendationem et nominis nunquam intermorituri decus promittit ac praestat. Et haec quidem ad Dinocratis imaginem hactenus. Reliquum est ut hoc munusculum nostrum, meque ipsum in primis, qua literas literatosque omneis soles, singulari tua bonitate complectare. Quod si feceris, multo me in posterum alacriorem reddideris ad ea suscipienda quae tibi si minus immortalitatem parere, at non mediocrem apud studiosos omneis gratiam et laudem parare poterunt. Tibi enim velut Palatino cuidam Apollini studiorum suorum primitias consecrare debent quicumque Musarum sacris initiati in earum adytis non minore fructu quam voluptate versantur. Non enim doctos amas tantum fovesque, sed et ipse doctissimus es, ut iam dubitari possit, plusne intelligendo studendoque ingenio et rerum cognitione, an agendo virtute et moribus in omni liberali doctrina sis progressus. Tuam in republica administranda sapientiam et laudant et mirantur omnes, quod cum tot tamque diversos populos et rerum novarum plus satis cupidos in tua ditione habeas, qui tamen tanta cum aequabilitate et iustitia eos tamque pacate gubernarit, ante te inventus sit nemo, nemo etiam ut sit, qui de tuae dominationis acerbitate iure queri possit. Mitto reliqua ornamenta laudum tuarum, liberalitatem in donando, in aedificando magnificentiam, in consulendo fidem atque prudentiam et in omni victu regium splendorem cum admirabili quadam temperantia vitaeque continentia coniunctum. Nam quid ego de fidelitate tua et divina quadam constantia dicam? Quis est qui ignoret quam tu firmus a caesare semper steteris? Ut semper in sententia permanseris? Sed haec alias. Nunc hoc indicasse non erit alienum, incidere nonnumquam tempora, in quibus aurem delatoribus praebuisse plaerisque saluti fuit. Atque ut de caeteris sileam, Iulius Caes[ar] si delatorios libellos ilico lectitasset neque propter animi magnitudinem oblatos comtempsisset, non tot vulneribus in senatu confectus Idus Martias nece sua in perpetuum nobilitatas reliquisset. Ut non incommode a Domitiano imp[eratore] dictum sit, miseram esse principum virorum conditionem, quibus de coniuratione comperta non crederetur nisi interfectis. Tu nihilominus hunc libellum, siquid subcisivis horis tibi erit ocii legere non gravabere, meque de eo in tuae spem gratiae prolato non solum amandum posthac, sed tuendum etiam atque ornandum putabis. Vale. Leoverdiae, Calend[is] Novembris anno M D XXIX.

[f. A4v:]

Agricola à Johannes von Werdenburg, évêque d’Augsburg:

Rodolphi Agricolae Phrisii ad Ioannem episcopum Augustensem praefatio. In mercibus aestimandis, venerande praesul, persaepe id evenit, ut quum multa[e] sint quarum in aequo sint precia, non unam aliquam praeferre caeteris possis, unam tamen aliquam prae caeteris eligas, non quia melior sit, sed quia gratior. Sic et in virtutibus tuis, quas cunctas quidem omnes et ego cum omnibus illarum maxime laudo, inter eas tamen alius aliam fortasse, ego vero hanc praecipue miror, quod adversus delationes, quas apud te hominem in principatu positum multas fieri necesse est, perspexi tam invictum te tamque immotum praestare animum. Hac ego re permotus Luciani libellum, quem de delationibus non credendis scripsit, ex G[r]aeco Latinum feci, non quidem ut illius praeceptione te vel peritissimum virum doceam (quorsum enim?), sed ut te tibi ostendam testemque Lucianum faciam, quanta sit ea virtus tua, qua tam blandam tamque insidiosam et prope cognatam pectoribus nostris superas pestem. Quae persepe clarissimorum virorum gloriae maculam ducit, fortissimorum constantiam frangit, consultissimorum prudentiam fallit. Iactentur sane bellica quantumvis decora et humano sanguine respersisse manus moribundique hostis membra calcasse virtus vocetur, dum tamen constat invictissimum quemque illorum huic animi malo parem non fuisse. Nam illis quidem sicut periculum de altero est, sic victoria, sic laus de altero venit. At quanto maius est vincere seipsum? Sed nos Lucianum ipsum dicentem audiamus.

1530

LUCIANUS

Luciani Gallus, Latinus factus per Rodolphum Agricolam Frisum. Eiusdem vitarum auctio. Iudicium vocalium. Inferorum dialogus: Charontis, Mercurii et Menippi. Martino Bolero Brettano interprete. Argentorati, apud Christianum Egenolphum.

Kol.: Argentorati, apud Christianum Egenolphum, mense Aprilis M D XXX.

Budapest NB; Strasbourg BNU R. 101. 882

(Mack 3.1.04.01; pas chez Huisman)

(v. la catalogue de la BNUS: F. Ritter, Répertoire des livres du XVI siècle qui se trouvent à la Bibliothèque Nationale et Universitaire de Strasbourg (4 tomes, 1937 - 1955), t. I, p. 931, n° 1397.)

 

1530

PLINIUS CAECILIUS SECUNDUS, CAIUS

C. Plinii Secundi Novocomensis, viri consularis oratorisque disertissimi Epistolarum libri X ad exemplar manuscriptum Rodolphi Agricolae diligentissime recogniti. Panegyricus Traiano Caesari dictus. Et is ad vetustissimum exemplar emendatus. De viris illustribus rei militaris et administrandae reipublicae. Accesserunt argumento non admodum abhorrentia, Suetonii Tranquilli liber de claris grammaticis et rhetoribus. Item, Iulii Obsequentis Prodigiorum liber. Indices duo, quorum altero nomina referentur eorum ad quos Plinius scribit; altero quicquid memoratu dignum toto opere continetur. Latina interpretatio dictionum ac sententiarum Graecarum, quibus Plinius utitur.

Basileae, apud And. Cratand. An. M D XXX. Cum gratia et privilegio caesareo.

München BSB A.lat.b. 1453*

(pas chez Huisman, ni chez Mack)

[D’après Van der Laan, il s’agit d’une édition à base d’un manuscrit qui contient des annotations de la main d’Agricola] (v. aussi sous 1542)

[A2r-v:] Johannes Sichardus à Georgius Ilsungus: Io. Sichardus divinae indolis adolescenti Georgio Ilsungo, Augustae Vindelicorum apud D. Mauritium decano, s.d. Io[annes] Sichardus divinae indolis adolescenti Georgio Ilsungo, Augustae Vindelicorum apud d[ominum] Mauritium decano, s[alutem] d[icit]. Plinii Novocomensis Epistolarum libros cum superioribus annis in bibliotheca Dalburgii, ea est Ladenburgi apud Vangiones, reperissem eosque quod erat summopere optandum non semidocti alicuius, sed Rodolphi Agricolae manu descriptos, verbis assequi non possum, charissime Georgi, quam me res ea studiorum nomine iuverit quamque serio bearit, praesertim cui magno eruditorum consensu constaret, quam essent hii miseris indignisque modis a nostrae aetatis typographis accepti, quos tamen, quod recte dicendi exemplo meo iudicio sint vel maxime, extra omnem mendarum iniuriam esse oportuerat. Nam Aldus ille Romanus, qui alibi fortasse pro diginitate munus suum in hoc genere administravit, sic in his libris seu iudicii inopia, quod plerique existimant, seu exemplaris vitio, id quod fit mihi creditu cum proclivius, tum et humanius, dormitavit, ut ausim Iovem lapidem iurare, nullibi minus eum officium fecisse. Nec tamen is ego sum, qui tanti viri atque sic de studiis publice privatimque meriti existimationem elevare studeam. Si enim quisquam alius, ego certe cuique testis esse locupletissimus potero, quam sit non modo laboris, sed et periculi plenum in veterum scriptis versari, quandoquidem non temere paulo antiquius reperias exemplar, quod non sit aut magna sui parte mutilum aut ita depravatum ut quo te vertas non videas. Et tamen eam tibi induas necessitatem, ut quoties manum libro emendando admoveas, toties te ipsum in contentionem eruditionis ac prope etiam dixerim capitis voces. Expertus haec scribo, qui hoc iam saxum aliquot annis non minore oculorum quam aetatis iactura volvo, tam infirma gratia ut praestiterit fortasse Antigenidae consilio mihi canere et Musis, quandoquidem aconitum protinus sapit nonnullis quod vel cum minima eruditionis humanitatisque specie coniunctum est. Tu vero, Georgi omnium charissime, contra fatalem illam nostrorum temporum perturbationem te obfirma tibique persuade diuturnam esse non posse. Cursum autem studiorum, quem meis auspiciis non infeliciter es ingressus, absolve atque ita ut est istis tuis natalibus, fortunis aetateque dignum, elabora aliquid efficere quod sit perpetuo tuum. Quod ut facias non modo rogo sed, quae debet esse mea apud te autoritas, etiam iubeo proponasque tibi ad omnem virtutis imitationem Plinium tuo nomini dicatum, qui te Homerici Phoenicis exemplo non modo dicere, sed et facere doceat; sic enim, ut ingeniosissimus poeta ait, a teneris consuescere multum erit. Vale et nos clariss[imo] viro d[omino] Sigismundo Ilsungo fratri tuo diligenter etiam atque etiam commenda. Basileae, mense Martio anno XXX. [

A3r-A6v:] Manutius à Mocenigo, pas inclus ici.

1531

ISOCRATES

Catonis Disticha Moralia Cum Scholiis auctis Erasmi Roteroda . ...

Antverpiae: apud Martinum Caesarem, impensis Godefridi Dumaei 1531.

Leuven UB [perdu, page de titre comme l’édition de 1530?]

(Mack 3.1.02.58; pas chez Huisman)

1531

ISOCRATES

Catonis Disticha moralia cum scholiis auctis Erasmi Rot. Eadem disticha Graece a Maximo Planude a Latino versa. Apophtegmata Graeciae sapientum, interprete Erasmo. Eadem per Ausonium, cum scholiis Erasmi. Mimi Publiani cum eiusdem scholiis auctis, recogniti. Institutum hominis Christiani carmine per eundem Erasmum Roterodamum. Isocratis Paraenesis ad Demonicum, de nuo cum Graecis collata, per Erasmum.

Antverpiae, apud Michaelem Hillenium, an. M D XXXI.

Verdun Bmun

(Mack 3.1.02.59; Huisman 301)